Бауырмалдық – Алла Тағаланың мұсылман үмбетіне берген ұлы нығметінің бірі. Шынайы бауырмалдық – ықыласты, тақуа пенделерге Алла тарапынан берілетін сый. Алла Тағала Құранда былай дейді: «Ол (Алла) мүміндердің жүректерін қосты. Жер жүзінің байлығын түгелдей жұмсасаң да, олардың жүректерін дәл осылай қоса алмас едің. Алла оларды (ілтипатпен) біріктірді. (Алланың) Үстем, Дана екеніне еш күмән жоқ» («Әнфәл» сүресі, 63-аят).
\r\n\r\nШын мәнінде мұсылмандар Алланың мейірімімен бір-біріне шынайы бауыр болады. Алла үшін бауыр болғандардың арасында дүниелік мақсаттар мен жекке мүдделер көзделмейді. Өйткені Алланың разылығы көзделген істе ықылас пен шынайы амалдар жүзеге асады.
\r\n\r\nБауырмалдық – иманның рухы. Мұсылманның мұсылман бауырына деген шынайы сүйспеншілігі, қамқорлығы, жанашырлығы бейнебір діңгек ағаштан тараған бұтақтарға ұқсайды. Себебі Алла үшін бір-бірін жақсы көргендер Жаратушы Жаббар Иеміздің бұйрықтарын бірге орындауға, адамдарды ақиқат жолына шақыруға, әділет, теңдік, адамгершілік сынды құндылықтарды қоғамда кеңінен таратуға, ренжіскен адамдарды татуластыруға, түйіндеп айтқанда жақсы істерде бір-біріне көмекші болады.
\r\n\r\nЖаратушы Иеміз Құранда: «...Жақсылыққа, тақуалыққа бір-біріңе жәрдемдесіңдер. Күнәға және дұшпандыққа жәрдемдеспеңдер. Алланың (қаһарын туғызып алудан) қорқыңдар. Өйткені Алланың жазасы өте ауыр» («Мәида» сүресі, 2-аят) деп ескертеді.
\r\n\r\nОсы аятты тәпсірлеген ғалымдарымыздың түсіндіруінше, мұсылмандарға жамандыққа жамандықпен жауап беруге болмайды. Біздің өшпенділікке бой алдыруымыздың себебі опасыз адамдардың көреалмаушылық амалдарынан болды деп ақтала алмаймыз. Жамандықтан қорғану дегеніңіз кек алып немесе дәл сондай жамандықпен жауап беру емес, әр уақытта шыншылдық пен әділеттілікті көздеу арқылы жүргізілмек.
\r\n\r\nЖоғарыда айтқанымыздай, Исламдағы шынайы бауырмалдық – Алланың сіз бен бізге берген ұлы нығметінің бірі. Құранның келесі бір аятында былай делінген: «Барлығың (бір адамдай) Алланың дінін бекем ұстаныңдар, шашырап бөлініп кетпеңдер. Алланың жарылқаған сансыз нығметтерін естеріңе түсіріңдер. Сендер бір-біріңе дұшпан едіңдер, (Алла) жүректеріңді табыстырды. Оның нығметінің арқасында бір-біріңе бауыр болдыңдар. (Жалыны шарпыған) оттың шыңырауына құлауға сәл қалғанда, (Алла) сендерді құтқарды. Алла сендерге өз аяттарын осылай баяндайды. Мүмкін тура жолға түсесіңдер» («Әли Имран» сүресі, 103-аят).
\r\n\r\nОсы ретте «Алла үшін бауыр болған кісіге қатысты біз не істеуіміз қажет?» деген сауал туындауы мүмкін. Осыған байланысты бірнеше амалды атап өткенді жөн көрдік. Бауырыңмен бірінші болып амандасудың өзіндік хикметі бар. Бауырымызға бірінші болып амандасуымыз оған деген сүйіспеншілігімізді көрсетеді. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінің бірінде: «Екі мұсылман кездесіп, қол алысса, екеуі (екі жаққа) кеткенге дейін күнәлары кешіріледі» деген.
\r\n\r\nАдамның қуанышы мен қайғысына ортақтасудың мәні үлкен. Адам баласы қуанышы мен қайғысында өзіне ең жақын жандарды іздейді. Қуанған сәтте немесе қиналған кезде жақын адамыңның қасыңда болып, қолдау көрсеткенін қалау – барлық адамда кездесетін нәрсе. Осындай сәттерде Алла үшін бауырласқан кісінің жанынан табылуға асығуымыз керек. Бұл қадам мұсылмандарды бір-біріне жақындастыра түседі. Сонымен қатар олардың арасындағы бауырластық сезімдерді арттырады.
\r\n\r\nМұсылман бауырымыздың қажеттіліктерін өтеудің сауабы мол. Хадистердің бірінде: «Кімде-кім бауырының қажетіне жараса, Алла Тағала оның қажетін өтейді» делінген. Алла Тағала ықыласпен, шынайы ниетпен жасалған әрбір ізгі амалдың сауабын еселейді. Егер біз шын ықыласпен мұсылман бауырымыздың қажетіне жарап, қиналған сәтінде қол ұшын берсек, Алла Тағала біздің де мәселемізді шешіп, қажетімізді өтейді.
\r\n\r\nМұсылман бауырымыздың сыртынан әрдайым дұға етіп жүруіміз қажет. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде былай өсиет еткен: «Мұсылманның мұсылманға жасаған дұғасы қабыл болады. Мұсылман бауыры үшін тілек айтқанда, періштелер: «Әмин, Алла саған да бауырың үшін сұрағаныңды берсін» дейді»; «Ең жылдам қабыл болатын дұға – мұсылманның бауыры үшін жасаған жасырын дұғасы»; «Екі дұғаның Алламен арада бөгеті болмайды. Біріншісі – жәбір көрген адамның жасаған дұғасы. Екіншісі – мұсылманның бауыры үшін жасаған жасырын дұғасы». Әбу Дәрда (оған Алла разы болсын): «Мен бір сәждеде жетпіс бауырымның атын атап, дұға жасаймын», – деген екен.
\r\n\r\nБауырың қателессе, кешіре біл, көркем түрде жөнге сал. Әбу Дәрда (оған Алла разы болсын): «Егер бауырыңның жүріс-тұрысы өзгеріп кетсе, оны біржола тастап кетпе. Өйткені ол бірде шалыс, бірде дұрыс басады», – деген. Біз үнемі мұсылман бауырларымыздың айыбын жасыруға ықылас танытып отыруымыз керек. Бұған қатысты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мына хадисі баршамызға өмірлік сабақ болуы қажет: «Кімде-кім дүниеде бауырының айыбын жасырса, Алла Тағала Қиямет күні оның айыбын жасырады».
\r\n\r\nКемшіліксіз адам болмайды. Егер кісінің кемшілігін кешіре алмасақ, адамгершілік қасиетіміз қайда? Бір адамның бір айыбы үшін онымен қарым-қатынасты үзсек, бұл біздің мұсылмандық сипатымызға сын болар еді. Адамның айыбын жасыруға барынша тырысайық. Егер мұсылман бауырымыздың қателігін байқасақ, оған оңаша кезде көркем түрде насихат айтқан абзал.
\r\n\r\nМұсылман бауырымыз кеңес сұраса, насихатымызды айтуымыз керек. Өмір болған соң адам баласы түрлі сынақтар мен қиындықтарға тап болады. Осы сәтте кез-келген кісі өзіне жақын адамына барып, оның ақыл-кеңесін алып, насихатын тыңдағысы келеді. Қысылған кезде біреудің бір ауыз жылы сөзі көңілге медеу болады емес пе?!
\r\n\r\nҚазақта «сөзжәрдем» деген ұғым бар. Қайғыдан қара жамылған адамға сөзбен басу айтып, сабырға шақыру – халқымыздың бұрыннан келе жатқан дәстүрі. Қиындыққа тап болған адамға моралдық тұрғыдан қолдау көрсетудің де сауабы мол. Қазақта «көңіл көңілден су ішеді» деген сөз бар. Ауырып қалған мұсылман бауырымызға барып, көңілін сұрап, жағдайын біліп тұруымыз қажет. Бұл амал мұсылмандар арасындағы бауырмалдық байланысты одан сайын бекіте түседі.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Мұсылмандар – бір-біріне бауыр! Сондықтан бауырларыңызды бір-бірімен татуластырыңдар. Мейіріміне ие болу үшін Құдайдан қорқыңдар» («Хужурат» сүресі, 10-аят) деп баяндайды. Бір-біріне ренжіген кісілерді татуластырудың да сауабы мол. Адамға тек жамандық қалайтын лағынеті шайтан адамдар арасында ұрыс-керісті өршіте түсу үшін кісінің көкейіне түрлі ойлар мен күмәнді нәрселерді салады. Шайтанның азғыруына ілескен адам өзінің діндес бауыры туралы теріс ойдың құрсауында қалуы мүмкін. Сондықтан біз қашан да ұрыс-керіс пен келіспеушіліктің алдын алып, адамдарды барынша бауырластыруға күш салуымыз қажет. Сонда қоғамда мұсылман қауымының ауызбіршілігі мен ынтымағы артады. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Мұсылманның мұсылман бауыры алдында бес міндеті бар: сәлем бергеннің сәлемін алу, науқастың көңілін сұрау, жаназаға қатысу, шақырған жерден қалмау және түшкіргенге «йәрхамукаллаһу» (Алла сені рақымына бөлесін) деп айту».
\r\n\r\nАлла Тағала мұсылман бауырлар алдындағы ақымыз бен міндетімізді толық әрі көркем түрде орындауды нәсіп еткей. Әмин!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Бауыржан НЫҒЫЗБЕКҰЛЫ,
\r\n\r\nӨскемен орталық мешітінің бас имамы
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, №4, 2022 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/ab088968-ab4f-42b3-9ca3-12897a6e1fcd.jpg","field_name":"2022-03-19T02:13:32.028010+06:00"},{"id":2,"title":"ОРАЗА – ҚАЛҚАН","text":"Рамазан оразасының адамзат үшін тозақтан қалқан болар амал екендігін жеткізу мақсатында төмендегі мәліметтерді ұсынамын.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Оразаның руханияттағы орны
\r\n\r\nБіріншіден, ораза – Ислам шарттарына жататын бес парыздың бірі. Екіншіден, иманның төрттен бірі. Бұл сөзіме Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын!) «Ораза – сабырлықтың жартысы» (Термизи) және «Иман екіге бөлінеді: жартысы – сабыр, жартысы – шүкір» (Муслим) мәтінінде жеткен хадистері негіз бола алады... Шынында математикалық есепке салар болсақ: ораза – Х1, сабырлық – Х2, иман – Х3 → ꞊ ораза иманның төрттен бір бөлігіне тең екені белгілі блады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Оразаның басқа құлшылықтардан ерекшелігі
\r\n\r\nРамазан оразасының мәртебесі өте жоғары болуының сыры оның сауабының санына ешкім жете алмайды. Себебі Алла Тағала Қудси хадисте: «Оразадан басқа барлық жақсы амалдың сауабы он еседен жеті жүз есеге дейін артады. Өйткені ораза Мен үшін атқарылды. Ендеше оның сауабын Мен беремін» (Муслим) деген. Шынында Алла Тағала Құран Кәрімде: «Шынында сабыр еткендер сауаптырын есепсіз (мол) алады» («Зумар» сүресі, 10-аят) деген. Құлшылықтар ішінде сабырды сынайтын амал ораза екені айдан анық. Демек оразаны лайықты түрде тұтсақ, сансыз сауапқа кенелеріміз анық.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ораза – құлшылықтар есігі
\r\n\r\nКөптеген адамдар тақуалық жолына рамазан айында ораза ұстау арқылы келіп жатады. Логикалық тұрғыдан бұның бірінші әсері Рамазан айында шайтанның адамды азғыру, тура жолдан тайдыру есігі жабылғандықтан дер едік. Бұл мәселеге алдағы уақытта арнайы тоқталатын боламыз. Ал негізгі себебіне келер болсақ, Алла елшісі: «Әрбір нәрсенің есігі бар. Ал құлшылықтар есігі – ораза» (Ибн Мәжа) деген. Шынында ораза – бес парыздың ішінде сабырлықты аса талап ететін, кәффараты (құлшылық нормасын әдейі бұзған жағдайда орнын толтыру) ең ауыр құлшылық. Сондықтан да, ораза құлшылығына төзімділік танытқан адамға басқа құлшылықтар оразаға қарағанда жеңіл тимек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ораза ұстаған адамның ұйқысы – құлшылық
\r\n\r\nШынында бұл мағынада «Ораза ұстаған адамның ұйқысы да құлшылық» (Муснад Ибн Аби Ауфа) деген хадис бар. Ауыз бекіту бүгінде таңғы 4:00 мен 4:30 аралығында болып жатыр. Осыған орай көпшілік сәресіне дейін ұйқысыз күтіп, таң ертең жұмысқа кешігіп немесе ұйқысы кешке дейін жалғасып жатады. Сонымен бұл ұйқыны адамдар құлшылыққа балауы мүмкін. Бұл жағдайда Құран Кәрімнің: «Түнді сіздерге жамылғы еттік, Күндізді тіршілікке бекіттік» деген аяттарын ескеруіміз қажет. Сол үшін түнгі мезгілде ұйықтап, күндізді тіршілікпен әрі құлшылықпен өткізген жағдайда түнгі ұйқымыз күндіз жасалатын құлшылығымызға сергектік сыйлау арқылы құлшылыққа айналмақ.
\r\n\r\nСахабалар Рамазанның түнін ұйқысыз өткізуді кеңес еткен. Алайда күндізін ұйқымен өткізбеген. Олардың көздері түнде ұйықтамағаннан қызарып кеткен. Сонда «Неге көзіңіз қызарып кеткен?» деген сұраққа «түнде ұйқтамаған едім» деп емес, «көзім ауырып қалып еді» деп жауап бергені кей деректерде айтылады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ораза жәннаттың есігін қағады
\r\n\r\nОраза ұстаған адам жәннаттың есігін қаққан адаммен тең. Сол себепті де Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Айша (оған Алла оған риза болғай) анамызға: «Жәннәттің есігін қағуыңды тоқтатпа», – дегенде Айша анамыз: «Қалай қағамын», – дейді. Сонда Алла елшісі: «Аштықпен (қақ)», – деген екен (Ихиа улум ад-дин).
\r\n\r\nБұл хадис біздің әрбір ұстаған оразамыздағы ашығуымыз жәннаттың есігін қаққанымызбен тең екенін айқындауда.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Неге Алла «Ораза Мен үшін» деді?
\r\n\r\nШынында ораза жайлы хадистерде «Ораза Мен үшін. Әрі оның сауабын Мен (белгілеймін) беремін» деген мағынадағы мәтін қайталанады. Бұның сыры неде? Адамның ғибадатын талдар болсақ, намазды оқығаныңыз не оқымағаныңыз айналаңыздағы адамдарға белгілі. Сол сияқты басқа құлшылықтар да куә болған адамға көрнеу болып тұрады. Ал оразаның жайы басқа. Оразада аштық пен шөлге төзімділік танытқаныңыз өзгелерге сезілмек түгілі көрінбейді де. Сондықтан оразадағы ықыласыңызды өзгелерге қаншалықты түсіндіріп суреттегеніңізбен тек Алла мен сіздің араңызда ғана ақиқи көрініс табады. Бұл дегеніміз Алладан басқаға көрсете алмайтын жалғыз құлшылығыңыз – ол ораза екенін айқындайды.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ораза шайтанның жолын қалай байлайды?
\r\n\r\nХадистерден байқасақ, бұл айда шайтан кісенделеді. Алла елшісі бір сөзінде: «Рамазан айы кіргенде жәннат есіктері ашылып, Тозақ есіктері жабылады және шайтандар шынжырланады», – дейді (Бұхари, Муслим). Рамазан айында адамдар күнәні барынша аз жасайтыны анық. Алайда бұл тек ораза ұстаған адамдарға ғана қатысты. Ораза ұстамаған жандар басқа уақытта істеп жүрген күнәсын жасауды жалғастыра береді. Бұл жерде екі түрлі ой туындайды: 1) күнә жасаушы адам шайтанның қатысынсыз-ақ күнә жасай беруге бейім; 2) шайтан Рамазан айында кісенделмейді немесе кейбіреулері ғана кісенделеді. Бұл мәселенің нүктесін қою үшін мына хадиске назар аударайық: «Расында шайтан адам баласының қан тамырымен жүреді. Ендеше шайтанның жолын аштықпен тарылтыңдар» (Бұхари) делінген. Оның үстіне Имам Бұхаридің сахихтеріне жасалған Ибн Хаджар әл-Асқаланийдің жоғарыдағы хадиске түсініктемесінде: «Шайтандар барлығы дерлік кісенделмейді, кейбірі ғана кісенделеді» (Фатх ал-Барий) деп жазылған. Демек біз шайтанның азғыруынан толықтай қорғаулы емеспіз. Оның азғыруынан ораза арқылы қорғануға болады. Оны кісендейтін сіздің оразаңыз.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ораза ұстағанға арнайы жәннат беріледі
\r\n\r\nОраза ұстаған адамның ең көп тататын қиындығы – шөл. Ашыққаннан емес шөл қысқаннан көп адамдар қиналып жатады. Алла Тағала оразадағы шөлдеген құлдарына Райян жәннатын нәсіп еткен. Бұл есіктен тек ораза ұстаған адамдар ғана кіреді. Дәлел ретінде Алла елшісінің: «Жәннәттің сегіз есігі бар. Олардың қатарында Райян атты есік бар. Ол есіктен тек ораза ұстағандар кіреді» (Бұхари) деген хадисі келтірілген. Райян сөзінің мағынасы «шөлі қанған» дегенді білдіреді. Сондықтан да Райян осы дүниеде Алла үшін ораза ұстап, шөлдеген адамға тиесілі болмақ.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Тозақтан қалқан болады
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын!): «Ораза – қалқан. Құл оны тозақтан қорғануға қолданады» (Ахмад, Насаи, ат-Табарани) дейді. Шынында жоғарыда айтылған мәселелерді сақтай отырып, оразаны ықыласты түрде өтер болсақ, ұстаған оразамыз бізді тозақтан құтқарады.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, Ораза адамды жақсылыққа тәрбиелейді. Және құлшылықтың есігі бола алады. Аллаға деген ықыласыңды көбейтіп, шайтаннан алыстатады. Алладан басқаға көрсете алмайтын жалғыз құлшылығыңыз – ораза. Сондықтан да ораза Райян жәннатына кіруге себеп болып, тозақтан қалқан болады. Қалқан болуының дәлелін Алла елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Оразаның тозақтан қалқан болуының мысалы, ораза сізге біреумен төбелесуден қалқан болғанындай» (Ахмет) деп айқындап берді.
\r\n\r\nОраза мұсылманның Раббысы разылығы үшін бағыттаған жүректегі ықылас-ниетін сырт көзге білдірмей одан әрі түзеуіне, шыңдай түсуіне жол ашады. Алла Тағала баршамызды оразаны шын ықыласпен лайықты түрде атқарып шығуымызды нәсіп етсін! Оразамызды, ғибадаттарымызды қабыл алсын!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Нұрбек ЕСМАҒАНБЕТ,
\r\n\r\nДін істері және талдау бөлімінің меңгерушісі
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%9E%D0%A0%D0%90%D0%97%D0%90.jpg","field_name":"2022-03-26T00:08:42.426528+06:00"},{"id":3,"title":"ЖЕМҚОРЛЫҚ – ТҮБІ ҚОРЛЫҚ","text":"Тура биде туған жоқ,
\r\nТуғанды биде иман жоқ
\r\n (Төле би)
Сыбайлас жемқорлықпен күресу Қазақстанның бүгінгі күнгі күрделі мәселесі және үлкен әлеуметтік қасіреті болып тұр. Қандай мемлекет болмасын осы мәселені шешімін табуын алаңдатпай қоймайтыны анық. Бұрынғы ата-бабаларымыз да «тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», - деп турашылдықты ту еткен. Қасиетті Құран Кәрімде Алла Тағала былай дейді: «Олар жалған сөз тыңдауға құмар, харам нәрсені жеуге әуес»[1, 5.42]. Бұл аяттың мағынасын «жемқорлық» - деп Ибн Масғуд және де басқа да тәпсірші ғалымдар тәпсірлеген[2, б.485].Басқа бір аятта: «Бір-біріңнің мал-мүлкін (ұрлау, тонау, алдап-арбау, қиянат жасау, өсім белгілеу және құмар ойындары секілді) харам жолдармен жемеңдер. Сондай-ақ оларды (яғни мал-мүліктеріңді) өздеріңе тиесілі болмаған дүниені алу һәм ел-жұрттың дүниесінің бір парасын біліп тұрып күнәлі жолдармен жеу үшін (пара ретінде) басшыларға беруші болмаңдар»[1, 2.188]. Имам әз Зәхәби (р.а) осыған қатысты: «Өздеріңе адал емес екенін біле тұра, өзгенін құқығын өз пайдаларыңа асыру үшін пара бермеңдер» - деп тұжырым жасаған[3, б.131]. Имам Журжан (р.а) «Жемқорлық – өзгенің құқығын бұзу үшін немесе өзі лайық болмаған ісі үшін берілетін ақы», - деген[4, б.148]. Имам Табарани өз хадис жинағында Ибн Омар (р.а): «Пара беруші мен пара алушыда тозақта» деген риуаятын келтіреді. Әбу Һурайра (р.а) мына хадисті риуаят еттеді: « Алла елшісі ( с.ғ.с) пара берушіні және пара алушыны лағынеттеді»[5, ]. Басқа бір риуаятта « пара берушіні және пара алушыны, екеуінің арасындағы делдалды да лағынет етті»[6, 1337х]. Лағынет сөзі -Алланың рахымынан алыстату деген мағынаға сай.Бұл аталмыш хадистен шығатын мағына – сол алған пара себепті ісінде, кәсібінде береке болмайды, тіпті арғы дүниеде жазасы Алланың мейірімінен алыс болмақ. Егер адам баласы бұл дүниеде жемқор болып,пара беріп,пара алып,небір заңдар мен жазалардан құтылатын болса, о дуние де құтылатын болса, онда қандай әділдік болар еді?!
\r\n\r\nЖемқорлықтың түбі қорлық, ешқандайда байлық емес. Оның зияндарына тоқталар болсақ:
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, біздің дінімізде де қоғамымызда да сыбайлас жемқорлыққа жол жоқ. Барлығымыз күш-жігерімізді біріктіріп,осы дертің алдын алумыз керекпіз.Сыбайлас жемқорлықпен күресу барлық Қазақстан Республикасы азаматтының азаматтық борышы.
\r\n\r\nДереккөздер:
\r\n\r\n\r\n\r\n
Алматы облысы, Қарасай ауданы,
\r\nЖандосов ауылы, « Орынбет » мешітінің
\r\nнаиб имамы Төкеш Нұрғали
Әр мұсылман үшін құлшылық амалдарының қабыл болуы аса маңызды. Ал кей жағдайда сол құлшылықтардың қабыл болмауына кедергі болатын өзіміз байқай бермейтін дүниелер бар. Соның бірі рия. Ендеше, осы рия мәселесіне тоқталып кетсек:
\r\n\r\nАнықтамасы: Рияшы яғни көрсетуші – адамдардың ілтипатына (мақтауына) іліну үшін бір істі көрсетіп істеу.
\r\n\r\nАлла тағала Құранда көрсету үшін істейтіндерді даттап былай дейді: «Сондай намаз оқушыларға нендей өкініш. Олар намаздарын немқұрайды оқиды. Олар көрсету үшін оқиды»,— (Мағұн, 4-6).
\r\n\r\nПайғамбарымыз Мұхаммед (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) бұл жаман қылықты қайтарып Алладан риуаят еткен хадис қудусиде «Мен серік қосудан Баймын (мұқтаж емеспін), кімде-кім бір ісінде маған біреуді ортақ қосса, ол ортақ қосқанымен бірге, Мен одан пәкпін » Муслим.
\r\n\r\nТүрлері: Сөзбен көрсету
\r\n\r\nАлланы зікір етіп жатқанын адамдар көрсін деп ернін жыбырлату немесе «Тақуа» адам деп айтулары үшін әсерлі қылып уағыз – насихат айту немесе шарғи немесе дүниауи білімдерді ғалым екен деп айтулары үшін үйрену т.б.с.с.
\r\n\r\nАмалмен көрсету
\r\n\r\nМысалы адамдардың көзінше намаз оқығанда Алладан қорқатынын көрсетуі немесе жұрт оны қолы ашық деп айтулары үшін дүние мүлкінен жұмсайтын- дар немесе ержүрек батыр деп айтулары үшін жауға кеудесін тосатындар т.б. с.с.
\r\n\r\nМіне бұл екеуі сыртқы рияға жатады.
\r\n\r\nАл жасырын құпия риааға:
\r\n\r\nБұл рияның түрі бойынша адам амалдарының жойылып не кеміп кету қауіпі бар. Сондықтанда оны үнемі бойынан іздеуі керек. Өйткені оны табу өте қиынға соғады. Пайғамбарымыз (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) рияның бұл түрінен сақтану үшін мынадай дұғаны айтуымызды бұйырды: «Ей, Алла! Біліп тұрып Саған серік қосуымнан Өзің сақтай гөр! Білмегендерім үшін Сенен жарылқау тілеймін» (Ахмад)
\r\n\r\nОның мысалдарынан:
\r\n\r\n- Кез келген құлшылықты атқару ауыр келеді, ал егер адамдар қарап тұрса
\r\n\r\nоны орындау жеңілдейді.
\r\n\r\n- Құлшылық қылып жатқанына адамдардың қарап тұрғанын қалау.
\r\n\r\n- Құлшылық қылғаның үшін адамдар дәрежеңді көтергенді қалауың, егер дәрежеңді көтермей қойса, жүрегіңе ауыр тиуі.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ал кімде-кім Риядан қорқып кейбір құлшылықтың түрлерін орындамаса
\r\n\r\nОнда оған: Шайтанның тұзағына түсті, өйткені оның бар мақсаты пендені Аллаға құлшылық қылудан қайтару.
\r\n\r\nАдамдарды азғырып, тура жолдан тайдыруға күні мен түні терлеп жүрген тәжірбиесі мол шайтандар адамға әр қырынан келеді. Бірде ол лағынет дүниенің ісіне үлгермей жатқанда қайдағы құлшылық деп азғырса, енді бірде сен Алладан қорқатын тақуа құлсың, ендеше адамдардың көзінше құлшылығыңды атқарма дейді.
\r\n\r\nМұндай жағдайда ниет еткен құлшылығын орындай беру керек. Мейлі ол оңаша не адамдардың көзінше болсын. Керісінше шайтанды ашуландыру үшін адамдардың көзінше құлшылыған күшейту жақсы. Сол кезде құлының құлшылығын арттырып жатқанын көріп еш мойнымайтынын
\r\n\r\nбайқаған кезде өзінен-өзі азғыруын доғарады.
\r\n\r\nАл кімде-кім құлшылығын біреуге үлгі болу үшін көрсетіп орындаса
\r\n\r\nОл рия болып есептелмейді. Керсінше ол риямен күресушінің және адамдарды бір Аллаға құлшылық қылуға шақырушының сауабын алады.
\r\n\r\nАлайда, ондай адамға бұл ісін барша шын ықыласымен ниетінде тек Алланың ризалығы көзделіп, адамдардың жадында ол адамның кемшіліктері мен артықшылықтары бар болуы, және жасаған амалын жапан далада жұрттың көзінен алыс жерде жасағандай болу керек.
\r\n\r\nАл кімде-кім қате-күнәләрін жасырса
\r\n\r\nОл да рияға жатпайды. Өйткені, Алла тағала күнәларын жұртқа жаймай, жасырғандарды жақсы көреді.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) былай деген: «Кімде-кім бұл лас істерді жасап қойса, Алла тағаланың жасыруымен жасырсын» (Малик)
\r\n\r\nАл кімде-кім бір құлшылықты атқаруға ниет етіп, кейін құлшылығына жәрдемші болу үшін ізгі адамдардың ортасына барып, ғибадат етуге ынта жігері артып жатса
\r\n\r\nОл ісі де рия болып саналмайды. Бұл амалы Алла тағаланың Құранда: «Жақсылыққа және тақуалыққа жәрдемдесіңдер» деген сөзіне саяды (Мәйдә, 2). Мұнда тек жүректің пәктігі қадағаланады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Рияның дәрежелері:
\r\n\r\n(1) Бірінші дәрежесі
\r\n\r\n- Орындайтын құлшылығында ешқандай да сауапты көздемейді. Оның мысалы адамдардың көзінше намаз оқиды, ал өзі жеке қалса оқымайды.
\r\n\r\nМіне бұл рияның ең жағымсыз төмен дәрежесі. Ондай адам Алланың жанында күнәһар болып табылады.
\r\n\r\n(2) Екінші дәрежесі:
\r\n\r\n- Амалын көрсету үшін жасағанымен, түбінде аз-маз сауапты көздейді. Оның мысалы оңаша қалса амалын атқармайтын тәрізді.
\r\n\r\nБұл да дәрежесі жағынан біріншіге күнәсін қоса есептегенде өте жақын келеді.
\r\n\r\n(3) Үшінші дәрежесі.
\r\n\r\n- Атқарар амалының мақсатында рия мен сауапты тең дәрежеде көздеуі. Ол бұл ісімен үйді салып болған соң бұзып тастаған тәрізді. Алайда сауапты естен шығармағаны жөн. Бұған байланысты пайғамбарымыздың (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын)
\r\n\r\nАлладан риуаят еткен хадис қудусиде былай деген: « Мен серік қосудан Баймын (мұқтаж емеспін)» яғни, егер көрсетушінің сауап пен рия мақсатын бірдей ұстаса, онда ол үлкен күнәға душар болып, Аллаға ортақ қосушының күнәсына бара-бар болып табылады. Рия мақсаты басымырақ болса да, құлшылығында Алладан басқаға ортақ қосушының күнәсіндай болмайды. Өйткені, Алладан басқаға жалбарынып, құлшылық қылатындар тозақ отында мәңгі қалады. Ал, көрсетушілер егер істеген ісіне өкініп, кешірім сұрап, оған қайтып бармауға шешім қабылдаса, онда оның күнәсі кешіріледі.
\r\n\r\n(4) Төртінші дәрежесі:
\r\n\r\n- Адамдар қарап тұрса құлшылық қылу жеңіл келеді. Бірақ, қарамаған жағдайда оны тастамайды. Көпшіліктің ойы бойынша көздеген жақсылықтың сауабын толық алады, егер рия араласса сауабы кемиді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Рияның үкімі
\r\n\r\n\r\n\r\n
(1) Кімде-кім бір істі басынан аяғына дейін Алладан басқаға арнаған болса
\r\n\r\n-жасаған амалының барлығы жасамаған тәрізді зая кетіп, жоқ болады.. Амалынан тек қиыншылық пен күнәдан басқа ешнәрсе таппаған күнаһар болады.
\r\n\r\n(2) Кімде-кім істің басын Алла үшін баcтап, кейін рия араласпақшы болса
\r\n\r\n- Рия туғызған ойларды кетіре білсе, көздеген амалдың сауабына қосымша сауап алады.
\r\n\r\n- Ал егер рияға ерік беріп қойса, көпшіліктің ойы бойынша Алла үшін жасалған амалына сауап алып, көрсету үшін жасағаны жойылады және күнә жазылады.
\r\n\r\n(3) Кімде-кім істің басын Алла үшін баcтап, Алла үшін тоқтатса, алайда, оны біреуге естіртсе немесе адамдардың ол ісін білгенін қаласа
\r\n\r\n- Істеген ісіне дәрежесін көтеру үшін адамдарға айтып беру. Оған амалы жойылмайды бірақ бірте-бірте сауабы кемиді. Тіпті сауабы бітсе күнәсін көтереді.
\r\n\r\n- Біз енді оған егер артынша күнәсіна жарылқауын тілесе, сауабы азаймастан сол қалпында қалады деген үміт бар.
\r\n\r\n- Істеген ісін адамдар білуін қаласа, егер оны әдейі көрсету үшін немесе адамдардың алдында дәрежем өссін деп емес, тек Аллаһ тағала адамдардың көрін бұйырып, қабыл болуын ниет еткен болса, оған амалы жойылмайды және сауабы да кемімейді.
\r\n\r\nБір күні пайғамбарымызға (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) Ей Алланың елшісі! егер бір адам ізгі амал атқарып, сол үшін оны жұрт мақтаса қалай болады? деп сұрағанда ол: «Ол мүмін мұсылманға алдын ала хабарлап қойған сүйінші» (Муслим).
\r\n\r\nРияны емдеу
\r\n\r\nКез келген жүрек аурулары білім және амал арқылы емделеді.
\r\n\r\n(1) Білім
\r\n\r\nКөрсетуші рияның қаншалықты зиян екенін, қияметте азабы не болатынын және дүниенің өзінде адамдардың ілтипатына бөлену үшін, түрлі уайымдарға душар болатынын білу. Өйткені, адамдардың разылығына жету өте қиын, бірін разы қылса екіншісі өкпелейді. Разы болған адамның өзі ертеңгі күні қабақ шытпайтынына кепілдік жоқ.
\r\n\r\nЕндеше, бұл нәрселерді жақсы білген адам ешқашан амалын рия-көрсету үшін жасауға ынтық болмайды.
\r\n\r\n(2) Амал
\r\n\r\nМұсылман адам рияны емдеу үшін бірнеше іскерлік әдістемелер жасау керек, мысалы:
\r\n\r\n-Рияға апаратын ойларды кетіру жолының бірі, әуелі, ол нәрсе үшін Алладан пана тілеу керек, кері жағдайда оның соңы жаман болатынын естен шығармау қажет.
\r\n\r\n- Амалын барынша жасыруға және болған соң оны ешкімге естіртпеуге тырысу керек. Бұл нәрсе басында нәпсіге қиынға соғады. Бірақ, өзін біраз уақыт бойы сабырмен ноқталаса, Алла тағала оған қашанда бұл ісіне жәрдемші болады. Алла тағала «Расында бір қауым, өзін өзгертпейінше Алла оны өзгертпейді» — деген (Рағыд, 11).
\r\n\r\nЕндеше, Алла баршамызға құлшылықтарымызды құлшына әрі риясыз атқаруымызды нәсіп етсін!
\r\n\r\nҮшқоңыр медресе колледжінің
\r\nдиректоры Абзал Әміров
немесе «Үшқоңыр» медресе-колледжінің директорымен сұхбат
\r\n\r\n\r\n\r\n
Бұл медресе тәуелсіздіктен кейінгі жылдарда қазақ даласында Исламның қайта бүршік жарып, дамуға бағыт алғанын сүйіншілеген алғашқы медреселердің бірі. Ол Іле Алатауының әсем баурайында, Алматы облысы, Қарасай ауданына қарасты табиғатының сұлулығына талайлар тамсана қараған әйгілі Үшқоңыр жерінде, тұңғыш елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қолдауымен және тікелей бастамасымен салынған «Қарасай батыр» атындағы төрт мұнарасы алыстан менмұндалаған сәулетті мешіттің 3 га. 29 сотық жерді алып жатқан кең аумағында орналасқан.
Алматы облысы, Қарасай ауданы, Үшқоңыр ауылы, Жібек жолы көшесі №164 орналасқан ҚМДБ-на қарасты 2008 жылдан бастап «ШАМАЛҒАН» медресесі діни бірлестігі болып ашылып, 2012 жылдың 27 желтоқсанында «Үшқоңыр медресесі» жеке мекемесі болып өзгертіліп қайта тіркелген. 2015 жылдың 21 желтоқсанынан бастап Қазақстан Республикасының кәсіптік білімді мамандарын дайындайтын бірегей оқу орны.Мекеме Техникалық және кәсіптік кәсіби білім аясында білім беру қызметін жүргізу құқығы бойынша ең алғаш болып мерзімі шектеусіз мемлекеттік лицензиясын алып бүгінге дейін өз жұмысын жемісті атқарып келеді.
\r\n\r\nҚазіргі таңда ер балалар және қыздар бөлімі болып жұмыс істеуде. Ер балалар бөлімі жоғарыда көрсетілген мекен-жайында, ал қыздар бөлімі 2013 жылдың маусымынан бастап Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарғалы ауылы, Жұрынов көшесі №60 А орналасқан.
\r\n\r\n— Орта мектеп бітірген соң қандай жоғары оқу-орындарында білім алдыңыз және ғылыми дәрәжеңіз?
\r\n\r\n\r\n\r\n
—2005 жылдан дан бастап «Абылай хан атындығы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті» араб тілінің аға оқытушысы, 2015 жылдан дан бастап «Үшқоңыр медресе колледжінің» директоры орынбасары, 2016- дан бастап «Үшқоңыр медресе колледжінің» директоры.
\r\n\r\nЖалпы осы аралықтарда Имамдардың білімін жетілдіру институнда, және тіл орталықтарында қосымша қызметтер атқардық.
\r\n\r\n\r\n\r\n
— «Ұстазы бардың,ұстанымы бар» демекші шәкірттердің дін,білім және өнер,спорттан қандай жетістіктері бар?
\r\n\r\n— Абылай хан атындағы ҚазХҚ және ӘТУ-де ұстаздықпен қатар «Шығыстану» факультеті бойынша студенттердің ғылыми жұмыстарын қадағалайтын бөлімнің жауапты маманы болдым. Сол аралықта жыл сайын студенттер арасында республикалық пәндік олимпиада ұйымдастыратынбыз. Ол жерде араб тілі бойынша республикамыздың барлық ЖОО-студенттері қатысады. Сол жерде өзіміздің жарысқа баптап тәрбилеген студенттеріміз топ жарған сәттер көп болды. Қазір ол шәкірттеріміз білдей бір маман болып үлкен қызметтерді жүр. Ал Үшқоңыр медресесі колледж болғалы еліміздің барлық діни және зайырлы колледждердің арасында жүйелі түрде өтетін олимпиадаларға барымызды салып қатысып келе жатырмыз. Біздің себеппен діни тақырыптарда ғылыми жұмыстарын баяндау үшін ҚМДБ қарасты тоғыз медрсе-колледждер қатыса алатындай «Кіші ғылым академиясында» «Теология» секциясы ашылды. Колледж студенттері Республикалық Діни олимпиадаларда және Кіші ғылыми академиясының (МАН) практикалық конференцияларында 34 студент жүлделі орындарға ие болды.
\r\n\r\nАтап айтсақ, 2019 жыл 11 мамырда Алматы қаласы Орталық Азия университеті базасында Кіші ғылым академиясының 45-ші республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы,Үшқоңыр медресе колледжі Исламтану мамандығының студентері:
\r\n\r\nЯхуда Думан,1 курс, - I дәрежелі диплом, қазақ әдебиеті пәні;
\r\n\r\nЕрхамза Асия,1 курс, - I дәрежелі диплом, химия және биология пәні;
\r\n\r\nСерік Ұлар, 2 курс- II дәрежелі диплом, информатика, әлеуметтану пәні. Кәмила Нұрымова, 2 курс, I дәрежелі диплом,қазақ әдебиеті пәні; Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтына тегін оқуға грантқа ие болды.
\r\n\r\nАл жалпы бұл олимпиадалар мен жобаларда 100-ге жақын студент қатысып колледж мәртебесін асырды.
\r\n\r\n\r\n\r\n
— Бала тәрбиесі өзекті мәселелердің бірі екендігі белгілі.Осы шәкірт тәрбиелеуде оның ішінде қыз балалардың тәрбиесіне аса қатты көңіл бөлетін тұсы қандай?
\r\n\r\n— «Ел боламын десең – бесігіңді түзе»,- демекші салиқалы ұрпақ тәрбиелеу мәселесі кезек күттірмейтін маңызды һәм жауапты іс. Өйткені бүгінгі ұлымыз ертеңгі әке, ал қызымыз ертеңгі ана, елінің арқасүйер азаматы, өз ұлтының туын көтерер перзенті. Сол үшін медресенің де діттеген мақсаттарының бірі шәкіртке біліммен қоса тәрбие беру. Оның ішінде қыз баланың тәрбиесі аса көңіл бөлуді қажет етеді. Қазақта қызға қырық үйден тыйым деп жатуы бекер емес қой. Алайда, Абай атамыз: «Балаға үш мінезі алуан адамнан жұғады, біріншісі ата-анадан, екіншісі ұстаздан, үшіншісі құрбыдан», – деген екен.Сол үшін алғашқы тәрбиені ата-анасы жақсы сіңірсе, бізге келген кезде ата-анасынан жырақта болған соң ұядағы тәрбиесі тез байқалып жатады, әрине «ұстазы жақсының ұстамы жақсы» дейді, ұстаздың да білімімен қатар әдебі мол болу маңызды. Сол үшін медресемізде жоғары курстың студенттері жаңа келген студенттерді туған сіңлісіндей қарсы алу шарасы бар, сол арқылы іштегі аура бір үлкен отбасыдай біте-қайнасып жатады. Қазіргі таңда шәкірттерімізге сабақтан тыс , тігін тігу, тәтті тағамдар пісіру, әртүрлі қолөнер үйрететін үйірмелеріміз белсенді жұмыс істеп келеді. Ол да қыз баланың тәрбиесіне көп пайдасын тигізуде.
\r\n\r\n— Ұлдарға медресе бойынша қызмет табу мүмкіндік көп,қыздарға ше?
\r\n\r\n— ҚМДБ жанынан «Әйел-қыздар секторы» ашылғалы қыздар тарапынан оқуға түсуші талапкерлердің саны күрт көбейді. Өйткені республикамыздың барлық өкілдіктер тарапынан « бізге әйелдер жамағатын оқытатын кадр тапшы» деп ұсыныспен келіп жатқан шәкірт көп. Яғни сәйкесінші ұлдармен қатар ұстаздық қызметке қыз балалар сұранысқа көп ие. Медресе колледжді бітірген соң қалағандары «Нұр-Мүбарак» ЕИМУ сияқты басқа да жоғары оқу орындарында білімдерін жалғастырады. Кейін тұрмысқа шығып сол жерде мешітте ұстаз болып қызмет жасап жатқандар да аз емес.
\r\n\r\n— Оқу –ағарту мәселесі бойынша онлайн форматта оқытуды қаншалықты игердіңіздер?Діни әдебиеттердің электрондық нұсқалары жеткілікті ме?
\r\n\r\n— Елімізге келген індеттің себебінен 2020 жылдың 16 наурызынан бастап барлық колледждер секілді біз де Edupage платформасы арқылы шәкірттерімізге қашықтықтан онлайн форматта оқытып келе жатырмыз. Әрине басында оңай болған жоқ, арнайы бағдарламашылар арқылы алдымен барлық ұстаздарды кейін студенттерді үйреттік. Барлық сабақтар бойынша арнайы YouTube канал ашып, оған дәрістер салдық. Шәкірттерге қосымша WhatsApp, Zoom, Telegram секілді бейнебайланыс құралдарын кеңінен пайдаландық. Жоғары курстарға кейбір әдебиеттердің арабша нұсқаларын табу қиын болған жоқ, ал қазақ тілінде діни әдебиеттердің электронды нұсқаларының біразы сарапталып, дайындары пайдалануға берілуде. Қосымша діни әдебиеттердің электронды нұсқалары Muftyat.kz сайтынан да аламыз. Қазіргі таңда еліміздеге 9 медресе колледждер арнайы пәндер бойынша әрбір курсқа бірізділікті сақтай отырып, біртұтас бейне сабақтар түсіріп жатыр. Келер оқу жылана барлығы дайын болады. Сонымен қатар арнайы пәндер бойынша да оқулықтар жасалып жатыр.Осының бәріне ұйытқы болып отырған ҚМДБ төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы. Діни білім және кадр даярлау бөлімінің меңгерушісі Смайыл Сүйерқұлұлының ұйымдастыруымен бірнеше офлайын және онлайн жиналыстар өтіп, нәтижелі жұмыстарға қол жеткізіп жатырмыз.
\r\n\r\n— Колледж мәртебесін алғаннан бастап, яғни 2016 жылдан бері 231 шәкірт бітіріп шықты. Олармен байланыс бар. Биыл арнайы WhatsApp арқылы «Түлектер» деген топ құрылып, Бердімұрат Бекболат ұстазымыз қадағалап отыр. Оларға арнайы жоспар құрып, жылына бір мәрте түлеп ұшқан орындарына шақыртып бас қосуды қарастырып жатырмыз. Аллаға шүкір түлектеріміз жан-жақта бас имамдықтан бастап, ұстаз- тәрбиеші болып дін саласында қарқынды қызмет жасап келе жатыр.
\r\n\r\n— Оқу бітірген уақыттан бері білім беру саласында қызмет жасап келе жатырмыз. Әрине істің жауапкершілігіне қарай, уақытыңды да соған жүйелесің. Отбасыңда береке болмаса жұмысыңда да береке болмайтынын жақсы білу керек. Көп жағдайда жұрттың баласын тәрбиелеп жүргенде өз балаларыңның тәлім-тәрбиесі ысырылып қалып жатады. Ол әрине дұрыс емес. Қазір қырықтың қырына шыққанда отбасыңа да оң қырынан қарап, барынша уақыт табуға тырысады екенсіз. Шүкір, дәл қазіргі жағдайда үйден шықпай бала-шағаға аса көңіл бөліп алуға зор мүмкін болып тұр.
\r\n\r\n— Дін мамандарын дайындаудағы ең басты қиындық не де?
\r\n\r\n—Дін мамандарын дайындау аса жауапты іс. Өйткені, дін маманы адамның сыртқы келбеті мен жүріс-тұрысын ғана емес, сонымен қатар ішкі жан-дүниесін емдейтін жанашыр жан. Ендеше, ондай маманды дайындау да оңай шаруа емес. Сәйкесінше қиындықтары да бар, кейбірін тілге тиек етер болсақ біріншіден, шәкірттің бойынан өзін діни маман ретінде көре алатынына көз жеткізіп оқуға қабылдау аса қиын іс; екіншіден, білімімен қоса ішкі-сыртқы тәрбиесіненің дұрыс болуына көңіл бөлу, үшіншіден, кадр тапшылығы яғни ұлдар мен қыздарды оқыту үшін де білікті кадрлар қажет. Мықты кадр тарту үшін де оның айлық жалақысын да жақсы жасау керек деген тәрізді қиыншылықтар кездеседі әрине ол уақыт көрсеткіші. Еліміздің әрбір түкпірінде бес уақыт намазға шақыратын Алланың үйі мешіттер көптеп бой көтеріп келе жатыр. Осы мешіттерімізге барып қызмет жасайтын білікті мамандар дайындау күн тәртібіндегі ең өзекті жайт.
\r\n\r\n— Құпия болмаса,өзіңіз жайлы өзгеден емес, өзіңізден білсек. Отбасында қанша жансыздар?( Бала-шаға,жұбайыңыз қандай мамандық иесі?)
\r\n\r\n— Алланың берген төрт қыз бір ұлым бар. Жолдасым «Нұр-Мүбарак» Египет Ислам мәдениеті университетінің «Исламтану» мамандығының бакалаврын бітіріп, магистратурасын оқып тәмамдады. Қазір Райымбек ауылында ұстаздық қызмет жасайды.
\r\n\r\n— Жұмыстан тыс уақытта немен шұғылданғанды ұнатасыз? (хобби,қызушылық)
\r\n\r\n— Жалпы бос уақытта қалың көпшілік секілді кітап оқығанды ұнатамыз. Бала күнімізден атқа отырып Арқаның кең жерінде саятшылыққа қызығатынбыз. Уақыт тапқанда даланың аңдары мен ұшқан құстарын көріп тамашалғанды қызық көремін. Жас ұлғайған сайын қызығушылықтар да өзгеріп тұратын тәрізді көрінеді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сұхбаттасқан: Төрежанов Нұрдәулет Тоқанұлы
\r\n8 707 532 75 34
КІШІ ДӘРЕТ СЫНДЫРҒАНДА СУМЕН ЖУУ МІНДЕТТІ МА?
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ислам шариғатының нәжіс ретінде қабыл еткен нәрселер денеге немесе киімге немесе намаз оқылатын жерге тисе, жуылып тазалануы қажет. Жуылмаған жағдайда құлшылықтың дұрыстығына кедергі болады. Осы нәжістер жеңіл және ауыр болып екіге бөлінеді. Ислам діні, құлшылықты, күнделікті өмірдің барлық тарапынан қарастыра келе тазалықтың негізіне сүйеген. Осы себепті фиқһ кітаптарымызда тазалықты ең бірінші бетке қойып, жан-жақты мәліметтер береді. Құран Кәрім тазалықтың маңызына және діндегі орны жайында сөз қозғай отырып, былай делінеді:
\r\n\r\n«Уа, жамылғыға бүркенген (елшім) тұр, (ел-жұртқа ескерт! Раббыңның теңдессіз, шексіз ұлылығын жария ет! Киіміңді тазарт! Ластық атаулыдан аулақ бол! (Атқарған қызметіңді, істеген жақсылықтврынды) көп көріп, міндетсінбе!»
\r\n\r\n«Шүбәсіз, Алла қатты өкініп тәубе ететін тәубешіл құлдарын және үнемі тазаланушыларды жақсы көреді»
\r\n\r\nДұға – тілектердің қабыл болуының алғы шарты шынайы ықыласпен жасалуы, белгілі бір мөлшерде оқылуы шарт емес. Алла Тағала Құран Кәрімде былай дейді:
\r\n\r\nهُوَ الْحَيُّ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِص۪ينَ لَهُ الدّ۪ينَۜ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ
\r\n\r\n«Ол Хай (басы мен ақыры болмаған мәңгілік тіршілік иесі). Одан басқа құдай жоқ! Ендеше, осынау хақ дінді шын жүректен қабылдап, бар ықыластарыңмен Оған ғана жалбарыныңдар! Бар мадақ пен шүкіршілік атаулы күллі әлемнің Раббысы Аллаға тән!»1
\r\n\r\nҚандай да бір дұғаның 1045 рет немесе белгілі бір уақыттарда оқылуы шарт болмағандығы сияқты оқылған жағдайда да, қабыл болатындығы жайында бір аят және хадис табылмауда. Адамның бір қалауының орындалуын Алла Тағаладан сұрамастан алдын, екі ракағат намаз оқуы, Алла Тағалаға мадақ айтып, Пайғамбарға (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) салауат айтуы, дұға етуден алдын тәубе етіп, күнәсіна кешірім сұрауы кеңес беріледі.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) өзінің бір хадисінде былай деп үйреткен: «Әлдекімнің Алладан тілейтін немесе адам баласынан сұрайтын бір қажеті болса, (алдымен) жақсылап дәрет алсын содан кейін екі ракағат намаз оқысын. Одан кейін Аллаға хамд, сәнә, (мадақ пен мақтау) Пайғамбарға салауат айтсын....»2
\r\n\r\n\r\n\r\n
Абдыжапаров Сабит Ақылұлы
\r\n\r\n«Үшқоңыр медресе колледжінің»
\r\n\r\nарнайы пән мұғалімі.
\r\n\r\n1 «Ғафир» сүресі, 65-аят
\r\n\r\n2 Ибн Мәжә, Иқомәту Соләһ, 189 баб
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/images.png","field_name":"2023-01-25T14:45:42.205430+06:00"},{"id":7,"title":"ЖОМАРТТЫҚ ПАЙҒАМБАР АХЛАҒЫ","text":"Құран және тәжуид ұстазы
\r\n\r\nСандибаева Асем
\r\n\r\nЖОМАРТТЫҚ ПАЙҒАМБАР АХЛАҒЫ
\r\n\r\nАдамдарға көмектесуге дайын болу, олардың қажеттіліктеріне жауап беру, кедейлерге, жетімдерге және мұқтаждарға қамқорлық жасау біздің Пайғамбарымыздың ең көрнекті қасиеттерінің бірі болды. Ол бәріне көмектесуге тырысты және бірдеңе сұрағанда ешқашан бас тартпады.
\r\n\r\nПайғамбарымыз адамдардың ішіндегі ең жомарты болды. Ол барлық жақсылықтардың шынайы иесі Алла Тағала екенін ешқашан ұмытқан емес. Жақсылыққа жоқ демейтін, сұрағанның қолын қайтармайтын. Әнәс ибн Мәликтен риуаят етілген хадисте: бір кісі Пайғамбардан екі таудың арасындағы қойды (яғни, екі таудың аралығын толтыратындай көп қой) сұрағанда, Пайғамбар оған осыншама қой береді. Кейін ол тайпасына келіп: «Уа, тайпаластарым! Исламды қабылдаңдар! Алламен ант етейін, ақиқатында Мұхаммед кедейліктен қорықпастан тарту береді екен», – депті.
\r\n\r\nЖомарттық-бұл беруге деген ұмтылыс пен дайындық. Исламдағы жомарттықтың маңыздылығын, ең болмағанда, осы діннің бес негізінің – тіректерінің бірін құрайтындығымен бағалауға болады. Зекет-міндетті қайырымдылық - әр мұсылманның бес міндетінің бірі. Араб тілінен зекет жүректі тазарту деп аударылады. Сондай-ақ, бұл қоғамның мұқтаж мүшелеріне бос резервтік ақшадан белгілі бір соманы төлеу туралы Құдай белгілеген заң.
\r\n\r\nСадақа (ерікті қайырымдылық) – исламдағы жомарттықтың тағы бір түрі. Садақа сөзінің лингвистикалық мағынасы-шындық немесе кейбір ислам ғалымдары анықтағандай, жүректің өз Жаратушысына деген шынайылығы. Басқаларға ықыласпен және Құдайдың қанағатына жету ниетімен берілген барлық нәрсе садақа деп аталады. Ақша ғана емес, жай ғана күлімсіреу, қарт адамға көмектесу, тіпті өтіп бара жатқан адамға зиян тигізуі мүмкін тасты жою садақа ретінде есептеледі.
\r\n\r\nИслам басқаларға, әсіресе қонақтарға жомарттық танытуды бұйырады. Адам өз отбасына қаншалықты жомарт болса, соғұрлым оның байлығы артады. Мұсылмандарға жомарттық таныта отырып, сенуші Алла Тағаланың сыйына лайық, сенімі бойынша бауырларын қуантады, олармен жақсы қарым-қатынас орнатады.
\r\n\r\nСенбейтіндерге деген жомарттық оларды мұндай жомарттықтың себебі неде деп ойлауы мүмкін. Оның себебі Исламда, өйткені мұсылман өз мүлкіне емес, Құдайға сенеді.
\r\n\r\nЖанның бір бөлігін екіншісіне беру қабілеті-махаббаттың шыңы, оның шарықтау шегі. Мұсылман ақыны Фузули керемет түрде айтқандай: "Алла тағаланың атынан жан беру – жетілген ғашық үшін махаббат дегенді білдіреді. Бірақ өз жанын бермейтін адам өзінің кемшілігін мойындауы керек".
\r\n\r\nЖомарттықты болашаққа ақылды инвестиция ретінде қарастыруға болады. Жомарттық немесе садақа Мәңгілік игілік – Жұмаққа жол ашуға көмектеседі, өйткені олар үшін иеміз үлкен сыйақы уәде етеді. Алайда, жомарт болу тек өзімізде бар нәрсені беру немесе құтылу үшін беру дегенді білдірмейді. Нағыз жомарт адам тіпті жүрекке ең сүйікті және қымбатты дүниені де беру қажет.
\r\n\r\nЖомарттыққа, махаббатқа, жанашырлыққа, мейірімділікке қарама-қарсы қасиет - сараңдық. Сараңдық-бұл әрдайым моральдық және рухани міндеттемелерді бұзумен байланысты адамның жаман қасиеті. Сараңдық адамды қорлайды, оған басқа адамдардың қалаусыз көзқарасын тудырады. Сараңдық өзімшілдікпен достасады және бұл мұндай адамның барлық тілектері материалдық игіліктерге ие болу және байлық жинау төңірегінде шоғырлануына әкеледі. Өз өмірінің мақсаты байлықты санайтын адамдар бар, оларға білім де, махаббат та қажет емес, ақша керек. Данышпандар байлық пен сараңдық арасында тікелей байланыс бар деп мәлімдейді. Қоғамда адамзат пен гуманизмнен тыс көптеген бай адамдар бар. Олар кез-келген жолмен мүмкіндігінше материалдық пайда алуға тырысады. А. Герцен дұрыс жазды:"Мүлік сараңға емес, сараң мүлікке тиесілі". Алайда, барлық бай адамдар соншалықты сараң емес, олардың көпшілігі адам бірлігінің факторы – жомарттықпен сипатталады.
\r\n\r\nИслам адамдарды жомарт, мейірімді болуға шақырады, ол сараңдықты айыптайды. Сараңдық адамды бақыт пен тыныштық сезімінен айырады, оған азап әкеледі. Мұхаммед Пайғамбар өзінің уағыздарында: "Сараңдықтан аулақ болыңыз, өйткені ол адамдардың өліміне әкеліп соқтырады, олардың қанын бекер төгуге мәжбүр етеді", - деді.
\r\n\r\nЖомарттық-бұл адамның басқа адамдармен өзінің материалдық құндылықтарымен жанқиярлықпен бөлісу қабілеті. Ал рухани жомарттық-бұл адамның өз өмірін Алланың жолында құрбан ету қабілеті және оның орнына ештеңе күтпестен Алланың сүйіспеншілігі үшін ғана.
\r\n\r\nАдам баласындағы жомарттық қасиет Алланың өзінің сүйген құлына берген үлкен сыйы. Бәрі бірдей жомарт бола бермейді. Алла Тағаланың қалауы немесе сынағы десе де болады, бұл дүниеде біреуді бай, біреуді кедей қылып жаратты. Бұл деген өмір сынағы. Бай адам байлығын қалай жұмсау керек? Негізінде байлықтың өзі қайдан келді? Мұны берген кім, деп ой жүгіртіп көрелікші. Әрине рызық, несібе беретін тек бір Алла. Егер байлықты Алла берген болса, неге Алла разылығы үшін ол байлықты орын-орнына жұмсамасқа?
\r\n\r\nҚасиетті Құранда Жаратқан Ие біз оның жолында берген әрбір затымыз үшін сыйақы беруге уәде береді. Тек ол адамдардың жүрегін не қозғайтынын біледі.
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_Microsoft_PowerPoint.jpg","field_name":"2023-02-13T12:51:39.081731+06:00"},{"id":8,"title":"МӘСІГЕ МӘСИХ ТАРТУДЫҢ ШАРТТАРЫ ҚАНДАЙ?","text":"
МӘСІГЕ МӘСИХ ТАРТУДЫҢ ШАРТТАРЫ ҚАНДАЙ?
\r\n\r\n\r\n\r\n
Мәсі - аяқтарды тобықтарымен бірге жауып түратын аяқ киімнің бір түрі, оны былғарыдан, шегіреннен, құрамнан тігеді. Мәсінің сыртынан кебіс киіледі. Мәсінің үстіне мәсих тартудың жәйіз болуы үшін қажетті шарттар мыналар:
\r\n\r\nа) Мәсілер (аяқ жуылып дәрет алынғаннан кейін) киілуі керек.
\r\n\r\nә) Мәсілер аяқтың тобықтарын жауап тұруы керек. Тобықтан қысқа мәсілердің үстіне мәсіх тартуға болмайды.
\r\n\r\nб) Мәсілер он екі мың қадам және одан да көп жол жүруге жарамды болуы керек.
\r\n\r\nв) Әрбір мәсіде аяқтың кішкентай бармағымен үш бармақ үлкендігіндей жыртық немесе сөгілген жері болмауы керек.
\r\n\r\nг) Мәсілер аяқта баусыз тұра алатындай қалың болу керек.
\r\n\r\nғ) Мәсілер сырттағы суды сіңіріп аяққа өткізбеуі керек.
\r\n\r\nд) Мәсі киетін адамның қызыл асықтан алдына қарай қолдың кішкентай саусағымен ең кемі үш елі үлкендігіндей аяғы болу керек.
\r\n\r\nМәсих тарту үкім жағынан тазалық болып табылады. Мәсих – аяқтың ұшынан жоғары қарай су қолымен сүрту. Дәрет алған кезде мәсілердің үстіне мәсих тарту Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүннетімен бекітілген амал. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дәрет алып, мәсілерінің үстіне мәсих тартқандығы жайында көптеген риуаяттар бар.
\r\n\r\nУруа ибн әл-Муғира әкесі Муғира ибн Шуғбадан келген хадисте:
\r\n\r\nكُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ فِي سَفَرٍ فَأَهْوَيْتُ لِأَنْزِعَ خُفَّيْهِ فَقَالَ دَعْهُمَا فَإِنِّي أدْخَلْتُهُمَا طَاهِرَتَيْنِ فَمَسَحَ عَلَيْهِمَا
\r\n\r\n«Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сапарларының бірінде мен оның қасында болған едім. Дәрет алған кезінде мәсілерін шешісуге еңкейе бергенімде: «Ол екеуіне тиіспей-ақ қой! Расында, мен оларды дәретті аяқтарыма кигенмін», - деп, мәсілерінің үстіне мәсих тартқан», - деген1.
\r\n\r\nИмам Әбу Ханифа: «Маған күннің жарығындай айқын дәлел келгенше, мәсіге мәсих тарту мәселесіне қатысты ешнәрсе айтпаған едім», - деген2.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Абдыжапаров Сабит Ақылұлы
\r\n\r\nАлматы аймағының өкілдігінің
\r\n\r\nпәтуаға жауапты маманы.
\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n\r\n
1 «Сахих әл-Бухари»: 1/52.
\r\n\r\n2 «әл-Инааяту Шарх әл-Һидаая»: 1/225
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B3%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%85.jpg","field_name":"2023-03-01T16:36:54.551938+06:00"},{"id":9,"title":"ТАУАФТЫ АРТЫҚ НЕ КЕМ ЖАСАСА НЕ БОЛАДЫ?","text":"
Тауаф – араб тілінде зиярат ету, айналу деген мағынаны білдіреді. Ал шариғаттағы мағынасы ғибадат ниетімен Қағбаны жеті рет айналу. Құран Кәрімде былай деп бұйырылуда:
\r\n\r\nوَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَت۪يقِ
\r\n\r\n«Ең қасиетті, ең көне үй Қағбаны айналып, тауап етсін»[1] Ер адамдар тауапты бастамас бұрын дененің үстіңгі жағына жабылған ақ матаның бір ұшын оң қолтық астынан өткізіп, оң қолды иығымен бірге ашық қалдырады. Тауап біткен соң оң иық жабылады.
\r\n\r\nҚағба адамның сол жағында болып, Қара тастан айналым басталады. Білетіндер тәкбір, тәһлил, салауат айтады. Олар оқылмаса да тауап дұрыс болады. Ең бастысы, Алла Тағалаға шын жүрекпен бет бұру.
\r\n\r\nТауап үзіліссіз жасалады. Тауап кезінде парыз намазы үшін қамат айтылу, дәретті бұзу немесе шаршау және демалу, т.б. жағдайларды қоспағанда тауапты үзуге болмайды. Осындай үзірлі жағдайда тауапты үзіп, кейін қалған жерінен жалғастыруға болады. Тауаптан кейін намаз оқылып дұға жасалынады. Артынша Зәмзәм суын ішу жақсы болады.
\r\n\r\nТауаптың алғашқы төрт айналымы парыз, қалған үш айналымы уәжіп болып табылады. Осы үкімге қарай алғаш төрт айналымды орындаған адамның тауапы дұрыс болады. Ал төрт айналымды айналмаған адамның тауапы дұрыс болмайды. Уәжіп болған үш айналымның бірі немесе көбі орындалмаған жағдайда, құрбан шалуы керек болады. Қалған үш мәзһабта жеті айналым парыз болып, барлық айналымдар орындалмаса тауап дұрыс болмайды.
\r\n\r\n\r\n\r\n
[1] «Хаж» сүресі 29-аят
\r\nИслам шариғатының нәжіс ретінде қабыл еткен нәрселер денеге немесе киімге немесе намаз оқылатын жерге тисе, жуылып тазалануы қажет. Жуылмаған жағдайда құлшылықтың дұрыстығына кедергі болады. Осы нәжістер жеңіл және ауыр болып екіге бөлінеді. Ислам діні, құлшылықты, күнделікті өмірдің барлық тарапынан қарастыра келе тазалықтың негізіне сүйеген. Осы себепті фиқһ кітаптарымызда тазалықты ең бірінші бетке қойып, жан-жақты мәліметтер береді. Құран Кәрім тазалықтың маңызы және діндегі орны жайында сөз қозғай отырып, былай деп бұйырады:
\r\n\r\nيَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ (1) قُمْ فَأَنْذِرْ (2) وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ (3) وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ (4) وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ (5) وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ (6
\r\n\r\n«Уа, бүркеніп алған жан (Мұхаммед) Тұр орныңнан! (Қауымыңды Алланың азабынан) сақтандыр! Раббыңды ұлықта! Киіміңді таза ұста! Ластық атаулыдан аулақ бол! (Атқарған қызметіңді, істеген жақсылықтврынды) көпсінбе!» [1]
\r\n\r\nإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ
\r\n\r\n«Шүбәсіз, Алла қатты өкініп тәубе ететін тәубешіл құлдарын және үнемі тазаланушыларды жақсы көреді» [2]
\r\n\r\nПайғамбарымыз (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) өзінің бір хадисінде былай деген: «Тазалық иманның жартысы» [3]
\r\n\r\nИслам шариғатында нәжіс нәрселердің тазалануына өте қатты мән берілген және оның тазалау жолына да жеңілдіктер жасалған. Енді кіші дәрет бұзылған жағдайда оны тазалау жолдарына келетін болсақ, тазалықтың негізісі сумен жуып тазалау. Алайда кіші дәрет бұзылған жағдайда міндетті түрде сумен жуып тазалау міндетті емес. Айша анамыздың (одан Алла разы болсын) риуаят етуі бойынша: «Алла елшісі (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) кіші дәретін бұзды. Арт жағында су қабымен аяқта тосып тұрған Омар (одан Алла разы болсын) (суды ұсынған кезде), «Бұл не нәрсе әй Омар?» деді. «Тазалана тұрған суыңыз» деді. Алла елшісі (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жауап ретінде, «Мен әр кіші дәретке отырғанымда суменен тазаланумен әмір етілмедім. Егер осылай істейтін болсам (үмбетіме әр дәрет бұзудан кейін) суменен тазалану сүннет болар еді.» [4]деді.
\r\n\r\nҚорыта келгенде кіші дәрет сындырғанда су арқылы тазалануға болады әрі кішкене таспен және арнайы жасалған әжетхана қағазы да жаармды. Бірақ көмір, сүйекпен тазалау – мәкрүһ болады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n\r\n
\r\n\r\n
\r\n\r\n
\r\n\r\n
Абдыжапаров Сабит Ақылұлы
\r\n\r\nАлматы аймағының өкілдігінің
\r\n\r\nпәтуаға жауапты маманы.
\r\n\r\n[1] «Муддәссир» сүресі, 1-6-аят
\r\n[2] «Бақара» сүресі, 222-аят
\r\n[3] Муслим - Тирмизи
\r\n[4] Әбу Дәуід, Тахаарт 22, Ибн Мәжә, Тахара 20, Ахмед бин Ханбал, VI, 95
\r\nАлматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарғалы ауылы
\r\n\r\nҮшқоңыр медресе колледжі
\r\n\r\nТарих пәні ұстазы
\r\n\r\nЫбырайым Айгерім Махсатқызы
\r\n\r\n\r\n\r\n
АЛАШ АСЫЛДАРЫ
\r\n\r\nАлаш тарихы – ұлттық серпіліс, жаңаруға ұмтылыс, тарихи сабақтастықтың жалғасы, білімге мән беру тарихы. Сондықтан Алаш туралы сөз қозғаған сайын өткеннің саяси қозғалысы мен күресін ғана емес, бүгінгі күнді ертеңмен байланыстыратын жасампаз істерді де саралауымыз керек. Алаш – халқымызға, салт-дәстүрімізге деген адалдығымыздың өлшемі. Алаш – өткеннің жетістігі ғана емес, бүгінгі ұрпақтың елге пайдасын тигізетін мүмкіндігі.
\r\n\r\nАлаш зиялылары табиғи дарынымен қатар үздіксіз ізденіс үрдістерінің арқасында әдебиетіміз бен әдебиеттануымызды өзіндік жаңашылдықпен байытып, жаңартып, дамытып келді.
\r\n\r\nҚоғамның алдыңғы қатарлы зиялылары әлемдік ойдың көшбасшысы бола отырып, мораль мен адамгершілікке негізделген даму жолын ұстанды, адамдардың оянуы мен рухани өркендеуін жақтады. Бір ғажабы, олар елден жырақта осындай игі істердің жетегінде жүрді.
\r\n\r\nХХ ғасыр – қарқынды әлеуметтік құбылыстар мен метаморфозалар ғасыры. Тарихи ұлттық сана жаңғырды. Алашордалықтардың қоғамдық сананы жаңа деңгейге көтеруі әдебиеттің іргелі мүддесін айқындап бергендей болды. Жаңа жазушылар, жаңа қоғам, ел басшылары болды. Саяси күрестің маңызы артты.
\r\n\r\nСонымен бірге, қоғаммен байланыстардың күшеюі, баспа ісін кеңейту, әдебиеттегі терең көркемдік-жанрлық өзгерістер эстетикалық танымдарды жаңарта бастады. Сонымен бірге кәсіби әдебиеттің барлық негізгі жанрлары әртүрлі деңгейде пайда болды. Әдеби сын, әдебиеттану, прозаның сан алуан жанрлары, аударма, драматургия, сонымен қатар тың даму қарқынын көрсетті.
\r\n\r\nАлаштың ардақты ардагерлері Әлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсынов қазақтың біртуар ақынының мұрасына арналған терең мазмұнды еңбектер жариялады. ХІХ ғасырдың аяғында қазақ әдебиетінің бұрын-соңды болмаған құдіретіне көтерілген Абай дәстүрі, реалистік көркемдік таным дүниесі ұлттық сөз өнерінің мұрат-мақсаттары мен формаларын берік анықтап, нығайта түсті. Абайдың соңғы әдебиеті реалистік сипатқа ие болды, жаңа бағытта көзқарас өрісін кеңейтті. ХХ ғасырдың алғашқы он-жиырма жылындағы қазақ әдебиетінде Шәкәрім Құдайбердиев, Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов шығармалары ерекше көзге түседі. М.Дулатовтың «Оян, қазақ!» кітабы халық ерік-жігерінің одан әрі шиеленісуі іспеттес Абайдың жүрек тебірентерлік мұңының жалғасы болды. Бұл кезең Сұлтанмахмұт Торайғыров, Сәбит Дөнентаев, Мұхамеджан Сералин, Бернияз Күлеев, Спандияр Көбеев сынды дарынды тұлғалардың ақындық шабытымен және қоғам қайраткерлерінің қызмет еткен күндерімен тұспа-тұс келді.
\r\n\r\nҰлтымыздың болашағы үшін бүгінгі ұрпақ өткенді біліп, бағалай білуі керек. Әсіресе, халқымыздың рухани өміріндегі ең қасиетті қазына – мұралары. Алаш зиялыларының еңбектері бүгінде жазылып та, айтылып та жүр. Оларды бөлісіп, бүгінгі ұрпаққа пайдасын тигізу керек. Ғалым Д.Қамзабекұлы атап өткендей: «Осы зиялылар сияқты Алаш рухын дәріптеу, өз бетінше ой елегінен өткізіп, әр нәрсені ұлт мүддесі үшін таразылап, бағалай білуге баулу» – біз үшін басты міндет. Ендеше, бүгінгі біз айтып отырған ең өзекті мәселе – ұлттық рухты оятып, туған халқын биікке көтеруге бар күш-жігерін жұмсаған Алаш ақындарының мұрасы.
\r\n\r\nАлашордалықтардың дені ұлт мүддесі үшін жанқиярлықпен күрескен тұлғалар. Олар қуғын-сүргіннің ауыртпалығын көрсе де, қоғамдағы маңызды істерді атқарып, әдебиет, журналистика, сын, ғылым және аударма салаларында артына мол мұра қалдырды. Алаш арыстары табиғатынан өте дарынды халық. Бұл ұрпақ өкілдері қазақ дәстүрімен тәрбиеленген, ислам дінінде сауат ашу, одан әрі жәдид, орыс және бірнеше тілдерді меңгерген. Бұл үлкен мәдени қалаларда білім алған, сондай-ақ түрлі мамандық иелері болған өз заманының ашық зиялы қауымы екенін айта кеткен жөн.
\r\n\r\nХХ ғасырдың басындағы ұлт оянуының жалынды жаршысы Сұлтанмахмұт Торайғыров Алаштың ардақты азаматтары алдында «Алаш» ұранын айтты. Ол барша халықты азаттық үшін күресуге, ел қамын ойлауға, бір тудың астына бірігуге шақырады.
\r\n\r\nАлаш туы астында,
\r\n\r\nБіз – алаштың баласы.
\r\n\r\nКүніміз туып көгерді,
\r\n\r\nСарыарқаның даласы.
\r\n\r\nБұл – ақынның ескі арманының ұраны. «Алаш» партиясының ұранын құптап, азаттық жолындағы жоспарларына қуанды. Алаш ісіне адалдықты, оның тірегін уағыздайды, елді бірлікке, елдің тұтастығы үшін күресуге шақырады.
\r\n\r\nӨз елінің ұлттық мүддесін көздеп, өркениетке жетуге бар күш-жігерін жұмсаған халқымыздың қайсар да қамқор азаматы А.Байтұрсынұлы қазақ әдебиетіне биік пафостағы азаттық рухты алғаш енгізді. Ахмет поэзиясындағы ел тағдыры, халық қамы, азаттық арманы – «Маса» жинағының негізгі тақырыбы.
\r\n\r\nҚайғы күшейіп, уы таралып, елді қара бұлт басып келе жатқаны қынжылды.
\r\n\r\nҚазағым, елім,
\r\n\r\nҚайқайып белің,
\r\n\r\nСынуға тұр таянып.
\r\n\r\nТалауда малың,
\r\n\r\nҚамауда жаның,
\r\n\r\nАш көзіңді оянып!
\r\n\r\nҚанған жоқ па әлі ұйқың?
\r\n\r\nҰйықтайтын бар не сиқың?!
\r\n\r\nХалқының қамын ойлаған қоғам қайраткері, Алаштың ардақты азаматы, ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті мен педагогикасы, мәдениеті мен саясатының көрнекті қайраткері Міржақып Дулатов «Оян, қазақ!» үндеуімен халыққа үндеу жолдады.
\r\n\r\nХалқының мұңын мұңдаған ақын тағы не айтсын?! Бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның ХХІ ғасырға дейін жеткен азат азаматтары ұлы ақынның қайсар рухы мен даналығына бағынбауға хақысы бар ма?
\r\n\r\nАлаш қайраткерлері ұлт тағдыры жастардың қолында екенін ескертіп, оларды аянбай еңбек етуге шақырады. Қоғамдағы болып жатқан өзгерістерді жан-жақты, терең сезінген зиялы қауым адамдардың ұлттық өзіндік сана-сезімін оятуға қажетті мәселелерді дұрыс зерттеп, олардың одан әрі дамуына үлес қосты. Ел тәуелсіздігіне ұмтылып, ұлттың рухын биік ұстаған тұлғалардың мұраты мен көзқарасы үйлесім тапқан.
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B.jpg","field_name":"2023-05-12T10:11:07.342355+06:00"},{"id":12,"title":"ТАҚИЯСЫЗ НАМАЗ ОҚУҒА БОЛАДЫ МА?","text":"
ТАҚИЯСЫЗ НАМАЗ ОҚУҒА БОЛАДЫ МА?
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ер кісіге намазды тақия және сол сияқты бас киім киіп оқу – мұстахап. Ал, имамдыққа шыққан адамның тақиясы болғаны мақұлдырақ. Себебі, Пайғамбарымыз (Оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) солай оқыған. Имам Науауи: «Ер кісіге ең жақсы киімін киіп және тақияда намаз оқуы – мұстахап», – деп1 жазған.
\r\n\r\nАл, ханафи мазхабы бойынша, жалқаулық себепті бас киімсіз намаз оқу – мәкрүк. Фиқх кітабында намаздағы мәкрүк амалдардың ішінде: «Жалаңбас намаз оқу. Жалқаулық себепті, бас киімсіз оқу», – деп2 көрсетілген.
\r\n\r\nМіне, сол себепті біздің ата-бабамыз тақиясы мен бөрігін тастамаған. Дей тұрғанмен, тақия киіп оқу – намаздың басты шарттарының бірі емес. Тақиясыз оқылған намаз қате болып саналмайды. Бірақ, тақиямен намаз оқу – жақсы амал, мұстахап. Мұстахап – орындалса сауап жазылатын, ал орындалмаса жаза болмайтын амал.
\r\n\r\nНамазды жалаңбас оқуды Ханафи ғалымдары мәкрүһ деп санаған. Бұл жайында Ханафи кітаптарында былай делінеді: «Ер кісілердің мүмкіндіктері бола тұра, ерініп немесе (басына кигенді) ауыр көріп намазды жалаңбас оқулары (жеңіл) мәкрүһ. Өйткені мұнда ықылассыздық бар. Алайда, Алланың алдында өзін төмен санау, Жаратушының алдында әлсіз екендігін білдіру мақсатында жаланбас оқыған болса, мәкрүһ емес. Дегенмен, онда да жалаңбас оқымаған абзал. Өйткені намаз хушуғқа негізделеді (яғни үміт пен қорқыныш сезіміне негізделеді)»3. Ендеше, мүмкіндігінше намазды тақия киіп оқыған абзал. Бірақ, тақиясыз оқыған кісінің де намазы дұрыс.
\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n\r\n
Абдыжапаров Сабит Ақылұлы
\r\n\r\nАлматы аймағының өкілдігінің
\r\n\r\nпәтуаға жауапты маманы.
\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n\r\n
1 «Раудат Толибин»: 1/288
\r\n\r\n2 «Дурр Мухтар»: 1/429
\r\n\r\n3 Шурунбуләли – Имдәдул Фәттах, «Мәкруһатус-сола» 1/390
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/i.webp","field_name":"2023-09-28T10:38:07.300156+06:00"},{"id":13,"title":"СӘРЕСІНЕ ҰЙЫҚТАП ҚАЛҒАН АДАМ НЕ ІСТЕЙДІ?","text":"
СӘРЕСІНЕ ҰЙЫҚТАП ҚАЛҒАН АДАМ НЕ ІСТЕЙДІ?
\r\n\r\n\r\n\r\n
Рамазан айында сәресіне ұйықтап қалған адам оянып, аз болса да, бірер нәрсе жеп-ішіп, оразаны ниет етемін десе, ниеті де, сол күні ұстайтын оразасы да дұрыс болмайды. Рамазан айында сәресіне ұйықтап қалған адам оянғанда оразаны бұзатын, яғни жеп-ішу, жыныстық қатынас секілді істерді тоқтатып, осы күннің оразасын тұтуды ниет етеді. Тал түске дейін ниет етуге болады.
\r\n\r\nСәләма есімді сахабадан (Алла оған разы болсын) риуаят етілген хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Асләм тайпасынан бір кісіге былай бұйырды: «Адамдарға жарияла, кім де кім бүгін тамақ ішкен болса, күннің қалған бөлігінде жемесін. Кім де кім ешнәрсе жемеген болса, ораза тұтсын. Өйткені бүгін – Ашура күні»1. Бұл хадисте Рамазан оразасы Ашура күніне қияс етілген (салыстырып қаралған). Себебі Исламның алғашқы уақытында Ашура оразасы парыз болған еді.2
\r\n\r\nИмам Тахауи: «Бұл хадисте белгілі бір күнде ораза тұтуы қажет адам түнде ниет етпеген болса, оның күндіз ниет етуі дұрыс екеніне дәлел бар», – деген. Сондай-ақ таң атқаннан кейін оразаны бұзатын істер жасалмаса, оның зауалға (күн ауғанға) дейін ниет етуі дұрыс болып есептеледі. Егер таң атқаннан кейін әдейі немесе ұмытып тамақ, су ішсенемесе жыныстық қатынас жасаса, бұдан кейін оның сол күнгі оразаға ниет етуі дұрыс болмайды.3
\r\n\r\nДемек Рамазан айында сәресіне ұйықтап қалған адам оянған кезде ешнәрсе жемей, ішпей ораза ұстауды ниет етіп, әрі қарай оразасын ұстауы міндет болады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n\r\n
Абдыжапаров Сабит Ақылұлы
\r\n\r\nАлматы аймағының өкілдігінің
\r\n\r\nпәтуаға жауапты маманы.
\r\n\r\n\r\n\r\n
\r\n\r\n
1 Бұхари, Мүслим
\r\n\r\n2 Иғлаус-сүнән
\r\n\r\n3 Фәтәуа Һиндия, Шарх Тахауи
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/2021_04_19_98485e8d-af0e-4797-b97a-d6f8a8af753d.jpeg","field_name":"2023-11-07T16:23:14.642109+06:00"},{"id":14,"title":"Медреседен нәр алған тұлғалар","text":"Медресе-руханиятқа толы тәлім-тәрбие мен білімнің қайнар бұлағы болып табылатын Алла Тағаланың нұры түскен қасиетті ілім шаңырағы.Медресе адамға ислами тәрбие беріп,Ұлы Алланы танытып,оның қасиетті кәләмін оқытып,әрбір адамға дұрыс өмір сүру жолын үйрететін қасиетті білім ордасы.
\r\n\r\nОсындай білім ордасынан сусындап,ислам дінінен нәр алған қазақтың ұлы ғұлама ғалымдары мен зиялы тұлғалары жетерлік.Солардың бірегейі А.Құнанбайұлы,
\r\n\r\nСұлтанмахмұт Торайғыров,Мағжан Жұмабаев және бұданда басқа аты аталмаған қаншама тұлғаларымыз бар.
\r\n\r\nБұл тұлғалардың әрқайсысы ең алдымен Ұлы Жаратушыны Иені танып барып ұлтқа адал қызмет етті.Намыс отын маздатып,қазақ халқының болашағы үшін аянбай күресті.
\r\n\r\nОлардың бойындағы Отанға деген сүйіспеншілігі,адалдығы,турашылдығы мен намыс-
\r\n\r\nшылдығы медреседен алнған нәр іспетті,яғни бұл нәр адамзатты тура жолға жетелейтін,
\r\n\r\nруханият пен білімнің түп тамыры ислам дінінің дәйегі еді.Осындай исламның асыл нәрін
\r\n\r\nбойына сіңірген ұлы Абай атамыз әуелі ауылындағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да 1855 жылы 10жасқа толған соң Семейдегі Ахмет Риза медресінде 3жыл оқиды.Дос-
\r\n\r\nжолдастарынан анағұрлым зерек болып,үздік шәкірт атанады.Ойлап қарасақ қазақ
\r\n\r\nзиялыларының көпшілігі асыл дініміз исламды терең ұстанып,діни сауатты болған.
\r\n\r\nСол себептен де Абай өз шығармаларында діни тақырыптарды қамтиды.Мысалы:
\r\n\r\n“Махаббатпен жаратқан адамзатты
\r\n\r\nСен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
\r\n\r\nАдамзаттың бәрін сүй бауырым деп
\r\n\r\nЖәне хақ жолы осы деп әділетті.” – деген өлең жолдары оның діндар болғанының дәлелі болса керек.
\r\n\r\nСондай-ақ Алаш зиялысы Сұлтанмахмұт Торайғыровта 13-жасынан Мұқан,Тортай,
\r\n\r\nӘбдірахман деген молдалардан дәріс алды.1912 –жылы Тройцкідегі Ахун Рахманқұли
\r\n\r\nМедресіне түседі,бірақ өкпе ауруының зардабынан тек бір жыл ғана оқып оқудан шығып
\r\n\r\nқалады.Жалпы Махмуттың тақуалығы туралы Жүсіпбек Аймауытов өзінің “Сұлтанмахмут Торайғыров” атты ғылыми-зерттеу мақаласында:"Қандай бейнет шекседе,жолына қандай бөгет тұрса да беттеген мақсатына жетпей тынбайтын Махмутта мінез бар.Махмут тақуа болды.Тұла бойы тұнған тұмар,мойнында тәспі,дұғалық,аузында-зікір,күн шықпай оқығаны намаз,заулатқаны-жасын”,ол дәретсіз жер баспайды; “қари болам”деп
\r\n\r\nҚұранның 13 парасына дейін жаттап алды,сырлас жолдастарына:"күллі денем зікір айтқандай болады"деп жазғандығы оның бойында Аллаға деген махаббатын,тақуалығын,
\r\n\r\nБілімге деген құмарлығын көрсетеді.Ол өзі аш кедей,жастайынан жетім қалсада
\r\n\r\nӨзі ауруға шалдықса да еш жасымай,алға қойған мақсатына жету үшін жоқшылықта жүріп
\r\n\r\nҚазақ балаларының жағдайын ойлап,көкірек көздерін ашып,оларға білім нұрын шашады.
\r\n\r\nБұл анау-мынау адамның ісі емес.Бұл құран мен сүннеттен нәр алып,Жаратушысын нағыз
\r\n\r\nтолық таныған адамның ғана қолынан келетін іс.
\r\n\r\nҚазақ поэзиясының дүлдүлі,Алаш үкіметінің қайраткері,ұлт мақтанышы Мағжан Жұмабаевта тұңғыш білімін медреседен алған.Ол ауыл молдасынан сауатын ашып,
\r\n\r\n1905-1910 жылдары Петропавлдағы №1 мешіт жанында белгілі татар зиялысы,мұсылман
\r\n\r\nХалықтарының азаттығы жолында күрескен М.Бегишевтің ұйымдастырумен ашылған медреседе оқыды.Сосын 1910-1913 жылдары Уфа қаласындағы Ғалия медресесінде
\r\n\r\nбілім алды.Жалпы 10-12 жыл оқыған. Мағжанның да әрбір өлеңінде Аллаға жақын болғанын білеміз.Мысалға:
\r\n\r\nЗор қуаныш-қара түн өткеніне,
\r\n\r\nАлтын таңды ашық күн жеткеніне,
\r\n\r\nҚан аралас төгілген көп көз жасты
\r\n\r\nТәңірі қабыл,мейірім ғып,еткеніне.
\r\n\r\nЕрік құсы қайта ұшып келгеніне,
\r\n\r\nДушар болмай дұшпанның мергеніне.
\r\n\r\nҚайта шықты батқан күн, нұр шашылды,
\r\n\r\nМың шүкірлік Тәңірінің бергеніне!- деген өлең жолдарынан Жаратушысына деген махаббат пен сенімнің,тәуекелдің сондай-ақ оның тұла бойындағы қайсарлығы,өз ұлтына деген жанашырлығы мен сүйіспеншілігі,Отанға деген ыстық сезімнің көрініс табуы 10-12 жыл бойы үздіксіз алынған діни білімнің әсері бойына әбден сіңгендігінен болар.
\r\n\r\nОйымды түйіндей келе айтқым келгені қазақтың көпшілік зиялы тұлғалары ең әуелі
\r\n\r\nҰлы Жаратушыны танып құран мен сүннеттен сусындағаннан кейін ғана тарихи тұлғаға айналып отыр.Сонымен қатар олардың өне-бойындағы қажымас-қайрат,білімге деген құштарлық, парасатты пайымдары кемел адам шыңына жетеледі.Мүмкін осы себептенде
\r\n\r\nАлла Тағала оларды халықтың сүйіспеншілігіне бөлеп, мерейлерін үстем етті.
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/dIaAaRZbKk0.jpg","field_name":"2023-12-26T17:12:42.087042+06:00"},{"id":15,"title":"НӘПСІМЕН КҮРЕСУ ЖОЛДАРЫ","text":"
Мұсылман адамды күнәға батырып, дұрыс жолдан тайдыратын екі дұшпаны бар. Оның біріншісі шайтан болса, екіншісі – жамандыққа бұйырып тұратын нәпсісі. Шайтанның дұшпан екені әрі Алланы еске алудан тосатыны жайында Құранда: «Шүбәсіз, шайтан – сендердің қас дұшпандарың. Ендеше сендер де оны өздеріңе бітіспес дұшпан тұтыңдар. Ол жақтастарын тозақтық болсын деп, өз жолына шақырады», – делінген («Фатыр» сүресі, 6-аят).
\r\n\r\nТағы бір аятта: «Шүбәсіз, шайтан арақ-шарап (сынды адамды мас қылып, ақылынан адастыратын нәрселер) һәм құмар ойындары арқылы араларыңа дұшпандық пен өшпенділік отын жағуды, сендерді Алланы еске алудан һәм намаздан қақпайлауды (тыюды) ғана көксейді. Ендеше, бұлардан тыйылдыңдар ғой, солай емес пе?!» делінген («Мәида» сүресі, 91-аят). Осы секілді басқа да аяттарда шайтанның дұшпандығы анық айтылған.
\r\n\r\nЖамандыққа бұйыратын нәпсі жөнінде қасиетті Құранда былай делінген: «Сонымен қатар мен өзімді әсте ақтамаймын. Өйткені қу нәпсі әрдайым жамандықты бұйырады. Ал Раббым (нәпсінің азғыруынан сақтап) рақымына бөлегеннің жөні бөлек. Шүбәсіз, Раббым – Ғафур (өте кешірімді), Рахим (мүмин құлдарына ерекше мейірімді)», – деді («Жүсіп» сүресі, 53-аят).
\r\n\r\nНәпсінің орны ерекше екенін Алла Тағала Құранда нәпсімен қасам ішіп айтылған аяттардан байқаймыз. «Шәмс» сүресінің 7-аятында Жаратушы Иеміз: «Әр нәпсіге және оны (жаратылыстың мәні мен мақсатын ұғынып, соны жүзеге асыра алатындай) қабілетті етіп, жүйеге салғанға (серт)», – деген болатын.
\r\n\r\nЖоғарыда шайтан мен жамандыққа бұйырушы нәпсі адам үшін дұшпан екенін айттық. Қазақта нәпсіні «сұм нәпсі», «қу нәпсі» деп сипаттайды. Абай Құнанбайұлы:
\r\n\r\n– Қулық, сұмдық, ұрлықпен мал жиылмас,
\r\nСұм нәпсің үйір болса, тез тыйылмас.
\r\nЗиян шекпей қалмайсың ондай істен,
\r\nМал кетер, мазаң кетер, ар бұйырмас, – деп
\r\nжырға қосқан болатын.
Асыл дінімізде де ақиқатқа қарсы келетін нәпсі қалауына еру қате екені баяндалған: «Олар тек өз ойы мен нәпсісінің әуейіне ереді» («Нәжм» сүресі, 23-аят). Басқа аятта былай делінген: «Өз әуейілігін (құмарлығын) тәңір тұтып, көңілі соққан нәрсенің құлы болған, сондай-ақ (ақ пен қараның, ақиқат пен жалғанның парқын) білсе де, Алланың Өзі адастырып, құлағы мен жүрегін мөрлеп, көзін перделеп тастаған бейбақты көрдің бе?!» («Жәсия» сүресі, 23-аят).
\r\n\r\nҚай кезде болмасын, адам баласы жамандыққа бұйыратын нәпсінің жетегіне кетсе, ақиқат пен туралықтан таятыны анық. Нәпсіден жеңілген, іс жасауда әлсіздік танытатын адам кез келген күнәға төтеп бере алмайды. Сондықтан, хадисте анық айтылғандай, күресудің ең жақсысы нәпсі әуейілігімен (нәпсінің жаман қалауы) күресу. Жамандыққа бұйыратын нәпсімен күресудің жолдары төмендегідей.
\r\n\r\n1. Надандықты біліммен тосу. Жамандыққа бұйыратын нәпсі – надан әрі залым. Оны тәрбиелеу үшін білім алып, шариғатты терең зерттеу керек. Нәпсінің қулықтарын білмеу, адамды жаман іс жасап, бос сөз айтуға апарады. Сол үшін діни білім алқаларына қатысып, имандылықты қуаттайтын сабақтар өтіп, танымы мен ақыл парасатын кеңейтіп, сонымен қатар іс-әрекетінде шариғатты төреші ету қажет. Құранның «Нұр» сүресінің 21-аятында: «Егер Алланың сендерге деген шексіз шарапаты, ерекше рақымы болмағанда, араларыңнан бірде-бір жан (сенімі, ниеті, іс-әрекеті және мінез-құлқында) әсте сүттен ақ, судан таза бола алмас еді», – делінген. Сондықтан мұсылман адам нәпсісін тәрбиелеу жолында жан-жақты білім үйреніп, күнәлі істерден бойын аулақ ұстайды.
\r\n\r\n2. Есті адам әр ісінде ақылын төреші етеді. Ақыл қуатының хикметі тереңде. Адам баласы жасағалы тұрған күнәлі істерін ақылға салып тежеуі тиіс. Яғни ақыл нәпсі жамандықтарын толықтай басқаруы керек. Ақыл арқылы басқару дегеніміз – шәһуат есігін жауып, Алладан қорқуға өзін дағдылау. Алла елшісі (оған Алланың салауатымен сәлемі болсын) құтпада: «Аллаға мақтау болсын! Біз Алладан жәрдем тілеп, жарылқау тілейміз. Нәпсіміздің жамандығынан және амалдарымыздың күнәлісінен Алладан пана тілейміз», – деп нәпсі жамандығынан Алладан әрдайым пана тілейтін.
\r\n\r\n3. Ішіп-жеу және басқа да нәпсі қалауынан тосу. Адам баласы нәпсіқұмарлығын жүгендемесе, оны жамандыққа бұйырушы нәпсісі басқарады. Өйткені адам нәпсісіне ерік берер болса, оны жөнге салу өте ауыр. Егер адам күнәлі іске берілсе, нәпсінің құлына айналады. Нәпсі күнә арқылы адамды тұсаулайды, адамның тұла бойын жаулап алады. Соның салдарынан адам баласы өз-өзін басқарып, өмірін ретке келтіретін қуатын жоғалтып алады. Адам бұдан шығу үшін кезкелген істе өзін тәртіпке келтіріп, әрдайым шәһуатқа теріс іс жасауы керек. Хадисте: «Шәһуатқа бағыну – дерт, оған қарсы күресу – ем», – деп айтылған. Нәпсімен күресу сабыр сақтау арқылы және ақиқат жолында күресіп, өзін дағдылау арқылы жүзеге асады. Күрестің ең қиыны – нәпсімен күресу. Себебі Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) соғысты – кіші күрес, ал нәпсімен күресуді үлкен күрес деген болатын.
\r\n\r\n4. Ашуды басқара алу. Ашу адамды жамандыққа, көреалмаушылыққа, кек алуға, одан да басқа жамандық жасауға себепші болады. Мұсылман адам ашуын басып, тізгінді қолға алуға қауқарлы болуы керек. Ашуды басқару табандылық, батылдық, салмақтылық арқылы ғана іске асады. Адам баласы ашуын тежеуі тиіс. Себебі ашу шәһуатттың өршіп кетуіне соқтырады. Сондықтан адамның өзін сабыр, жұмсақтық, байсалдылық сынды көркем мінездер арқылы безендіруі міндет.
\r\n\r\n5. Нәпсінің жамандығын Алланы еске алу арқылы тосу. Адам баласы Алланы еске алудан ұзақтаса, оны нәпсі жамандықтары жаулайды. Адам уақытын Аллаға бойұсынумен толтыруы тиіс. Жамандыққа бұйыратын нәпсінің үлкен тосқауылы – Алланы зікір ету, намаз, Құран оқу. Осылар арқылы ғана адам жүрек тыныштығына жетеді. Яғни нәпсі Алланы еске алумен ғана түзеледі.
\r\n\r\n6. Нәпсіні ораза ұстау арқылы тәрбиелеу. Жамандыққа бұйыратын нәпсімен ораза ұстау арқылы күресу нәтижелі тәрбие қатарына жатады. Ораза ұстау адамды төзімді етеді және шәһуаттан тыяды. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Уа, жігіттер қауымы! Араларыңда отбасы құруға шамасы жететіндер болса, үйленсін! Үйлену – ар және көзді сақтауға үлкен мүмкіндік. Егер үйленуге шамасы келмесе, ораза ұстасын! Ораза оған қалқан болады» (Мүслим).
\r\n\r\n7. Адам өзіне серт беруі тиіс. Адам баласы әрдайым өзөзіне «күнә жасамаймын», «тақуалық жолын ұстануға күш саламын» деп серт беруі керек. Серт бергеннен кейін әрдайым өзін бақылауда ұстауы тиіс. Мен берген сертімде тұрып жатырмын ба? Раббым мені әрбір сәтімді бақылауда деген ой жетегінде жүруі керек.
\r\n\r\n8. Әр сәт күресін тоқтатпай, өз-өзін есепке алу. Адам әрдайым Алланың бұйрықтарына бағынып, тыйымдарынан тыйылып, нәпсі мен шайтанның жамандықтарына қарсы күресуі тиіс. Дүниеге неліктен келдің? Дүниедегі мақсат-мұратың қандай? Не үшін жаратылдың? Дүниедегі тіршілігің бір күні таусылады, сонда осының барлығы не үшін қажет? Міне, осы секілді сұрақтарға ой жүгірту маңызды. Адам ауыздан шыққан сөзін, жасап жатқан іс-әрекеттерін тізіп, өзін есепке тарту керек. Сол кезде өзін бақылауға алып, бойын күнәдан аулақ ұстауға мүмкіндік алады.
\r\n\r\nНәпсімен күрес адамның өмірге келген күнінен бастап өмірден озған сәтіне дейін жалғасады. Сол себепті Алланың разылығына жеткізетін амалдарға ұмтылып, нәпсі жетегінде кетпеу үшін уақытымызды дұрыс пайдаланайық!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ерғали БИЖАҚАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Шариғат және пәтуа бөлімінің маманы
\r\n\r\n«Иман» журналы, №8, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-09-25_084739032.png","field_name":"2024-09-25T08:47:47.929043+05:00"},{"id":16,"title":"ҚҰРАН ОҚУДЫҢ САУАБЫ ҚАНДАЙ?","text":"Құран Кәрім – Алла Тағаланың сөзі. Құран – құндылығы еш ескірмейтін кітап. Құран – бүкіл заман үшін, бүкіл адам баласы үшін жарамды қағидаттар мен құндылықтарға толы қасиетті кітап.
\r\n\r\nҚұранды оқыған және оған амал қылған адамның қол жеткізер дүниесі өте үлкен. Алла Тағала Құран Кәрімде «Алланың кітабын шынайы түрде (яғни амал ете отырып) оқитын, намазды толық орындайтын және өздеріне берген рызық-несібемізден ізгілік жолында жасырын-жария жұмсайтындар ешқашан зиянға ұшырамайтын сауданы үміт ете алады. Өйткені Алла оларға тиісті сауабын толық береді. Сондай-ақ Өзінің шексіз шарапатымен олардың сыйын одан сайын арттыра түседі. Алла өте кешірімді және шүкіршіл (яғни әрбір ізгі ниет пен амалдың қарымын еселеп, артығымен беруші)», – дейді («Фатыр» сүресі, 29 аят). Яғни Құранды оқыған және оған амал қылған адамның еңбегі еш кетпейді. Алла Тағала оның бұл амалына еселеген сауап жазатынын уәде етіп тұр.
\r\n\r\nБұл ақиқатты ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай баяндайды: «Кімде-кім Алланың кітабынан бір әріп оқыса, оған он сауап жазылады» (Термизи). Ал басқа бір өсиетінде: «Кімде-кім Құранды оқыса және оған амал қылса, Қиямет күні ол адамның ата-анасына нұры күннің нұрынан да әдемі болған тәж кигізіледі. Ендеше, амал қылған адамның өзі жайлы не ойлайсыңдар?» – деген (Әбу Дәуіт). Демек Құранды оқып, оған амал қылған адамның өзіне бұдан да артық сый-сияпат көрсетіледі деген сөз.
\r\n\r\nҚұран оқыған адам өзінің де, тыңдаушылардың да жанына рахат сыйлайды. Сондай-ақ өзін де, тыңдаушыларды да сауапқа кенелтеді. Бұл турасында Алла Тағала: «Құран оқылған кезде оған құлақ салып, үнсіз тыңдаңдар! Сол кезде Алланың рақымына бөленесіңдер», – деген («Ағраф» сүресі, 204-аят). Ал Құранды үйрену және оны басқаларға үйрету бізді ең жақсы адамдар қатарынан қылады. Себебі Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сендердің ең жақсыларың – Құранды үйренген және басқаларға үйреткендерің», – деп айтқан (Бұхари). Пайғамбарымыз тағы бір хадисінде: «Адамдар Алланың үйлерінің біріне жиналып, Алланың кітабын оқыса және бәрі бірге үйренсе, оларға тыныштық түседі (жүректерін тыныштық баурайды), оларды мейірім қаптап, жан-жағынан періштелер қоршап алады және Алла Тағала оларды періштелердің ішінде еске алады», – деген (Мүслим). Бұл хадистен Құранды көпшілікпен бірге оқып, Құранның үкімдерін көпшілікпен бірге үйренудің қаншалықты маңызды екенін байқаймыз.
\r\n\r\nҚұран оқудың осындай артықшылықтары себепті үмбетіне деген махаббаты ерекше Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бізді Құран оқуға шақырып: «Бұл Құранды оқыңдар. Себебі ол Қиямет күні өз иелеріне (яғни Құранды лайықты түрде оқып, амал қылған кісілерге) шапағатшы болады», – деген (Мүслим).
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзі де Құранды үнемі оқитын. Әсіресе түнгі намаздарында ұзақ сүрелерді оқуды жақсы көретін. Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларының бірі Хузәйфә ибн Иәмән (оған Алла разы болсын) мынадай риуаят жеткізген: «Бір күні түнде Пайғамбарымызбен бірге намаз оқыдым. Ол «Фатихадан» кейін «Бақара» сүресін оқи бастады. Мен жүз аят оқыған соң рукуғқа баратын шығар деп ойладым. Одан өтіп кетті. «Бақарамен» осы рәкағатты тәмамдайтын шығар деп ойладым. Одан да өтіп «Ниса» сүресін бастап кетті. Оны оқып бітті де, «Әли Имран» сүресін бастады. Соны оқып біткен соң барып рукуғқа барды» (Мүслим).
\r\n\r\nСахабалардың да Құран оқуға деген махаббаты ерекше болған. Тіпті Абдулла ибн Амр (оған Алла разы болсын) есімді сахаба күн сайын ораза ұстап, түн сайын Құранды басынан бастап, соңына дейін толықтай оқып шыққан екен. Ол кісінің бұл әрекеті жайлы Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жеткізілгенде Алла елшісі оны шақырып алып, әр адамда жұбайының ақысы, тіпті өз денесінің ақысы бар екенін ескертіп, айына үш күн ораза ұстауын өсиет етеді. Ол одан да артық ораза ұстағысы келетінін айтқанда, күнара ораза ұстауға рұқсат берген. Сондай-ақ Құранды бір айда, ол болмаса 10 күнде, ең ұзағанда бір аптада бір рет толық оқуын, одан асырмауын өсиет қылған (Мүслим). Бұл риуаяттан аталған сахабаның ораза мен Құранға деген махаббатының күшті болғаны соншалықты, тіпті өзін ұмытып кететін дәрежеде болғанын, Алла елшісінің оған белгілі бір ережелерді түсіндіріп, қалыпқа салғанын көреміз.
\r\n\r\nҚұран иманды күшейтеді. Бұл жайлы Құранда былай делінген: «Нағыз мүминдер – Алла еске алынса, жүрегі қобалжитын, оларға Алланың аяттары оқылса, иманы артып, Раббысына тәуекел қылатын (жандар)» («Әнфал» сүресі, 2-аят).
\r\n\r\nҚұран жанға тыныштық сыйлайды. Құранда бұл жайында: «Солар – иманға келгендер және Алланың еске салуымен (Құранмен) жүректері тыныштық тауып, орныққандар. Біліңдер! Жүректер Алланың еске салуымен (Құранмен) тыныштық тауып, орнығады» («Рағыд» сүресі, 28-аят) делінген.
\r\n\r\nҚұран оқыған адам жаны мен тәніне шипа табады. Бұл жайлы Құранда былай делінген: «Ей, адамдар! Тәңірлеріңнен сендерге насихат, жүректеріңдегі дерттеріңе дауа, мұсылмандарға тура жол және жарылқау ретінде Құран келді» («Жүніс» сүресі, 57-аят), «Біз Құраннан имандылар үшін шипа және мейірім түсіреміз» («Исра» сүресі, 82-аят).
\r\n\r\nҚұран қас дұшпаннан қорғайды. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бұл жайында былай деген: «Кім таңертең «Аятүл күрсіні» оқыса, кешке дейін шайтаннан қорғалады. Ал кім кешке оқыса, таңға дейін қорғалады» (Хаким); «Кім түнде (жатарда) «Бақара» сүресінің ең соңғы екі аятын оқитын болса, ол оған жеткілікті болады» (Бұхари, Мүслим).
\r\n\r\nҚұран адамның дәрежесін көтереді. Бұл жайында Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында, Алла Тағала осы Кітаппен (амал еткен) қауымның (екі дүниеде де) мерейін өсіріп, ал (амал етпеген) қауымның дәрежесін түсіріп, қор қылады» (Мүслим) деген болатын. Құранды толық оқып біткен адамның дұғасы қабыл болады. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бұған қатысты: «...Құран оқудың соңында жасалған дұға қабыл болады» (Әбу Дәуд) деген.
\r\n\r\nҚұран өзін оқушыға кешірім тілейді. Бұл туралы Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Құран оқыңыздар! Расында, Қиямет күні ол өзін оқығанға шапағатшы ретінде келеді» (Муслим) деген. Құран оқыған адамға періштелер дұға жасайды. «Егер адам Құран оқуды түннің әуелгі бөлігінде аяқтаса, онда періштелер ол үшін таң атқанша дұға етеді. Егер ол Құран оқуды түннің ақырғы бөлігінде бітірсе, онда періштелер ол үшін кешке дейін дұға етеді» (Ахмад) делінген хадисте.
\r\n\r\nҚұран кісіні ең жақсы адамға айналдырады. Бұл жайлы Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сендердің ең жақсыларың – Құранды үйреніп, оны басқаға үйреткендерің» (Бұхари) деген болатын. Демек Алланың сөзін оқуды білсек, жиірек оқығанымыз жөн. Ал оқи білмесек, үйренуге ден қоюымыз керек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ерболат ЖҮСІПОВ,
\r\n\r\nАстана қаласының бас имамы
\r\n\r\n«Иман» журналы, №4, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-09-25_084846085.png","field_name":"2024-09-25T08:48:56.023199+05:00"},{"id":17,"title":"МӘУЛІТ МЕРЕКЕСІ","text":"Мәуліт – Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) туған күнін атап өту рәсімі. Бұл мереке һижри жыл санауы бойынша рабиғул әууәл айына сай келеді. Сол себепті рабиғул әууал айын мұсылмандар Мәуліт айы деп те атайды. Яғни осы айда әлемдерге рахмет етіп жіберілген, соңғы пайғамбар, пайғамбарлардың төресі Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарымыз дүниеге келген. Алла Тағала Құранда: «(Мұхаммед!) Біз сені бүкіл әлемге рахым етіп қана жібердік», – деген.
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мәулітін тойлау ұлы істердің бірі саналады. Анығында мәулітті ең алғаш атап өткен мәуліт иесі, адамзаттың ардақтысы – Пайғамбарымыздың өзі. Мүслимнің риуаятымен жеткен хадисте: «Алла елшісінен дүйсенбі күнгі ораза жайлы сұралған еді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бұл күні мен дүниеге келдім әрі елші болып жіберілдім немесе бұл күні маған Құран түсті», – деп жауап берген. Хадисте Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дүниеге келген күнінің ерекшелігі мен қасиеттілігі, тіпті осы күні Ұлы Жаратқанға шүкір ету ниетімен ораза ұстаудың сауапты іс екені айтылған. Яғни бұдан сол күнді атап өту деген мағына шығады. Әлбетте оны ораза ұстау арқылы өткізесің бе, әлде біреуді тамақтандырасың ба, үйге дастарқан жайып, мәуліт шариф оқытасың ба, Құран, хадистен, Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сирасынан жарыстар ұйымдастырасың ба, Алла елшісінің өмірбаяны, ахлақ-әдебі жайында уағыз-насихат немесе Пайғамбарымызға салауат айтасың ба, суреті әркелкі болғанымен бәрінде атап өту мағынасы бар.
\r\n\r\nӨйткені Ислам тарихындағы ұлы оқиғаларды уақытына сай ескеріп өтудің қағидасының негізін Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзі түзіп кетті. Бұхаридің риуаятында былай делінеді: «Пайғамбарымыз Мәдинаға келген кезде яһудилердің ашура күні ораза ұстайтынын байқады. Мұның мәнін сұрағанда: «Олардың ораза ұстайтын себебі, бұл күні Алла Тағала Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбарды құтқарып, дұшпандарын суға батырды. Осы нығмет үшін Аллаға шүкірлік ретінде ораза ұстап жатырмыз», – деп жауап берді. Сонда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Оларға қарағанда Мұсаға біз жақынбыз», – деп өзі ораза ұстады және басқаларды да соған бұйырды». Сонымен қоса осы атаулы күнге орай Алла елшісі мұсылмандарды отбасына, балаларға сусын мен тағам таратуға үндеді. Тіпті Алла Тағала Мұса пайғамбарға Алланың күндерін (яғни берекелі күндерді) қауымына ескеруін бұйырды. Алла Тағала «Ибраһим» сүресінің 5-аятында былай дейді: «Расында Мұсаны: «Еліңді қараңғылықтан жарыққа шығар, Алланың күндерін ескерт!» – деп, мұғжизалармен жібердік. Шәксіз мұнда бейнетке сабыр етіп, нығметке шүкірлік ететіндер үшін мол өнеге бар».
\r\n\r\nМәулітті атап өту – Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) деген сүйіспеншіліктің, жақсы көрудің белгісі. Ардақты Пайғамбарымызға деген махаббат барлық нәрседен жоғары тұрады. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзінің бір хадисінде: «Кімде-кім Мені баласынан, әкесінен және жалпы адамдардың бәрінен артық жақсы көрмейінше, толық иман еткен болмайды», – деген екен. Осы хадисті естігенде Омар (оған Алла разы болсын): «Уа, Алланың елшісі! Сені жанымнан басқаның бәрінен артық жақсы көремін», – деп жауап береді. Сонда Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мені жаныңнан да артық жақсы көрмейінше, толық иман еткен болып саналмайсың», – деп оған сүйіспеншіліктің қандай болу керектігін түсіндіреді. Істің мәнін пайғамбардан үйренген ол жан-тәнімен: «Уа, Алланың елшісі! Сені енді жанымнан да артық жақсы көремін», – дейді. Алла елшісі оған: «Міне, енді сүйіспеншілік кемеліне келді», – деді.
\r\n\r\nБұхаридің риуаятында былай делінеді: «Расында Әбу Лаһабқа Пайғамбарымыздың дүниеге келгені жайлы сүйінші хабар жеткенде қуанғанынан өзінің күңі Суайбаны азат еткені үшін әр аптаның дүйсенбі күні оның азабы жеңілдетіледі». Егер бір мұсылман емес адам Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) туғанына қуанғаны үшін осындай жеңілдікке ие болса, онда Алла Тағаланы жалғыз деп сенген мүминге берілетін сый-сияпат аз емес деген сөз. Осыған орай Мұхаммад бин Насруддин Димашқи былай дейді: «Егер тозақта мәңгі қалатын «Екі қолы құрысын» деп, жаман атанып келген кәпір, Ахмадтың өмірге келгеніне қуанғаны үшін әр дүйсенбі күні оның азабы жеңілдейтін болса, онда Алланы бір деп біліп, өмірін Ахмадпен шаттандырған пенденің алар еншісі жайлы ойлаудың өзі артық», – деген.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, шариғатқа қарама-қайшы келмейтін әрбір жақсылық – діннен. Өйткені Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім Исламда бір жақсы жол түзіп кетсе, оған оның сауабы және одан кейін онымен амал еткендердің сауабы болады, ал бұл олардың сауабын кемітпейді. Ал кім Исламда жаман жол түзіп кетсе, оған оның күнәсі және одан кейін онымен амал еткен адамдардың күнәсі болады, ал бұл олардың күнәларының ауыртпашылығын азайтпайды», – деді (Муслим). Мәулітте Құран оқу, хадистерді адамдарға жеткізу, кедейлерге тамақ беру, тәтті тарату, тағы басқа да рұқсат етілген істердің барлығы – сүннет. Оларды іске асырған адам мол сауапқа кенеледі. Ибн Омардан жеткен хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай дейді: «Алла Тағала бұл үмметті ешқашан адасудың үстіне жинамайды».
\r\n\r\nИбн Абидин былай деп айтқан: «Пайғамбарымыздың туған күнін атап өту рұқсат екенін әрдайым білім жүрген ләзім. Бұл күні Алла елшісінің өмір жолы мен мұғжизаларын танып білу үшін жиналу – мұстахаб». Алла Тағала баршамызға Мәуліт мерекесін құтты етіп, жүрегіміздегі Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) деген махаббатты арттырғай! Алла елшісін жақсы тану арқылы, оның сүннетімен жүруді нәсіп етсін! Адамзаттың асыл тәжі, пайғамбарлардың имамы Мұхаммедке Жаратқан Иеміздің сансыз салауаты мен сәлемі болсын!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-08_091723439.png","field_name":"2024-10-08T09:18:13.595525+05:00"},{"id":18,"title":"БАЛА ТӘРБИЕСІНДЕГІ 9 ҚАҒИДА","text":"Жаратушы Алланың жердегі ұлы туындыларының бірі – адам. Адам сырттай бір-біріне ұқсамағаны секілді ішкі дүниелері де ұқсамайды. Бір күннің астында бір ауаны жұтып, бір қара жерден нәр алса да, адамдар әртүрлі болады. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Әрбір жан өмірге мұсылман болып келеді», – делінген.
\r\n\r\nИә, бала дүниеге келгенде періштедей күнәсіз, аппақ парақтай таза, пәк болады. Уақыт өте келе оған берілген тәрбиенің нәтижесінде бірі ізгілік жемісін терсе, енді бірі қапасқа апаратын бұралаң жолға түседі. Бұл – сәбиге өсе келе әсер етуші сыртқы факторлардың нәтижесі. Ол ата-анасы, жақындары, жолдастары т.б. Біреуді алдап арбамаса, физикалық тұрғыда басқаға әлеуетін көрсетпесе, баласы адам болмайтындай көретін ата-аналар бар. Олардың ойынша сыпайылық, әдептілік – әлсіздердің ісі. Бұл заманда әлсіздерді күштілер билейді деп санайды. Әрине, бұл – қате ұғым. Бұл заман – физикалық күштің емес, интеллект күшінің заманы. Олай болса балаға не керек? Асыл дінімізде бала тәрбиесі жайында не айтқан? Ендеше, бала тәрбиесіндегі тоғыз қағидаға тоқталып өтсек.
\r\n\r\nБірінші қағида – имани тәрбие. Яғни бір Аллаға сену, иман негіздерін үйрету, Аллаға серік қоспау секілді дұрыс сенімде болу адамның өмірлік ұстанымын бекемдейді. Өмірдің кез-келген дауылына, қиындықтарына төтеп бере алатын рухы биік тұлға болып өсіп шығады. Аллаға деген сенім дұрыс болса, пенденің жүрегінде тыныштық орнап, жүрегі жай табады. Өмірінде болуы мүмкін қиындықтар, сынақтар ол үшін кезекті жаттығу секілді. Түннен кейін күннің келетіні секілді қиындықтан кейін жеңілдіктің келетініне иман келтіреді.
\r\n\r\nЕкінші қағида – жақсы үлгі бола білу. Көзін ашып, бұл өмірде алғашқы қадам жасаған сәби үшін ең ұлы тұлға – әкесі, анасы. Бұл өмірде сіз әке, ана атанған болсаңыз біліп қойыңыз, өміріңізде жаңа белеске қадам бастыңыз. Сіз перзентіңіз үшін ең жақын, бейкүнә адамсыз, сіздің әрбір әрекетіңіз, сөзіңіз балаңыздың бақылауында. Бала үшін мың сөзден бір жақсы іс әлдеқайда өтімді. Сондықтан жақсы әдеттерді бала бойына сіңіруде перзентімізге айна болуға тырысуымыз керек. Өміріңізді өзгерту керек болса перзентіңіз үшін өзгертуге тиіссіз. Мәселен, әлі тілі шықпаған сәби, намаз оқып тұрған әкесін көріп өссе, оның намазға деген көзқарасы қандай болатынын пайымдай беріңіз.
\r\n\r\nҮшінші қағида – жауапкершілікке үйрету. Қазақта «он үште отау иесі» деген қанатты сөз бар. Он жастан асқан баланы атам қазақ үлкен топқа қосып, ерте кезден қоғамшыл қылып өсірген. Баланың жастайынан әртүрлі отырыстарға қатысуы, үлкеннің батасын алуы, қалың топтың алдында өз ойын айта алуының тұлға ретінде қалыптасуына әсері мол. Қазақ даласында талай тұлғалар жас кезінен-ақ өздерінің кемеңгерлігін
\r\nкөрсеткен. Әке-шешенің баламен ақылдасуы, бір істі оларға тапсыруы да маңызды. Істің нәтижесіне емес, оған бел буып кіріскендігіне баға берсеңіз, қателессе кінәләмай, тығырықтан шығар жол көрсетсеңіз, нағыз жанашыр әке болғаныңыз.
Төртінші қағида – жігітке жеті өнер де аз. Кез келген пайдалы істі игеруге деген талпыныс болу керек. «Жігітке жеті өнер аз» демекші, қазіргі заман мұсылмандары тек діни біліммен шектелмей, заманауи технологияны меңгеріп, жан-жақты білімді болуы тиіс. Әнастан сахабадан жеткен хабарда Пайғамбарымыз (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) былай дейді: «Сендердің жақсыларың – дүниесін ақыретке, ақыретін дүниеге қалдырғандарың емес. Бәлкім екі дүниенің арбасын бірдей ұстағандарың. Шын мәнінде дүние ақыретке жетелейді». Қазіргі бәсеке заманында адам жан-жақты болуы тиіс, игерген негізгі біліміне қосымша басқа да ілімдерді, қабілеттерді қатар алып жүруі – заман талабы. Сол кезде ғана сіз нарықта сұранысқа ие өз ісіңіздің маманы бола аласыз.
\r\n\r\nБесінші қағида – отансүйгіштік қасиетті сіңіру. Туған елге, жерге, Отанға деген сүйіспеншілік − әрбір жан үшін аса киелі ұғым, ыстық сезім. Отан дегеніміз – туып-өскен отбасымыз, ата-анамыз, ауасын жұтып, суын ішіп жүрген, кең-байтақ атамекеніміз. Міне, осы туған ел мен жерге ие болу, амандығын тілеу – әрбір мұсылманның діни әрі азаматтық борышы. Отанды сүю – сөзбен ғана жүзеге аспайды, іспен дәлелдеуің керек. «Отанның өркендеуіне, гүлденуіне мен қандай үлес қостым?» деген сауал әр адамның көкейінде болуы керек. Отанды сүю өз ісіңе деген махабатың, айдың соңында алатын жалақың үшін емес, ортақ іске деген үлес үшін қызмет жасайтын болса, ел гүлденеді. Дәрігер ықыласпен, жанашырлықпен емдесе, саудагер адамды алдамаса, мұғалім балаға дұрыс тәлім берсе, қазылар қара қылды қақ жарып әділ үкім шығарса, дипломат сырт елде Отанының абыройын асқақтатса, полиция шын қылмыскерді абақтыға жапса, Отанын сүйген перзент болар еді.
\r\n\r\nАлтыншы қағида – сөйлеу мәдениетін қалыптастыру. Адамның қоғамда өз орнын табуы, көпшілік құрметі мен сеніміне ие болуы, кемел ғұмыр кешуі, орнымен, дәмді, дәйекті сөйлей білуі, тауып айтатын тапқырлығы үлкен рөл атқарады. Өйткені ақылы кемел, кісілігі зор, білімі мол, адам ғана солай сөйлей алады. Ондай дәмді, қисынды, қысқа қайыратын қызықты, айшықты да әділ сөзді халық ұйып тыңдап, тура сөз құдайы сөз деп тоқтаған. Адам тіл арқылы иманға келіп, мұсылман болса, тіл арқылы діннен шығуы да оп-оңай. Тіл – адамның ойын, сезімін басқаға жеткізуші құрал. Қуантатын да – тіл, жылататын да – тіл. Тілді еркіне жіберсе, арты орны толмас өкінішке де апарады. Сол себепті адам қай жерде қалай сөйлеу керек екенін біліп, үлкенмен үлкендей, кішімен кішідей тіл табысқанда ғана көптеген келеңсіздіктен құтылар еді.
\r\n\r\nЖетінші қағида – денсаулыққа мән беру, спортпен шұғылдану. Ислам діні қоғамы қуатты да айбынды болуы үшін спортқа ерекше көңіл аударып, онымен айналысуға шақырады. Қасиетті Құранның 42 жерінде «қуат» сөзі кездеседі. Әбу Һұрайра жеткізген хадис-шәріпте Пайғамбарымыз Мұхаммед (Алланың салауаты мен сәлемі болсын) осы мәселеге байланысты: «Екеуінде де өз қайыры болса да, қуатты мүмин Аллаға, әлсіз мүминнен жақынырақ және сүйіктірек», – деген. Пайғамбарымыз (Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Адамдардың көбі қадіріне жете бермейтін екі нығмет бар, ол – денсаулық және бос уақыт», – деген. Адам баласына Алладан берілген баға жетпес нығмет денсаулықты бағалаудың және оны сақтаудың бір жолы – қоршаған ортамыз бен дене мүшеміздің тазалығын сақтау және ішкен-жеген тамағымыздың да тазалығын қадағалау.
\r\n\r\nСегізінші қағида – білімге деген махаббатын ояту. Жас баланың ерте кезден әртүрлі үйірмелерге, курстарға қатысқаны құптарлық іс. Дегенмен ең алдымен сол ілімге деген махаббатын оятқан ләзім. Махаббатсыз алынған ілім жаттанды болып, адам жадында ұзақ сақталмайды. Әр баланың өзіне тән қызығушылығы, қабілеті болады. Алла адамды қабілетсіз жаратпайды. Біреу спортқа жақын болса, тағы бірі суретке жақын. Енді бірі әдебиетке жақын болса, бір бала есеп шығарғанды жақсы көреді. Біздің қателігіміз – баланың өзі ұнатпайтын, қабілеті жоқ бағыттарын дамытқымыз келеді. Ал өзі сүйіп ұнатқан білімді кейінге қалдырамыз. Баланы сіз ұнатқан білімге емес, бала өзі таңдаған білімді алуға ықпал жасап, қолдау білдіру керек.
\r\n\r\nТоғызыншы қағида – еңбекке баулу. Дүниедегі һәм ақыреттегі мақсаттарға жетудің бірден бір жолы – адал еңбек ету. Қазақта «Баланы аясаң, аяма» деген сөз бар. Баланың ерте кезден еңбекке араласуы болашақта еңбек жолын дұрыс таңдауға жол ашады. Ертерек қоғамға сіңісіп, үлкен өмірге ерте бейімделуіне мүмкіндік туғызады. Әке-шешесімен бірге жұмысқа ерте араласқан бала ата-анасының қадірін біліп өседі.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-14_083735579.png","field_name":"2024-10-14T08:37:46.521140+05:00"},{"id":19,"title":"ЖҮРЕК – АЛЛАНЫҢ НАЗАРЫ ТҮСЕТІН ЖЕР","text":"Адамның Алла алдында орындауы міндет болған амалдар бар. Осы шариғи міндеттің екі түрі болады. Біріншісі – сыртқы амалдар. Екіншісі – ішкі амалдар. Сыртқы амалдар денемен орындалса, ал ішкі амалдар жүрекпен орындалады. Жүрекпен орындалатын амалдар жайлы ойымызбен бөлісуді жөн көрдік. Өйткені, адамның іші түзелмей, сырты түзелмейді.
\r\n\r\nАллаға, періштелеріне, кітаптарына, пайғамбарларына сену, әр істе шынайы ықылас таныту, Алланың үкіміне риза болу, шыншылдық, тәуекел ету, т.б. амалдар жүрек ісіне қатысты амалдар.
\r\n\r\nЖүрек амалына қатысты ең үлкен маңызды мәселе – Аллаға ғана сену және Оған серік қоспау. Алла Тағала Құранда былай дейді: «Ендеше, кімде-кім Раббысымен қауышуды үміт етіп, қаласа, жақсы амалдар жасасын және Раббысына жасаған құлшылығында Оған ешкімді (ешнәрсені) серік етіп қоспасын...» («Кәхф» сүресі, 110-аят).
\r\n\r\nБұған қосымша төмендегі хадисті келтірсек болады: «Иманның жетпістен артық деңгейі бар. Ең жоғарғы дәрежесі – «Алладан басқа тәңір жоқ» деген сөз. Ал ең төменгі дәрежесі – жолда жатқан кедергіні алып тастау. Ұят –иманның бір дәрежесі».
\r\n\r\nБарлық пайғамбарлар өз қауымын ең әуелі Аллаға сенуге, Оған ешнәрсені серік қоспауға шақырған. Расында, адамның жақсы болуы оның жүрегіне байланысты. Жүрек жақсы болса ол түрлі жасырын дерттен аман болады. Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Денеде бір жапырақ ет бар. Егер сол түзелсе, бүкіл дене түзеледі. Ал бұзылса, бүкіл дене бұзылады. Ол бір жапырақ ет – жүрек»деген хадисінде үлкен мән жатыр.
\r\n\r\nАлла елшісі сахабаларына Алла Тағала пенделерінің жүрегіне қарайтынын айтып, былай дейтін: «Шын мәнінде Алла сендердің денелеріңе де, бейнелеріңе де қарамайды. Алла жүректеріңе қарайды».Демек, пенденің сыртқы амалдарының дұрыс болуы жүрегінің түрлі дерттен аман болуына тікелей байланысты.
\r\n\r\nАлла тыйым салған істерден жүректі аулақ ұстау өте маңызды. Жүрегін таза ұстаған адам ғана екі дүние бақытына бөленеді. Бұған байланысты Алла Тағала Құранда: «Ол күні мал-мүлік те, бала-шаға да пайда бермейді. Тек (күпірлік пен екіжүзділіктен) таза жүрекпен келген жан ғана (азаптан құтылып, мақсатына жетеді)» («Шұғара» сүресі, 88-89-аяттар) деп ескертеді.
\r\n\r\nШын мәнінде Жаратушы Иеміз біздің жасырын және жария болған істерімізден хабардар. Сол үшін Құранда:«Азғындықтардың жария және жасырын түріне жақындаушы болмаңдар» («Әнғам» сүресі, 151-аят) деп ескертілген. Иманның кемел болуы осы дәрежелердің кемел болуымен, жақсы қасиеттерді бойға сіңіру арқылы жүзеге асады. Жүрек дерті адамды құрдымға жетелейді. Ол пенденің жақсы амалдарын жойып жібереді. Алла бізді ондай дерттен сақтасын!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-14_084229567.png","field_name":"2024-10-14T08:39:50.510207+05:00"},{"id":20,"title":"МЕДРЕСЕДЕ ТӘЛІМ АЛҒАН АЛАШ ТАРЛАНДАРЫ","text":"Раббымыз Алла Тағала білім алудың артықшылығы туралы «Зумар» сүресінің 9-аятында «Білетіндер мен білмейтіндер тең бола ала ма?» деп білімді адамның дәрежесінің жоғары екенін айқындайды.
\r\n\r\nПайғамбарымыз да (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзінің бір хадисінде: «Бесіктен қабірге дейін білім алыңдар» деп бұйырған. Дінімізде білім алушы ғана емес, сол білімді өзгелерге таратушы, өзгелерге білім үйретуші де сауапқа кенеледі. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларына ілім үйретіп, оған сай амал етуді насихаттағаны Ислам тарихынан белгілі.
\r\n\r\nБіздің мақаламызға арқау болатын тақырып Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) заманындағы білім алу мәселесі емес, осы Ислам дінінің таралуына, мәртебесінің көтерілуіне, ғалымдардың білім алуына бірден-бір құтты мекен болған білім ордалары – медреселерден білім алған Алаш қайраткерлері туралы болмақ.
\r\n\r\nҚазақ даласында қаншама ғалымдар, білімді, данышпан тұлғалар медреселерден шариғи тәлім – тәрбие алған. Тарих беттері мен әдебиеттерден оқып, біліп жүргеніміздей Алаш қайраткерлерінің, көзі ашық, көкірегі ояу, ел –жұртқа жол нұсқаған зиялылардың ауыл молдаларынан білім алғанын, сауат ашқанын көреміз. Атап айтар болсақ, Әлихан Бөкейхан, Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Ғұмар Қараш, Сұлтанмахмұт Торайғыров.
\r\n\r\nАбай атамыз айтқандай, «баламды медресеге біл деп бердім», демекші қазақ зиялыларының білім алу жолы медресемен байланысты болған. Мысалы, Мағжан Жұмабаевты алар болсақ. Сол кезеңдегі қазақ зиялыларының басым көпшілігі білім алған «Ғалия» медресесінде Мағжан да білім алған. Сол медресенің түлегі.
\r\n\r\nМағжан Жұмабаев ауыл мұғалімінен хат танығаннан кейін Қызылжардағы медресеге 1905 жылы түсіп, оны жақсы аяқтап, білімін жетілдіргісі келеді. Осылайша, талаптанып, оқу іздеп Уфаға аттанып, осындағы «Ғалия» медресесіне оқуға түседі. Бейімбет Майлиннің өмір жолында оның да осы «Ғалия» медресесінде оқып, шәкірттермен бірге білімін шыңдап, әдеби үйірмелерге қатысып, «Садақ» журналын шығарғаны айтылады. Осы «Садақ» журналына өзінің танымал болған, оң баға алған «Шұғаның белгісі» туындысын жариялайды.
\r\n\r\n1906 жылы ашылған Уфадағы осы «Ғалия» медресесі талай қазақ балаларының білім алатын ордасы болып қана қоймай, зиялылардың тырнақ алды шығармаларының жарық көруіне, шабытының шыңдалуына да себепкер орта бола білді. Бұл медреседе тек ислами ілім ағана емес, геометрия, алгебра, физика, химия, орыс тілі, педагогика сияқты ілімдерді де оқыту жолға қойылған еді. 1911 жылы «Ғалия» медресесіндегі қазақ шәкірттерінің қаражатымен «Әліппе яки төте оқу» атты қазақша оқу кітабы жарық көрді.
\r\n\r\nОсы жылы медреседегі қазақ шәкірттерінің көмегімен Ғұмар Қараштың «Өрнек» атты кітабы басылып шықты.
\r\n\r\nЗерттеушілердің дерегіне қарағанда, 1906-1919 жылдары Уфадағы "Ғалия" медресесінде жалпы саны 154 қазақ ұланы білім алған. Ақпаратқа сүйенсек, әйгілі Мұхтар Әуезов "Ғалия" медресесінде оқыған жастарды - "қазақтың ерте оянған тобы" деп бағалаған еді.
\r\n\r\nМағжаннан басқа көрнекті ұлт зиялыларымен, башқұрттың талантты ақын-жазушылары Шайықзада Бабич және Сайфи Құдашпен бірге оқыған қазақ жазушысы – Бекмұхамед Серкебаев. Қазақ, татар, башқұрт, шәкірттерін оқу-ағарту, әдебиет, мәдениет істеріне тарту мақсатында «Шымытыр» атты қолжазба журнал шығып, өзі оның редакторы болады.
\r\n\r\nҚазақстанның халық жазушысы, ақын Мұзафар Әлімбаевтың – әкесі Әлімбаев Әлімбай да осы медреседен сауат ашқан. Ол «Ғалия» медресесін бітірген соң өзі туып-өскен Павлодар облысы, Маралды ауылына мектеп салып, балалардың сауатын ашуға септігін тигізген тұлға.
\r\n\r\n1917 жылы Семейде жаңа құрылған Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің жұмыстарына қатынасып, «Алаш ұранын» жариялаған, медресе білім алған қазақтың ағартушы ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыров 1912 жылы Троицкідегі Ахун Рахманқұли медресесінде білім алады. Сол кезеңдерде науқас болғандықтан толық білім ала алмасада ақындыққа ден қояды. Оның «Оқып жүрген жастарға», «Тәліптерге» («Шәкірттерге»), «Ендігі беталыс», «Оқудағы мақсат не?», «Анау-мынау», «Мағынасыз мешіт», «Жарлау», «Досыма хат», «Шығамын тірі болсам адам болып», «Түсімде», «Жазғы қайғы», «Қымыз», «Кешегі түс пен бүгінгі іс», т.б. өлеңдерін, «Зарландым» атты ұзақ очеркін жазды. «Қамар сұлу» романын жазады.
\r\n\r\nҚазақ халқының ертеңіне алаңдаған «Алаш» партиясының құрамына кірген қазақ зиялыларының білімін шыңдап, жанашырлық сезімін оятуда медреселердің орны ерекше болды. Сонымен қатар, шығармашылықтарын дамытып, елге таратуда рухани орта тапты деуге болады. Жалпы, қазақ зиялыларының медреседе білім алуы, ең алғаш шариғи сауатын ашуы олардың әділ шешім қабылдауына, елге дұрыс жол көрсетуіне үлкен септігін тигізді.
\r\n\r\nЖалпы, елімізде Алаш қайраткерлерін, ел ертеңі үшін намысты қолдан бермеген зиялыларды ұмытпау, келер ұрпаққа таныту үшін мәдени шаралар ұйымдастырылып, атаулы күндер де аталып өтіледі. Қазақ халқы басынан небір зұлмат жылдарды өткізгені тарихтан аян. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманынан бастап, «репрессия» жылдарына дейінгі аралықта халқымыздың осынау кең жаһан далада жойылып кету қаупі де болғанын тарихшылар тілге тиек етеді.
\r\n\r\nОсыншама зобалаң жылдарды, ашаршылықты, жойылудың алдында тұрған кезеңдерді, небір шайқастарды басынан кешкен халқымыз бейбітшіліктің қадірін жақсы біледі, батырларын ұмытпайды. Осы орайда, елімізде 1997 жылдан бастап, 31 мамыр - Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні болып жарияланды. Осы күні саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған іс-шаралар өтіп, ұрпаққа батырлар туралы насихат айтылып, еске алу рәсімі ұйымдастырылады.
\r\n\r\nТарихшылардың деректеріне сүйенсек, қуғын-сүргін кезеңінде 1927-53 жылдары Қазақстан бойынша 125 мыңнан бастам адам қуғын-сүргінге ұшыраған. Олардың 25 мыңы атылған. Жазықсыз жазаланғандардың қатарында Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, М.Тынышбаев, М.Дулатұлы, Т.Рысқұлов, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, С.Асфендияров сияқты қоғам қайраткерлері, ұлт зиялылары болды.
\r\n\r\nОларды «халық жауы» деп қуғанға ұшыратып, азаматтық құқықтардан айыру, мемлекеттен қуу, дүние-мүліктерін тәркілеу, қатаң оқшаулау арқылы еркінен айыру тәрізді жазалау шаралары қолданылып, отбасына да қысым жасалды. Бүгінгі таңда еліміз егемендік алып, ащы шындықтың беті ашылып, ұрпақ санасына олардың ерлігі білім арқылы жеткізілуде. Тарих қатпарларындағы осынау зұлмат жылдар зобалаңы мен ұлт зиялыларын өскелең ұрпақ ұмытпайды деп білеміз.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-14_084037461.png","field_name":"2024-10-14T08:41:06.092363+05:00"},{"id":21,"title":"САЛАУАТ АЙТУДЫҢ САУАБЫ","text":"Мұсылман адамның толассыз сауапқа бөленіп, Алла Тағаланың рақымына кенеліп, сүйікті Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) шапағатына ие болуына жетелейтін амалдың бірі – Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) салауат айту.
\r\n\r\nСалауат сөзі араб тілінде «дұға, тілек, бата» деген мағынаны білдіреді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) біздің салауатымызға мұқтаж емес, керісінше салауат айту арқылы бізге оның шапағатына һәм сүйіспеншілігіне бөлену мүмкіндігі бар. Тіпті қасиетті Құран Кәрімде мұсылманға салауат айту міндеттелген. Бұл жайында Алла Тағала «Ахзаб» сүресінің 56-аятында: «Расында, Алла және Оның періштелері Пайғамбарға салауат айтады. Уа, иман келтіргендер! Сендер де оған салауат айтып, сәлем жолдаңдар», – деп бұйырған. Аталған аяттан алынатын пайдалар мынадай. Алла Тағаланың Пайғамбарға салауат айтуы – Алла Тағаланың оған деген мейірімі мен рақымы. Сондайақ «оған жәрдем беруі, есімін асқақ етуі, берекесін төгуі» деген мағыналарды білдіреді. Періштелердің салауат айтуы – ардақты Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Алла Тағаладан истиғфар тілеуі. Мұсылмандардың салауат айтуы – Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дұға етуі.
\r\n\r\nСалауат айту жайында мынадай хабарлар келген: «Кім маған бір салауат айтса, Алла Тағала оған он салауат айтады», – деген (Мүслим). Хадистен ұғатынымыз кімде-кім Алладан Пайғамбарымызға мейірім тілеп, оның дәрежесін көтеруін, ұлықтауын сұрап салауат айтса, Алла ол пенденің де дәрежесін, абыройын және оған деген мейірімін 10 есе арттырады. «Менің атым аталғанда, маған салауат айтпаған адам – сараң адам», – деген (Термизи).
\r\n\r\nБірде Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қызы Фатимадан (оған Алла разы болсын): «Адамдардың ең сараңы кім деп ойлайсың?» – деп сұрайды. Фатима анамыз: «Алла Тағала нәсіп еткен дәулеттен садақа бермейтін адамды ең сараң деуге болар», – дейді. Сол кезде ардақты Пайғамбарымыз: «Жоқ, менің атым аталған жерде маған салауат айтпағандар – нағыз сараңдар» – деген екен. Хадистен түсінетініміз, Пайғамбарымыздың есімі аталғанда салауат айтпау арқылы адам ең бірінші өзінің сараңдығын байқатады. Себебі Алла елшісіне Алланың мейірімін тілеу арқылы 10 есе мейірімге қол жеткізе алатын еді. Сондай-ақ дәрежесі көтеріліп, дұғалары қабыл болуына себеп болатын еді.
\r\n\r\nСонымен қатар дұғамыздың қабыл болу шарттарының бірі ардақты Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) салауат айту екенін ұмытпауымыз қажет. Бірде Алла елшісі бір адамның Аллаға мақтау, Пайғамбарға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) салауат айтпай, дұға жасап жатқанын естіп: «Мына адам асығып жатыр!» – деді. Сосын ол адамды өзіне шақырып алып: «Кімде-кім Алладан дұға тілемекші болса, мінсіз болған Раббысына мақтау айтудан бастап, сосын Пайғамбарға салауат айтсын, содан кейін не сұрағысы келсе де сұрай берсін», – деп насихат айтады (Термизи).
\r\n\r\nСалауаттың ең абзалы намазда айтылатын төмендегі салауат екенін ескергеніміз жөн. «Аллаһумма салли алә Мухаммәдин уа алә әәли Мухаммәд, кәмәә саллайтә алә Ибраһимә уа алә әәли Ибраһим, иннәкә хамидум мәжиид». (Мағынасы: «Уа, Алла! Ибраһимге және Ибраһимнің отбасына салауат еткенің сияқты, хазірет Мұхаммедке және оның отбасына салауат ет! Расында, Сен – барлық жағынан мақтауға лайықсың әрі даңқың ұлы»). «Аллаһума бәрик алә Мухаммадин уа алә әәли Мухаммад, кәмә бәәрактә алә Ибраһима уа алә әәли Ибраһим, иннәкә хамидум мәжид» (Мағынасы: «Уа, Алла! Ибраһимге және Ибраһимнің отбасына берекет бергенің сияқты, хазірет Мұхаммедке және оның отбасына да берекет бер. Расында, Сен – барлық жағынан мақтауға лайықсың әрі даңқың ұлы»).
\r\n\r\nСалауат айту арқылы иман келтірген жан Алланың рақымы мен кешіріміне лайықты және хадис шарифте келгендей, ардақты Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Қияметте ең жақын адам болады. Алла Тағала баршамыздың істеген ізгі амалдарымызды қабыл еткей және Пайғамбарымызға көп салауат айтуға тауфиқ нәсіп етсін!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-21_090851301.png","field_name":"2024-10-21T09:09:16.363373+05:00"},{"id":22,"title":"Мұсылман көркем мінезімен, әдебімен, білімімен, әділдігімен, көпке үлгі болар тақуалығымен айналасына өнеге көрсете білуі керек.","text":"Имандылық – адамның қоғамдағы, күнделікті өмірдегі іс-әрекеттерін белгілі-бір қалыпқа түсіретін рухани жол. Ол – адам бойындағы ізгіліктің көрінісі. Қасиетті Құран Кәрімде: «Ер немесе әйел кісіден кім иман келтірген бойда түзу іс істесе, әлбетте оны жақсы тіршілікте жасатамыз. Әрі оларға істеген істерінен де жақсырақ сыйлық береміз» («Нахыл» сүресі, 97-аят) деген. Ал Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сендердің ешқайсыларың өзі үшін жақсы көрген нәрсені басқа бауыры үшін де жақсы көрмейінше, шынайы мүмін бола алмайды» деген. Исламның асыл құндылықтарын темірқазық еткен дана бабаларымыз да адамның имандылығына, кісілік қасиеттеріне ерекше көңіл бөлген. Имандылықсыз тіршілік жоқ. Осыны ешқашан естен шығармасаңыздар. Имандылықты жанына серік етпеген адам адамдық қалыптан шығып, хайуанның күнін кешеді. Алла бізді ондай нәрседен сақтасын!
\r\n\r\n«Отанды сүю – иманнан» деген аталы сөз бар. Отаншылдық – Отанға, туған еліне, оның тіліне, туып өскен жеріне, салт-дәстүрі мен мәдениетіне деген құрметтен тұрады. Отаншылдықтың мәйегі – ұлтты сүю. Өз ұлтын, туып өскен жерін сүйіп, оның көркеюіне қызмет етіп, жоғын жоқтайтын азамат қана отаншыл бола алады. Отаншылдық халықтың өз ана тілін, ділін, дінін берік сақтауымен және мақтан тұтуымен тікелей байланысты. Дінімізде отаншылдық шынайы мұсылманға тән қасиет ретінде қарастырылған. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сен мен үшін сондай қымбатсың, сүйіктісің. Егер де тұрғындарың сенен шығармағанда сенен басқа жерде тұрақтамас едім», – деп, өзі туып өскен Мекке қаласына айрықша ықыласпен қараған. Тұрғылықты жерінде шекарасы айқындалған, мал-мүлік, ар-намыс пен сенім бостандығы қамтамасыз етілген ел – оның Отаны.
\r\n\r\nМұсылман баласына Отанын сыртқы және ішкі жаулардан қорғау – парыз. Алла жолында, Отан үшін, дін үшін соғыста жүріп дүниеден өткен адамды «шейіт» деп атайды. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Екі түрлі көз ақыретте тозаққа күймейді. Біріншісі – күнәсына өкініш білдіріп, оңашада егіліп жылаған көз. Екіншісі – Отанды қорғап шекара күзеткен көз», – деген. Ислам тек құлшылықтар діні ғана емес, ол Отанды қорғап, елді сүюге, тұрақты әрі бейбіт, ізгі қоғам құруға тәрбиелейді. Әйтеке би «Өмірім – халықтікі, өлімім ғана – өзімдікі» деп халыққа қызмет ету жолында отаншылдықтың айнасы бола білді.
\r\n\r\nБілім алу – исламдағы басты парыз. Құран Кәрімнің алғашқы түскен аяты «Оқы!» деген сөзден басталады. Білім алу, сауат ашу – Ислам дінінің ең басты талабы. Құран Кәрімнің көптеген аятында білім жайлы айтылған. Қасиетті Құранда: «Алла Тағала араларыңдағы иман келтіргендер мен білім иелерінің дәрежелерін көтереді» («Мүжәдәлә» сүресі, 11-аят) деп білімді болудың артықшылығын білдірген. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Білім алу – әрбір мұсылманға (ер мен әйелге) парыз», – деген. Мемлекетті құраушы күш оның азаматтары десек, әр адам бәсекеге қабілетті болу үшін үздіксіз дамып, өзін-өзі жетілдіріп отыруы тиіс. Озық ақпараттық технологиялар билік құрған заманда бәсекеге қабілетті жекелеген мемлекеттер ғана алпауыттарға жұтылмайды.
\r\n\r\nИслам – дүние мен ақырет тізгінін тең ұстаған дін. Құран Кәрімдегі қасиетті аяттарда иман келтіру мен еңбек ету, ізгі іс істеу әрдайым қатар айтылған. Яғни иман мен еңбек ету, игі іс істеу – бір-бірінен ажырамас ұғым. Шариғатта ғибадат істермен қатар адал кәсіп, отбасы, қоғам алдындағы жауапкершілік секілді дүние істері бірге жүреді. Қасиетті аятта: «Намазды оқып болғаннан соң жер бетіне тарап, Алланың нығметінен өздеріңе ырыздық-несібе іздеңдер. Алланы көп еске алыңдар, табысқа жетерсіңдер» («Жұма» сүресі, 10-аят) деп құлшылықпен қатар еңбек етуге, адал табыс табуға шақырған.
\r\n\r\nИслам адамзатты алдымен Аллаға иман келтіруге, сол иманның аясында игі іс істеуге шақырады. Адал еңбекпен несібесін табу – пайғамбарлардың жолы. Адал еңбегімен мал тауып, өз күнін көру – ата-анаға, туыстарға масыл болғаннан әлдеқайда қайырлы. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сендердің біреулерің қолына жіп алып, даладан құшақ отын арқалап әкеліп, сол арқылы Алланың қалауымен күн кешкені адамдардан қайыр сұрағанынан әлдеқайда жақсы», (Бұхари) – деген.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) «Көршімен көркем қарым-қатынас жасау – қоғамды көркейтіп, өмірді ұзартады» (Имам Ахмад) дейді. Әдепті мұсылман Қиямет күні Алла Елшісімен (Оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бірге болады. Хадисте: «Расында, сендердің іштеріңде ең жақсы көретiнiм және қияметте маған ең жақын болатындарың – мiнез-құлқы жақсы болғандарың ...» (Имам Тирмизи) деген.
\r\n\r\nАбдулла ибн Омар: «Пайғамбар дөрекі сөз айтпайтын және әдепсіз іс істемейтін» деп айтатын. Абай атамыз «Адамның адамшылығы – ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады» деп, мәдениеттіліктің мәнін ашып көрсеткен. Адамдар əлеуметтік ортада өмір сүргендіктен, бірқатар қоғамдық тәртіп ережелеріне бағынуы тиіс. Айналаны таза ұстауы, қоғамдық орындарды ластамауы, сондай-ақ өзгеге зиян келтірмеуі тиіс. Дінімізде «тазалық – иманның жартысы» делінген. Ислам діні тазалыққа, ұқыптылыққа үлкен мән берген. Әрбір мұсылман қоғамдық ортаның əдебінен аттамай, басқа адамдардың ренішін туғызатын іс-əрекеттен аулақ болғаны жөн.
\r\n\r\nӘділдік – ізгіліктің өзегі. Әділдік жоқ жерде береке болмайды. Алла Тағала әрбір жаратылысты өз өлшемімен әділ жаратқан. Қоғамдағы қиянат пен жемқорлықтың жолын бөгейтін күш – әділдік. Әділдіктің салтанат құруымен ғана қоғам өркендейді. Қасиетті Құранда: «Әділ болыңдар. Шын мәнінде Алла Тағала әділ болғандарды жақсы көреді» («Хужурат» сүресі, 9-аят) деп бұйырады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында әділ болғандар қиямет күні нұрдан жаратылған мінберлерде болады ...» (Имам Муслим) деп, әділдікті ұстанғандарға айрықша мәртебе берілетінін айтқан.
\r\n\r\nСондай-ақ Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмірінің соңына дейін әділдікті, адалдықты насихаттап, басқаларға іс жүзінде үлгі бола білді. Одан тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге алған сахабалардың өмірі де әділдік пен адалдыққа негізделді. Хакім Абай «Кімде-кімнің әділдігі жоқ болса, оның ұяты да жоқ» деп әділдікті адами құндылықтардың өзегі ретінде көрсеткен. Мұсылманның ішкі жан дүниесі мен сырт келбеті, барлық іс-әрекеті әділдікке негізделуі тиіс. Төле би бабамыз «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деп, туралыққа, әділ болуға шақырған. Әділдік – адам баласының жеке өмірінен бастап, отбасылық, қоғамдық және мемлекеттік қатынастар секілді барлық салаларда орын алуы тиіс.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-21_091103147.png","field_name":"2024-10-21T09:11:34.174474+05:00"},{"id":23,"title":"Қажылық жасау – мұсылманның бес парызының бірі.","text":"Қажылық – Ислам дiнiнің бес негiзiнiң соңғысы. Қажылық жасау – мұсылманның бес парызының бірі. Шариғат бойынша, кәмелетке толған, ақыл-есі дұрыс, денсаулығы жақсы, дәулеті жетерлік, өзгеге қарызы жоқ мұсылман қажылық парызын өтей алады.
\r\n\r\nОның парыз екені қасиеттi Құранда: «Алла үшiн Қағбаны адамдарға қажылық ету – парыз», – деп («Әли Имран» сүресi, 97-аят) ұқтырылса, хадис шарифте: «Ислам бес негiзге құрылған: Алла Тағаладан басқа тәңiр жоқ және Мұхаммед оның елшiсi деп куәлiк ету. Намаз оқу. Зекет беру. Рамазан айында толық ораза ұстау. Байтуллаға қажылыққа бару», – делiнген.
\r\n\r\nҚажылық ғибадатына назар салған адам жүгірістен, сапарға шығудан, кей жерде орынға таласудан, дауыс көтеру, айқай-шудан басқа нәрсеге ұқсамауы мүмкін. Қай жерге қарасақ та, дауысын жоғарылатып «ләббәйкә» айтқан қажылар, бір-бірін жоғалтқан қажылар, іс-әрекеттен ғана тұратын амалдар көзге бірден түсері анық. Жүрек пәктігі, ықылас, рух тазалығы, ахлақтың өзгеріп жатқаны сияқты амалдарды табу қиын. Бұл қате-кемшіліктердің барлығы да сол қажылықтың тек сыртқы көріністерімен әуре болып, оның ішкі мән-мағынасына үңіле бермеуіміздің сыры болса керек.
\r\n\r\nҚажылық – сыртқы іс-әрекеттер мен адамның рухани өмірінде үлкен өзгеріске алып келер ұлы ғибадат. Мұны жақсы байқау үшін көп кітап оқып, белгілі оқу орын бітірудің қажеті жоқ. Алла Тағаланың қасиетті аяттары мен Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінің мағынасын дұрыс түсінсек те жеткілікті.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Қажылық – белгілі айларда өтелетін құлшылық. Кім белгілі айларда қажылық парызын өтеуге ниет етіп, бел буса, онда қажылық кезінде жұбайлардың төсек қатынасына түсуіне, шариғат шеңберінен шығуға, дауласуға және шекісуге жол жоқ. (Қажылық кезінде) қандай жақсылық істесеңдер, Алла оны біледі. (Қажылық кезінде) азықтарыңды қамдап алыңдар. Негізінде азықтың қайрылысы – тақуалық. Уа, ақыл иелері, менен қорқыңдар», – деген («Бақара» сүресі, 197-аят). Міне, кімде-кім Алла Тағала үшін қажылық жасауға ниет етіп, өзін күнәден, жаман сөзден тыйса, аятта айтып тұрғандай, жаман қылықтардан бойын аулақ ұстаса, қажылықтан көздеген негізгі тақуалық пен күнәдан толық арылуға қол жеткізе алады. Жоғарыда атап айтқандай, сыртқы бейнеде ғана қажылық болып жатқаны – Алланың аяттарының мағынасын түсінбеуімізде. Зул-хижжа айының алғашқы күндері – мұсылман жұртшылығы үшін өте маңызды әрі мереке күндері. Бұл күндері қуанышпен қатар қажылықтағы адамдардың ғибадат барысында әдептен озбай, әрбір іс-әрекетін «Раббым көріп тұр» деп орындауы үлкен сынақтан өтіп жатқаны болады. Аятта айтылғандай «шариғат шеңберінен шығуға, дауласуға және шекісуге жол жоқ». Мұндай әрекеттер негізгі мақсаттан ауытқу болмақ. Қажылық кезінде шекісуге, талас-тартысқа, ұрыс-керіске жол берілмеуі керек. Сапар болған соң түрлі сынақтар туындайтыны анық: жолдағы кептелістер, азық-түлік пен күнделікті қажеттіліктер кезінде түрлі қолайсыздықтарға кезігуі мүмкін. Сондай кездерде ұрыс-керістен аулақ болып, мұндай әрекеттердің өрескел қателік екенін естен шығармауымыз қажет.
\r\n\r\nҚажылық амалдарын өз тәртібімен орындау, әрбір іс-әрекет кезінде аса ұқыптылық таныту – нағыз тақуалықтың белгісі. Ахлақ, әдеп, жүректің пәктігі – қажылықтың қабыл боуының негізгі себептері. Адамдар арасында «Кімде кім қажылық парызын өтесе, анадан жаңа туғандай күнәдан пәк болады» деген сөз кең таралған. Алайда осы сөздің өзі Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кім Алла үшін ұятсыз амалдар жасамай, күнәдан сақтанып, түрлі қателіктерге бой алдырмай, өз қажылығын өтесе, анадан жаңа туғандай күнәдан пәк болады», – деген хадистен алынған. Біздің осы кезде ұмытып жататынымыз – тағы да әдепсіздік пен қателіктерге бой беруіміз. Қажылықтың ихрамын киіп, парызын, уәжібін, сүннетін орындау арқылы сыртқы факторларға ғана мән беріп, Раббымыздың назары түскен жүрегіміздің тазалығын сақтамау, түрлі жүрек кеселдеріне мән бермеуіміз үлкен қателік болмақ.
\r\n\r\nҚажылық сапарына аттанар алдында ұлы сапарға дайындық жасаумен қоса ішкі жан-дүниеміздің өзгеруіне де аса мән беруіміз керек. Қажылықтан көздеген негізгі мақсатымыз да сол емес пе? Әйтпесе қажылыққа барып келіп, дінімізге кір келтіріп жүрген қажыларды көргенде ерекше қынжыламыз. Ойланып қарайықшы, бір кісі қажылықтан қайтқан соң ерекше өзгерсе, сөзінде, ісінде, күнделікті тұрмысында көркем мәмілелі болса, кімнің болса да бұл парыз амалға қызығып қарауы анық.
\r\n\r\nСонымен бірге қажылық – адамның әулиелік дәрежеге көтерілуіне себепші болатын амал. Басқа діндер сияқты Исламда тау-тасқа шығу, көпшіліктен бөліну, ерекшелену секілді амалдары жоқ. Дейтұрғанмен қажылыққа аттанған әрбір азамат ұлы сапар алдында өзінің жақындарымен қоштасып, ризашылығын алып жатады. Себебі бұл сапар оңай іс емес, өзіне тән машаққаттарға жолығып, ауру-сырқауға душар болуы мүмкін. Пенденің Раббысымен жалғыз қалып, ұзақ уақыт дұға-мінәжат жасайтын уақыты. Осы кезде адам баласы күйбең тіршіліктен арылып, ерекше сезімге бөленеді. Раббысының махаббатына малынып, көпшілік қол жеткізе бермейтін Алланың досына айналуы әбден мүмкін.
\r\n\r\nҚажылықтың тағы бір ерекшелігі, бұл – іс-әрекет, руханият әрі мал-дүниемен жасалатын ғибадат. Қажылық – адамның бойындағы әр тарапты қамтыған ұлы ғибадат. Алланың парызын орындайтын кісі амалы, ғибадаты, мал дүниесін сарп етуі кезінде ықыласпен орындауы керек. Яғни қажылық – әрбір амалды атқарар алдында Жаратушының ризалығына кенелу үшін бар күшін салатын ғибадат. Сол себепті қажылыққа аттанатын адамдар бірнеше әдепті біліп алуы аса маңызды.
\r\n\r\nБіріншісі, қажылыққа баратын адам Жаратушымыздың тәубелерді қабыл етуші екенін еске түсіріп, өмірбойы жасаған қателіктерін көз алдынан өткізіп, шынайы түрде тәубеге келуі керек. Шынайы тәубенің белгісі –жасаған қателіктерін болашақта қайталамау. Бұл – амалдағы батылдықтың бір түрі.
\r\n\r\nЕкіншісі, тәубе жасау барысында басқа кісілерден алған ақысы, мал-дүниесі болса, оны қайтаруы шарт немесе риза етуі керек. Ренжіткен адамы болса, одан кешірім сұрауы қажет. Басқалармен қарым-қатынасы кезінде жіберген қателіктерін реттеу де тәубе етуге жатады. Бұл – дініміздің көркемдігі. Себебі бұл әрекет адамгершлік қарым-қатынастың маңыздылығын білдіріп тұр.
\r\n\r\nҮшіншісі, адал ақшамен сапарға аттануымыз керек. Ұрлық жасау немесе біреудің есебінен, екінші бір кісіні ренжітіп сапарға аттануға болмайды. Алла Тағала – таза, пәк. Ол тек пәк нәрселерді ғана қабыл етеді.
\r\n\r\nТөртіншісі, ниет Алланың ризалығы үшін ғана болуы керек. Қажы боламын, адамдар мені құрметтесін, көршімнен қалмайын, ағайыннан қалмайын деген секілді теріс ниетте болмауымыз керек. Риядан, яғни басқалар көрсін деген пікірден алыс болуымыз шарт.
\r\n\r\nМіне, жоғарыда айтылған осы шарт-тар – қажылығымыздың қабыл болуына себеп болатын амалдар. Қорыта айтар болсақ, қажылық жасап келген кісінің сапардан қайтқаннан кейін жүріс-тұрысы мен сөзінде үлкен өзгеріс болып жатса, бұл – ғибадатының қабыл болғанының белгісі. Демек мұсылманның қажылық ғибадаты ғана емес, мінезі мен әдебі де жақсы жағына өзгеріп, құлшылықтан кейінгі өмірі көрінер көзге сүйкімді әрі ұнамды болуы керек.
\r\n\r\nАлла Тағала жасаған амалдарымызды қабыл еткей! Құрбан айт мерекесі барша мұсылман жұртшылығына берекелі де мерекелі болуын нәсіп еткей Әмин!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-21_091255244.png","field_name":"2024-10-21T09:14:02.331807+05:00"},{"id":24,"title":"Бала тәрбиесінде неден қателесеміз?","text":"Қазіргі таңда бала мен ата-ана арасындағы қарым-қатынас маңызды мәселелердің біріне айналды. Мысалы, бала мен ата-ана арасындағы түсініспеушілік түрлі өкінішті жағдайларға әкеліп соқтыруда. Қазақстан жасөспірімдер арасындағы суицид тұрғысынан Орталық Азия бойынша көш бастап тұр екен. Алла сақтасын! Мұның басты себебі әрине, ата-ананың балаға дұрыс тәрбие бере алмауы немесе баламен дұрыс мәміле құра алмауында жатқанын түсіну қажет. Сондықтан мәселені дұрыс қолға алу үшін ата-ана қауымы ең әуелі балаға қалай мәміле жасау керектігін меңгергені абзал.
\r\n\r\nЕндеше, мұның әдіс-тәсілін қайдан табамыз? Кімді үлгі тұтамыз?
\r\n\r\nӘрине, мұсылман қауымы үшін бізге таптырмас үлгі боларлық ұлы тұлға Пайғамбарымыз (ﷺ) және оның өнегелі өмірі. Ол біз үшін қашанда қымбат қазына. Оның бала тәрбиесіндегі педагогикалық әдіс-тәсілі және рухани құндылығы барша үмбетке тамаша үлгі болып қала бермек.
\r\n\r\nСонымен, Пайғамбарымыздың (ﷺ) балаларға деген мәмілесін дос-сахабаларының аузынан тыңдап көрелік.
\r\n\r\nӘнәс ибн Мәлік (р.а.) былай деп жеткізеді: «Алла Елшісі балаларға өте мейірімді болатын. Ол (ﷺ) немерелері Хасан мен Хусейнге: «Бұл екеуі дүниедегі менің екі райханым», – дейтін».
\r\n\r\nСахаба Усама ибн Зәйд (р.а.) болса: «Алла Елшісі мені бір тізесіне немересі Әлидің баласы Хасанды екінші тізесіне отырғызып, екеумізді бірдей бауырына басып былай дейтін: «Уа, Раббым! Бұларға рақымшыл бол. Мен бұларға шексіз мейірімдімін».
\r\n\r\nРасында, Пайғамбарымыз (ﷺ) өз сүйіспеншілігі мен мейірім-шапағатын төгіп тұратын. Сонымен қатар, тек өзінің немерелеріне ғана емес, бүкіл балаларға қамқор еді. Өзі де бұл жөнінде: «Кішкентайларға мейірім көрсетпеген бізден емес, (яғни менің үмметімнен емес)» деген болатын.[1]
\r\n\r\nСондай-ақ, Пайғамбарымыз (ﷺ) ешқашан қыз бала немесе ұл бала деп екеуінің арасын бөліп жармаған. Ата-аналарды және үлкендерді әрқашан балаларға кішіпейілділік жасап, түсіністікпен қарауға шақырып отырған.
\r\n\r\nКөптеген ана сахабалар да Пайғамбарымыздың (ﷺ) балаларды құшақтап, беттерінен сүйетінін және оларға сәлем беріп, көлігіне мінгізіп алатынын айтады. Тіпті, балалар науқастанып қалса, көңілдерін сұрап, олармен қалжыңдасып, ойнап, кейде иығына мінгізіп еш уақыт ұрыспайды екен. Керек десеңіз, балаларды сүйгісі келіп құшағына алғанда, үстіне дәретін бұзса да ашуланбай, басқаларды да бұл үшін ұрсып-зекімеуге үгіттейтін.
\r\n\r\nЮсуф ибн Абдулла ибн Сәлам (р.а.) деген сахаба: «Алла Елшісі (ﷺ) маған Юсуф деп ат қойып, құшағына алып, басымды сипады», – дейді.
\r\n\r\nАбдулла ибн Жағфар (р.а.): «Пайғамбарымыз (ﷺ) сапардан қайтқан уақытында мен Хасан немесе Хусейінмен бірге оны қарсы алуға шығатынмын. Қайсысымыз оған бірінші жетсек, соны алдына көтеріп, кейін келгендерді арқасына мінгізетін. Мәдинаға дейін осылайша келетінбіз», – дейді.
\r\n\r\nӘбу Хурайра (р.а.) Ақра ибн Хабистің Пайғамбарымыз (ﷺ) немерелерін сүйіп жатқанын көріп: «Менің он балам бар. Бірақ біреуін де сүйген емеспін», – деген сөзіне Пайғамбарымыздың (ﷺ): «Мейірім жасамағанға мейірім көрсетілмейді», – деп жауап қайырғанын жеткізген.
\r\n\r\nАл, бүгінгі күні ата-ана мен перзент арасындағы қатынастың өз деңгейінде іске аспауы, ардақты Пайғамбарымыздың (ﷺ) жасап кеткен осындай іс-әрекеттерінен үлгі ала алмай жүргеніміздің бір айнасы. Біз қашан Пайғамбарымыздың (ﷺ) керемет мінез-құлқын бойымызға сіңіріп оның ізгі жолын жалғастырсақ, өз отбасымыздың нағыз бақытын тапқан болар едік.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-28_091022301.png","field_name":"2024-10-28T09:10:49.939439+05:00"},{"id":25,"title":"Қияметте Пайғамбарға жақын болатын адам","text":"«Кімде-кім екі қыз тәрбиелеп өсірсе, қиямет күні жәннатта мені мен ол кісінің арасы осылай жақын боламыз».
\r\n\r\nХадиске түсіндірме: Пайғамбарымыз ﷺ басқа бір хадисінде:
\r\n\r\n«Кімде-кімнің үш қызы болып, оларды жақсы мінез- құлықпен тәрбиелеп өсірсе, қиясына қондырып оларға мейірім төгуін жалғастырса – жәннаттық», – деген.
\r\n\r\nБала тәрбиелеу – үлкен жауаптылықты қажет ететін іс. Баланы рухани тұрғыдан тәрбиелеп, материалдық жағынан қамтамасыз ету арқылы үлкен өмірге дайындау – адамнан қажырлы еңбек пен үлкен сабырды талап етеді. Әсіресе қыз баланың тәрбиесінде өте үлкен жауапкершілік пен сабыр керек. Қыз баланың тәрбиесі мен күтімі, иманды да көркем мінезді ерге тұрмысқа шыққанға дейін ата-ананың мойнында. Ал тұрмысқа шыққан соң жауапкершілік күйеуіне өтеді. Хадисте айтылған қыз балаға тиесілі тәрбие адамның туған қызына қатысты болғаны секілді, қарындасына, өгей қыздарына, тіпті басқа біреудің жетім қалған қыздарына да қатысты. Бұл жерде алыс-жақын болу маңызды емес. Өйткені Пайғамбарымыздың:
\r\n\r\n«Жәннатта жетімге қамқоршы болған адамға осыншама жақын боламын», – деп, сұқ саусағы мен ортаңғы саусағының арасын ашып көрсеткені жайында да риуаяттар бар.
\r\n\r\nБасқа бір хадисте Пайғамбарымыз ﷺ:
\r\n\r\n«Кімде-кімнің үш қызы мен үш әпке-қарындасы немесе екі қызы мен екі әпке-қарындасы болып, оларға жақсы қараса, олар үшін Алладан қорықса, оған жәннат бар»,-деу арқылы надандық дәуірінде құқығы аяқ асты етілген қыз баланың абыройын асқақтатып, аяғының астына жәннатты қойған. Қыз бала үшін ата-ана мейірімінің қаншалықты маңызы барын әзірет Айша анамыздың Пайғамбарымызға айтқан мына оқиғасынан байқауға болады.
\r\n\r\nАйша анамыз: «Қасында екі қызы бар әйел кісі келіп менен талғажау ететін бір нәрсе сұрады. Үйде бір ғана құрма болатын, соны бердім. Өзі жемей, құрманы екіге бөліп, қыздарына бөліп берді де, өз жөнімен жүріп кетті. Көп ұзамай қасыма Алла елшісі ﷺ келді. Осы оқиғаны баяндап бергенімде, Алла елшісі:
\r\n\r\n«Кімде-кім қыз балалары үшін қиындыққа душар болып және оларға жақсы қарайтын болса, олар оған тозақ отынан қалқан болады», – деп айтты», – деген.
\r\n\r\nРас, кей тұста дұрыс қалыптаспаған түсінік нәтижесінде отбасындағы қыз санының көптігі белгілі бір қиындыққа себеп болып та жатады. Қыз баланы қорғау, басқан әр қадамын қадағалап отыру, оның күтімі, отбасы қаржысын белгілі бір деңгейде ақсатары анық. Сондай-ақ, надандық дәуірінен қалған жұрнақтар әсер етіп, «қыз жат жұрттық қой, ерте ме, кеш пе бәрібір кетеді» – деп, қыз балаға (кейбір елдердегідей) екінші сатылы адам ретінде қарым-қатынас жасау, балалардың арасын бөліп-жарушылық та орын алып жатады. Ал шариғатымыз бізге осындай жаман әдет пен қиындықтың бәрін ысырып қойып, қыз баланы тұрмыс құрғанға дейін иман аясында, адал ас пен жақсы тәрбие беріп өсіру адамды тозақ отынан қорғайтынын айтады. Алла Тағалаға сансыз мақтаулар болсын, Ислам діні арқылы бізге шынайы адамдықтың не екенін үйретті. Дін тәрбиесін көрмеген болсақ, бәлкім, жыртқыш аңға ұқсап бір-бірімізді талап, әйеліміздің қыз туғанын естісек, жүзіміз сұрланып, бойымызды ашу кернеп, орынсыз ұяттан (оның парқына да бармастан) көпшілік алдына шығудан қалар ма едік? Алайда, асыл дініміз бізге мұның жаңсақтығын, қыз баланың да толыққанды қоғам мүшесі һәм кемел адам екенін ұқтырды, тіпті қыз балаға ерекше құрмет көрсету жаннат есіктерінің ашылуына себеп болатынын түсіндірді. Неткен бақыт, қандай керемет тәрбие десеңізші! Әсіресе ата-ана қыз бала тәрбиесінде сабырлық танытып, оған қорған бола білсе, Алла нәсіп етсе, қиямет күні бұл жақсылықтың қарымын еселеп алады.
\r\n\r\nАйша анамыз басқа бір оқиғаны былайша баяндайды: «Екі қыз баласын арқалаған бойы кедей бір әйел қасыма келді. Оған қолымдағы үш құрманы бердім. Әйел кісі үш құрманың екеуін бір-бірден қыздарына үлестіріп берді. Үшіншісін өзі жейін деп аузына апара беріп еді, қыздары оны да сұрады. Әйел байғұс өзі жегісі келіп тұрса да қолындағы құрманы бауыр еті балаларына бөліп берді. Мен бұған қайран қалдым. Болған жайтты Алла елшісіне айтқанымда, Ол: «Бұл көрсеткен мейірімі үшін Алла Тағала ол әйелді жаннатқа кіргізіп, тозақ отынан азат етті»,-деді». Әбу Һурайрадан риуаят етілген әлсіз бір хадисте Пайғамбарымыз ﷺ: «Алла Тағала менен бұрын жәннатқа кіру мәртебесін ешкімге берген емес. Бірақ менің оң жағымда мені басып озбақшы болған бір әйел кісіні көрдім. Бұл әйел кім болды екен дегенімде, маған: «Уа, Мұхаммед, бұл – жас кезінде күйеуінен жесір қалған сұлу әйел. (Тағдыр тауқыметін қанша тартса да) әкесінен жетім қалған жөргектегі сәбилерін қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай өсірді, әрбірін қиясына қондырды. Осындай ерен ерлігі үшін Алла тағала оған кеңшілік жасады»,-деген.
\r\n\r\nАлла Тағала ұл-қыздарымыздың салиқалы болып өсуін нәсіп етсін!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-28_091158550.png","field_name":"2024-10-28T09:12:17.302906+05:00"},{"id":26,"title":"Қари болам десеңіз...","text":"Бала – ата-ананың қолындағы аманат. Өрендердің таза, пәк жүректері құнды гаухардай. Олардың жүрегі шам балауызы сияқты кез келген пішінге ене алады. Кішкентай кезінде әлі ешқандай пішінге енбеген, құнарлы топырақ секілді. Таза, құнарлы топыраққа қандай дән егілсе, соның жемісі өсіп шығатыны айқын. Яғни, балаларға тәлімі мол тәрбие, имандылық негіздерін үйретсе, дін мен дүние бақытына қол жеткізеді. Бұл дегеніміз перзент – үлкен бір нығмет. Егер нығметтің қадірі білінбесе, қолдан кететіні даусыз. Осы орайда, жақында Жаңақорған аудандық мешітінде тұңғыш мәрте облыс жеткіншектері арасында Құран кәрімді жатқа оқудан жарыс ұйымдастырылды.
\r\n\r\nАрал қаласынан келген әуезді үнді жас өрендер жаттап алған Құран аяттарын әділ қазылар алқасы алдында мүдірмей, қырағатпен оқыды. Сайыс барысында облыстық орталық «Ақмешіт-Сырдария» мешітінің бас имамы Талғат қажы Омаров жарыстың ең жас қатысушысына айрықша назарын аударды. Ол – жаңақорғандық алты жасар Дінислам Қани еді. Соңыра, бас имам балаға батасын беріп, бауырына қысып, сәттілік тіледі. Әрине, алты жасында аймақтың бетке ұстар қариларының алдында Құранды мүдірмей оқу үлкен мәртебе. Олай дейтінім, жасы жиырмадан асқан жастардың өзі қазының алдына шыққанда білгенін ұмытып, сөзінен жаңылғандары жетерлік.
\r\n\r\nДін қызметкерлерінің алдына шыққан Дінислам қазыларға 25 сүре білетінін жеткізді. Одан әрі жаттаған сүрелерінің соңынан, ортасынан, басынан үзінді аяттарды оқуды сұрағанда жиылған қауым қуанышын жасырмады. Себебі, алты жасар қатысушы қазылар алқасының қойған Құран аяттарын дұрыс жалғастырып, өзінің зеректігін танытты.
\r\n\r\n«Құймақұлақ қари»
\r\n\r\nЖарыстан соң, әлгі ең жас қатысушы жайлы сұрастырғанымда қызықты ақпаратқа қол жеткіздім. Яғни, алты жасар Дінисламның ұстазы – өзінің әкесі Әлімжан Қаниұлы екен.
\r\n\r\n– Былтыр күзден бастап аудандық мешітте Мұқан қаридан Құран кәрімнен дәріс алуды бастадым. Әрине, жас кезімізде «ҚУМ саһаба» мешітіне қатысып, шәкірт болғанымыз бар. Десе де, қайталау – бәрінен маңызды. Сондықтан да жаттаған сүрелерімді қайта пысықтап, қаридың дәрісіне қатысуға бел будым. Сол кезде сабаққа келгенде қасыма кішкентай ұлым Дінисламды да ерте келетінмін. Мешітте, үйде жаттап жүрген аяттарымды дауыс шығарып, қайталап жүремін.
\r\n\r\nБір күні ұлым үйде өзім жаттаған сүрелерді айна-қатесіз қайталап, оқып жүр. Әлі мектепке де бармаған, не мешіттен де дәріс алмаған. Әліппе танымайды. Жасыратыны жоқ, алғашқыда таң қалдым. Сөйтсем, құймақұлақ болып шықты. Осылай 25 сүрені жатқа айтады. Кейіннен Құран әліппесіндегі әріптердің оқылуын, айтылуын және тәжуидін үйреттім, – дейді Әлімжан аға.
\r\n\r\nПеріште пейіл
\r\n\r\nМақаланың бас кейіпкеріне қайта оралсақ. Дінислам әңгімелескенде, Құдай қаласа, келешекте қари болғысы келетін жеткізді. Ниетіңе жет! Біздің тілек осы.
\r\n\r\nИә, имандылық – бала тәрбиесінің ең басты қайнар бұлағы. Бүгінгідей жаһандану заманында қоғамдағы кебір жеткіншектердің әдепсіз әдеттері, мұсылманға жат қылыққа бой алдыруы, ата-анасын тыңдамауы, сөз жоқ, осы имандылық дәнінің бойына дұрыс егілмеуінен. Қазақ үшін бала қымбат болса, оның тәрбиесі одан да қымбат екенін әсте естен шығармаған абзал. Бұл тұрғыда жүрегіне иман нұры себілген Дінислам сынды жас өрендердің келешекте қоғамға тигізер пайдасы мол болады деген сенімдеміз.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-10-28_091414570.png","field_name":"2024-10-28T09:15:12.247564+05:00"},{"id":27,"title":"ҚАБІР ӘЛЕМІ ҚАНДАЙ ӘЛЕМ?","text":"абір – ақырет аялдамаларының алғашқы мекені. Оны барзақ әлемі деп те атайды. Ол – дүниеден өткен адамдардың ақырзаман басталғанға дейін болатын орны. Яғни бұл дүние мен Қиямет күні аралығын бөліп тұрғандықтан, барзақ әлемі деп те аталады.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Ақыры олардың біріне өлім келген сәтте: «Раббым! Мені (дүниеге) қайтар! Мүмкін мен қалдырғанымда (дүниеде) жақсы амал істермін», – дейді. Әсте олай емес. Бұл оның айтқан бір бос сөзі. Олардың артында қайта тірілетін күнге дейін кедергі (барзах) бар», – деген («Муминун» сүресі, 99-100 аяттар).
\r\n\r\nӘһлі сүннет сенімі бойынша, әр адам дүниеден өткен соң қабірге жерлене ме, жерленбей ме, тіпті суға батып, өртеніп кетсе де немесе аң-құс жеп кетсе де, өзінің амалына сай есеп беріп, сұраққа тартылады. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қабір басында: «Бауырларың үшін Алладан кешірім тілеңдер және ол үшін пана сұраңдар. Өйткені ол қазір есепке алынып жатыр», – деген. Сондай-ақ хадистерде айтылғандай, адам қабірге жерленген соң оған Мүнкәр, Нәкір деген екі періште келіп, сұрақ қояды. Егер мүмин пенде болса, періштелер «Раббың кім?» десе, «Раббым – Алла», «Дінің не?» десе, «Дінім – Ислам», «Сендерге жіберілген кісі кім?» десе, Ол – Алланың елшісі», – деп жауап береді екен. Сол кезде көктен бір жаршы: «Пендемнің рас айтқаны үшін оған (қабіріне) жәннаттан (төсеніш) төсеңдер, оны жәннаттан киіндіріңдер және оған жұмаққа қарай есік ашыңдар!» – дейді. Оған (жәннаттың) лебі мен хош иісі келіп тұрады әрі қабірі көзі жеткен жерге дейін кеңейтіледі», – деген.
\r\n\r\nАл егер мұнафық (екіжүзді) адам болса періштелер сұрақ қойғанда: «Білмеймін, мен адамдардың бірдеңе дейтінін естіп, мен де соны қайталап айтып жүрдім. Ол кісінің кім екенін білмеймін», – дейді. Сонда екі періште: «Сенің солай айтатыныңды білетінбіз», – дейді. Сосын жерге: «Оған жақында», – деген әмір беріледі. Жер жақындап оны қабырғалары айқасқанша қысады. Сөйтіп Алла Тағала сол орнынан тірілтіп тұрғызғанға дейін, яғни Қиямет күнінен дейін азап шегіп жатады», – деген. Яғни дүниеден өткен кісі имансыз немесе мұнафық болса, екі періштенің сұрақтарына жауап бере алмай, тозақ есіктері ашылып, ондағы азаптың белгілері көрсетіледі.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, хадисте айтылғандай, қабір жәннат бақшаларынан бір бақша не тозақ шұңқырларынан бір шұңқыр. Сондықтан пенде имансыз болса, қабірінде азап шегеді, иманды болса нығметке бөленеді. Бұл уақыт адам дүниеден өткен уақыттан басталып, Қияметке, яғни қайта тірілетін күнге дейін созылады. Алла Тағала баршамызды қабір азабынан, тозақ отынан сақтап, жәннат иелері қатарында болуды нәсіп еткей!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-04_113340381.png","field_name":"2024-11-04T11:33:44.654650+05:00"},{"id":28,"title":"«ҚЫТАЙДАН БОЛСА ДА, БІЛІМ АЛ»","text":"«Қытайдан болса да, білім ал» деген мағынадағы хадис ел арасында кең тараған. Бұл хадиске кейбір хадисші ғалымдар әлсіз десе, кейбірі «негізсіз, тоқыма» деп баға берген.
\r\n\r\nЖалпы бұл хадистің мәтінінде, тізбегінде хадисші ғалымдар арасында жоғарыдағыдай көзқарас болғанымен, мағынасы дұрыс. Өйткені білім іздеу – әрбір мұсылман ерге де, әйелге де парыз. Құран Кәрімде де, Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадис шәріптерінде де білім іздеуге ерекше мән берген. Құранның ең алғашқы аятының өзі «Оқы!» деп, бұйрық райында келіп, білім алуға үндеп тұр. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Білім алу – әрбір мұсылман ерге де, әйелге де парыз», – деп білім ізденудің әйелдерге де қатысты екенін айтқан.
\r\n\r\nШариғатымызда білім дүние және ақыреттің жақсылығына жеткізетін болғандықтан, білім алуға ерекше мән берген. Ал «Қытайдан болса да, білім ал» деген тіркес Қытай мен оның халқының артықшылығына дәлел болмайды. Себебі Қытай ол уақыттағы арабтар жерінен шалғайда орналасқан еді. Сондықтан бұл сөз «Қытай сияқты алыс жер болса да, білім ізденіңдер» деген мағынада айтылған. Мұндай хабарларды анық Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) айтты деп кесіп айтуға болмайды. Өйткені Алла елшісі айтпаған нәрсені Пайғамбар айтты деп айтудың күнәсі ауыр.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-04_113614244.png","field_name":"2024-11-04T11:36:40.685958+05:00"},{"id":29,"title":"АДАЛ КӘСІП ЖАСАУ","text":"Өзіміз тіршілік етіп отырған мына өмірде еңбек етудің алар орны ерекше. Жұмыс істеу арқылы адам өзінің және отбасының негізгі қажеттіліктерін (жұмыс, баспана, тамақ, киім т.б.) өтеумен қатар тұлғалық қабілеттерін дамытуға, жаңа дағдыларды меңгеруге және өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруға жағдай туғызады.
\r\n\r\nЕңбек – қоғамда белсенді рөл атқаруға және оған ел игілігіне үлес қосуға жол ашады. Әлеуметтік орта байланыстарды нығайтуға, адамдарға бір-бірін тануға, өзін шыңдап, ысылып, жетілдіре түсуге мүмкіндік береді. Осы себептерге байланысты еңбек адам өмірінің маңызды бөлігі болып саналады. Сонымен қатар жеке адамның, қоғамның және экономиканың салауатты жұмыс істеуін көптеген аспектілерде қамтамасыз етеді.
\r\n\r\nАта-бабамыз таңдаған дәстүрлі дінімізде де еңбек етудің орны ерекше. Ислам діні кәсіппен айналысудың маңыздылығына үлкен мән беріп, мұсылмандарды еңбекпен күн көруге шақырады. Себебі еңбек ету – адамның өзіне, отбасына және қоғамға пайдасын тигізетін әрекет. Ислам еңбек етуді ғибадат ретінде қарастыра отырып, мұсылмандарды адалдық, әділдік, жауапкершілік сияқты ізгі қасиеттерден таймауға шақырады. Ислам діні бойынша, еңбек – материалдық пайда табу ғана емес, Аллаға құлшылық ету, адамгершілік қасиеттерді дамытып, қоғамның игілігіне
\r\nүлес қосу мүмкіндігі. Қасиетті Құранның бірнеше аятында еңбек ету туралы айтылады: «Адамзат тек еңбегіне қарай табысқа жетеді. Сөз жоқ, еңбегінің нәтижесін жедел көреді. Кейін оған еткен еңбегінің бодауы толық беріледі. Күдіксіз соңғы баратын жерің Раббың» («Нәжім» сүресі, 39-42 аяттар). «Намаз өтелген соң, жер жүзіне тараңдар да Алланың мәрхаметінен несібе іздеңдер» («Жұма» сүресі, 10-аят).
Іргелі өркениеттер мен ірі жетістіктерге адам баласы тынымсыз іздену мен еңбектің нәтижесінде қол жеткізді. Барлық пайғамбарлар белгілі бір кәсіппен айналыса жүріп, тер төкті. Адам (оған Алланың сәлемі болсын) егін егіп диханшылықпен айналысса, Нұх (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың кеме жасағаны баршамызға мәлім. Ыдырыс (оған Алланың сәлемі болсын) тігіншілікті, Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) мал бағуды, Дәуіт (оған Алланың сәлемі болсын) темір ұсталығын меңгерген. Иса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар емшілікпен айналысса, Зәкәрия (оған Алланың сәлемі болсын) ағаш шебері болған. Кезінде өзі де меккеліктердің қойын баққан ардақты Мұхамммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарымыз дұғасында жалқаулықтан, қарызға батудан, кедейлік пен сараңдықтан сақта деп жалбарынған. Көптеген хадистерде адал еңбекпен бейнеттеніп жүрген мүминдерге сүйсіне қарап, кәсіп жасағанда адал несібе іздеуге шақырған. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Құлшылық он түрлі нәрседен құралады. Бұл он нәрсенің тоғызы адал ризық іздеуде»; «Кейбір күнәлар бар, оларға намаз, ораза, қажылық та кәффарат бола алмайды. Тек күн көріс қамымен қажымай жұмыс істеу ғана оны жуып-шая алады», «Қара жұмыстан қолы күстеніп немесе шаршап-шалдығып келіп, ұйқыға бас қойған адам кешірімге ие болып, күнәсынан арылады»; «Сенімді әрі адал саудагер ақыретте шейіттермен, сыддықтармен, пайғамбарлармен бірге болады»; «Балашағасын адалынан асырауға тырысып жүрген жан Алла жолында күресушімен тең. Ар-ұятын сақтап, адал дүниені іздегендер шейіттермен деңгейлес»; «Ешкімге де қол еңбегінен артық ризық бұйырмаған. Дәуіт пайғамбар да өз еңбегімен күн көрген»; «Адал кәсіппен айналысып, содан шаршап ұйықтаған адам күнәлары кешірілген хәлде түнейді», – деген хадистері арқылы үмбетін адал кәсіп істеуге ынталандырған. Бір жолы Сағд ибн Муаз (оған Алла разы болсын) Пайғамбармен жолда кездесіп қалғанда күстеніп кеткен қолын жасырмақ болады. Сонда Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) отбасын асырау үшін еңбек етіп, қолы содан тілімденген сахабасына сүйсінген және Алла Тағала сондай қолды ұнататынын айтқан.
\r\n\r\nБүгінде ауырдың үстімен, жеңілдің астымен күн көргісі келетіндер, бейнеттетіп, маңдай терін төккісі келмейтіндер көбейгені қынжылтады. Біреудің еңбегінің үстінен жеп, кісі ақысын елемей, бұл дүниеде жазаға тартылып жатқанымен, ондай жандардың ақыреттегі жағдайы өте мүшкіл. Бұқар жырау: «Кісі ақысын көп жеген арам емей немене?!» десе, бабаларымыз «Жас кезімде бейнет бер, қартайғанда зейнет бер» деп Құдайдан тілеген. Ыбырай Алтынсарин «Дүние қалай етсең табылады?» деген әңгімесінде адал еңбек етудің артықшылығын өмірден мысал ретінде келтіреді.
\r\n\r\nФранцуз жұртының бір білімді адамы университетте оқып жүргенінде күнде жолда Антон деген тіленшінің отырып, қайыр сұрағанын көретін. Бір күні жолда бір кісі кезігіп, бірге келе жатқанда, қайыршы Антон алдынан шығып, қайыр сұрайды. Сонда қасындағы кісі тоқтап, Антонға былай дейді: «Сенің жұмыс істеуге денсаулығың жарайды. Неге тіленіп жүрсің? Бай болғың келсе, мына ақылымды тыңда...», – деп өзінің басынан кешкен оқиғасын айта бастайды. «Мен де сіңірі шыққан жарлы едім едім, бірақ тіленшілік етпедім. Қала мен қаланың арасында жүріп, қоқыс арасынан, не болмаса жай кісілерден ескі маталарды сұрап жиып жүрдім. Оны қағаз фабрикалаына өткізіп, жиналған азды-көпті ақшаға арбасымен есек сатып алдым. Арбамен жүріп, ескі-құсқы, жарамсыздау заттарды сатып алып, тиісті орындарға өткізіп, ақша жинай бастадым. Жеті жылда он мың франкка жеткізіп, қағаз фабрикасын аштым. Алдыма нақты жоспар қойып, күні-түні талмай еңбектенудің нәтижесінде ғимараттар сатып ала бастадым. Фабрикамды баламның еншісіне бердім. Оны да жастайынан бос жүрмеуге, еңбектенуге, мал табуға үйреттім. Айтқандарымды орындасаң, сен де бай боласың, Антон», – деп ақыл айтады. Бұл сөздерді естіген соң терең ойға шомады.
\r\n\r\nӘлгі кісі 1815 жылда Брюсселге аялдап, бір кітап дүкеніне кірсе, иесі баяғы қайыршы Антон болып шығады. Антон әлгі кісінің ақылын тыңдап, тіленшілікті тастап, жұмысқа кіріскен екен. Ақырында сол кісінің айтқаны келіп, адал еңбегімен үлкен жетістікке жеткенін Ыбырай бабамыз үлгі етіп жазған.
\r\n\r\nАлла Тағала қасиетті Құранда: «Әй, адамдар! Жер бетіндегі нәрселердің адал әрі тазасынан жеңдер!» («Бақара» сүресі, 168-аят); «Алланың өздеріңе адал әрі таза етіп берген ризығынан жеңдер!» («Мәида» сүресі, 88-аят) деп, әр нәрседе ризықтың адалын таңдауды бұйырған. Кәсіп жасауда да маңдай тер, адал еңбектің алар орны ерекше. Дінімізде арам жолмен мал табуға тыйым салынған.
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мына оқиғаны сөз етіп, арам табыс тапқан жанның тілегі, дұғасы еш қабыл болмайтынын ескерткен. «Бір кісі қасиетті сапарға шығып, жолда Аллаға қолын жайып: «Уа, Раббым! Уа, Раббым!» – деп дұға жасайды. «Бірақ бұл кісінің ішкені – арам, жегені – арам, кигені – арам. Сөйте тұра тілегім қабыл болса дейді. Мұндай пенденің дұғасы қайдан қабыл болсын?!» – дейді. Осыны айтқан ардақты Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) тағы бір сөзінде ақырзаман адамдарын меңзеп: «Сондай бір дәуір туғанда, адам баласы тапқанының адал-арам екеніне көңіл бөлмейтін болады», – деп мұңайған.
\r\n\r\nИә, кәсібіне, табысына қулық-сұмдық, арамдық араластырмаған жанның жүзі әрқашан жарық болады. Ел-жұрт оның адалдығын көрген сайын тәнті болып, батасын береді, жастарға үлгі етеді. Ал арамдықпен табыс тапқан жан әрқашан қуыстанып жүреді, мазасыз күй кешеді. Ондай жан бір күні болмаса бір күні сол әрекетінің сазайын тартады. Ақыретте де арам табыс табудың есебі ауыр. Ендеше, ешкімге масыл болмай еңбектену, кәсіптің адал түрін таңдау, адал табыспен бала-шағасын асырауды дініміз жоғары бағалап, оны құлшылыққа теңегені бекер емес.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-04_113904243.png","field_name":"2024-11-04T11:39:16.924721+05:00"},{"id":30,"title":"ПАЙҒАМБАР СҮЙГЕН ЖЕМІСТЕР","text":"Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмір жолына көз жүгіртсек, ол бұйырған, өсиет еткен, кеңес берген нәрселер мен іс-әрекеттердің дүние-ақыретіміздің біріне немесе екеуіне де пайдалы екенін байқаймыз. Сондай-ақ Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) «ас мәзіріндегі» сүйіп жеген жемістерді де тізбектеп қарар болсақ, шетінен пайдалы.
\r\n\r\nАлла Тағала қасиетті Құран Кәрімнің «Әнғам» сүресінде: «Көктен су түсірген де – Алла. Кейіннен сол арқылы әртүрлі өсімдіктер шығардық. Ол өсімдіктен бір жас бұтақ, одан өсіп, бір-бірінің үстіне мінгескен дәндер, масақтар өндіреміз. Құрма ағашынан жеміс толы салбырап тұрған бұтақтар, бұған қоса жүзім, зәйтүн, анар бақшаларын өсіреміз. Бұлардың кейбіреуі бір-біріне ұқсайды, кейбірі ұқсамайды. Алғаш жеміс салғанда және толық піскен кезінде әрқайсысының жемісіне қараңдар. Күмәнсіз, сенетін көпшілік үшін мұнда көптеген дәріс бар», – деп баяндайды. Құранда аталған осы жемістер Пайғамбарымыздың да (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүйіп жеген жемістері қатарынан табылады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
ҚҰРМА
\r\n\r\n«Кешкі асты тастамаңыздар, ештеңе таппасаңыздар, тым болмаса, бір уыс кепкен құрма жеңіздер». Осы секілді құрмаға қатысты хадистер өте көп. Біздің елімізде көбінесе Рамазан айы қарсаңында саудасы қызатын құрма Алла елшісінің заманында да, қазіргі кезде де араб елдерінің тұрмыс-тіршілігінде үлкен маңызға ие. Оның тәннен бөлек, адамның рухани халіне де айтарлықтай пайдасы бар. Мәселен әжуа аталатын ең танымал құрма сорты жөнінде Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Таңертең тұрғанда әжуа құрмасының жетеуін жеген адамға сол күні сиқыр да, у да кеселін тигізе алмайды», – деп әжуа құрмасының емдік әрі рухани пайдасы барын меңзеген (Бұхари). Әрі әжуа құрмасын «Жәннат жемістерінің бірі» деп ерекше атаған.
\r\n\r\nҚұрма – сырқаттың алдын алуға да, ауырып жүргенде емделуге де таптырмас, құрамында протеин, май мен көмірсу қатар жүретін бірден-бір жеміс. Сонымен қатар мидың дұрыс жұмыс істеуіне оң әсерін тигізіп, жүйкені тынықтырады, бауырды тазалайды. Құрма құрамындағы темір қан аздықтың, қатерлі ісіктің алдын алады. Қанттың мөлшері көп болса да (балғын түрінде 60-65 пайыз, кепкен түрінде 75-80 пайыз қант кездеседі) адамды семіртпейді, қартаю процесін баяулатады. Айта берсек, пайдасы көп жемісті Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қаймаққа батырып, қияр мен қарбызға қосып та жейтін болған. Жаңа піскен құрма мен қарбызды қосып жеуінің себебін: «Жас құрманың ыстығын суық қарбыз арқылы, ал қарбыздың суықтығын құрманың ыстығымен қайтарамыз», – деп түсіндірген (Әбу Дәуіт).
\r\n\r\n\r\n\r\n
АНАР
\r\n\r\nҚұран Кәрімде құрмамен қатар айтылған жемістің бірі анар да – Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүйіп жеген жеміс. Құрма секілді анардың құрамы түрлі дәруменге бай. Әрі ауру атаулының алдын алумен қатар сырқатты емдейтін дәрі ретінде де тұтынуға болады. Анар иммунитетті көтеріп, тұмауға шалдықтырмайды. Жөтелі бар адам оның шырынымен тамағын шайса, тез жазылады. Ибн Аббас (оған Алла разы болсын): «Біздің Пайғамбарымыз анар дәндерін біртіндеп жейтін. Біз одан: «Неге олай жасайсыз?» – деп сұрағанда: «Жер бетінде бойында бір дәні жәннаттан болмаған бірдебір анар ағашы жоқ. Мен осы дәндердің бірі жәннатық деп үміттенемін», – деп жауап берді» дейді (Табарани). Сондай-ақ Әли ибн Әбу Тәліп (оған Алла разы болсын) Пайғамбардың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Анардың қызыл етін жеңіздер, себебі ол асқазанды тазартады», – деген өсиетін жеткізген (Ахмад ибн Ханбал).
\r\n\r\nҚазіргі таңда анар жемісі мен шырынының маңызы тіпті арта түскен. Өйткені осы заманның ғалымдары дәл осы анардың радиация әсерінен туындайтын ауруларға ем екенін дәлелдеп отыр. Демек күндізтүні телефоны қолынан түспейтін үлкендердің де, жастар мен балалардың да анарды немесе шырынын күнде тұтынуы қажет-ақ. Тірек-қимыл жүйесінде ақауы бар, сүйегі сынған науқастарға да анардың пайдасы көп. Құрамындағы қабынуға қарсы тұратын зат буын ауруына шалдыққан адамдардың шеміршектері ыдырап кетуін және қан аздықтан сақтайды. Калийдің көптігі қан қысымын төмендетуге оң әсерін тигізеді. ВВС телеарнасының мәліметіне сүйенсек, Лос Анжелестегі Калифорния университетінің зерттеушілері 65-70 жас арасындағы простат ауруына шалдыққан ер адамдардың бір тобын бақылауға алған екен. Олардың барлығы да хирургиялық жолмен немесе лазерлік терапия арқылы простат ауруынан емделуге тырысыпты. Алайда тексеру кезінде байқалған белгілерге қарағанда бұл адамдардың ауруы одан сайын өршіп кеткен. Зерттеушілер ауруға шалдыққан бірнешеуін таңдап алып, оларға күніне белгілі бір мөлшерде анар шырынын ішкізген. Нәтижесінде науқастардағы простат ауруының өршу жылдамдығы анар шырынын ішкеннен кейін айтарлықтай бәсеңдеген.
\r\n\r\n\r\n\r\n
АЙВА (БЕЖЕ)
\r\n\r\nАбдулла ибн Аббас (оған Алла разы болсын) бірде Жәбир ибн Абдулланың Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Тайып қаласынан айва алып келгенін, Алла елшісі айваны қолына алып: «Бұл мұң мен қайғыдан арылтады және жүректі нұрландырады», – деп айтқанын жеткізген. Қышқыл, тұтқыр, тәтті дәмі бар жемістің бұл түрі алмаға ұқсайды. Қазақ тілінде «беже» деген атау берілген. Ас мәзіріне және медициналық мақсатта да қолданылады. Зерттеушілердің дерегі бойынша, таңғажайып айва өсімдігі төрт мың жылдан бері адамзатқа белгілі және отаны Кавказ жері саналады. Уақыт өте келе, кіші Азияға, одан ежелгі Грекияға жетіп, бірте-бірте Жерорта теңізіне тарады. Айва ағашы 70 жылға дейін өмір сүреді, сыртының тым қаттылығы және құрамында темір дәруменінің көптігіне орай халық арасында «темір жемісі» деп те аталады. Құрамында В дәрумендері, эфир майы, таниндер бар, С, Е, РР дәрумендері, фруктоза, пайдалы макро және микроэлементтерге бай, есесіне холестерин жоқ.
\r\n\r\nПайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүйіп жеген бұл жемістің адам денсаулығына пайдасы көп. Калориясының аздығы, талшық, қант пен фруктозаның аз мөлшерде болуына байланысты диеталық жеміс саналады. Дұрыс тамақтану үшін өте қолайлы. Жемісі – жесең ас, жапырағы – дертке шипа. Айваның бактерияға мен жараға қарсы әсері бар. Психикаға жағымды әсер етіп, көңіл-күйді жақсартатын және стресс пен депрессияға пайдалы қасиеті жоғарыда айтылған Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисін қуаттайды. Жеміс құрамындағы антиоксиданттардың арқасында қатерлі ісік ауруының даму қаупі төмендейді. Иммунитетті көтеріп, авитаминоздың (витамин тапшылығы) алдын алады. Тыныс алу жолдары ауруларына ем.
\r\n\r\nБайқасаңыз, үш жеміс те адам ағзасының барлық тұсына пайдалы. Үшеуі де аурудың алдын алып, сырқаттың сауығып кетуіне көмектеседі. Құрма да, анар мен айваның қасиеті хадистерде қалай баяндалған болса, қазіргі ғылым да дәл солай дәлелдеп отыр. Бұл да ардақты Алла елшісінің пайғамбарлығына айқын дәлел болмақ.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-11_092754069.png","field_name":"2024-11-11T09:28:12.513981+05:00"},{"id":31,"title":"АБАҚТЫДАҒЫ АРПАЛЫС","text":"ХХ ғасырдың жиырмасыншы жылы. Советтік билік жер-жерге қызыл туын тіккен. Сенімді деген өкілін жауапты қызметке тағайындаған елең-алаң шақ. Қазақстанда да дәл осындай асығыс-үсігіс саяси жағдай жүріп жатты. Бұған дейін Алаш Ордасын көтерген қайраткерлердің ішіндегі масштабты тұлғалар – Әлихан Бөкейхан, Айдархан Тұрлыбайұлы, Бақтыкерей Құлманұлы, Мұстафа Шоқай, Мұхамеджан Тынышбайұлы советтік жүйенің көзқарасына сай келмей, саяси аренадан ысырылды. Бүркіттің тұғырына қарға қонған еді.
\r\n\r\nБар қазақтың сүйікті ұлы болған арыстардың орнына ата дінін ауыстырып, тегін өзгертіп, большевикке шын пейілмен берілген Әліби Жангелдин (Николай Степнов) сияқты арамыздан шыққан ұрда-жық, саяз пікірлі белсенділер жайғасты. Олардың қолына билік қамшысы тиісімен мұқым халық төбесіне көтеріп құрметтейтін Алаш ардақтыларымен алысты. Донос жазу, Кремльдегі ұлықтарға сыртынан қаралап, жамандау сияқты жиіркенішті қылықтарды көрсетіп жатқан-ды.
\r\n\r\nАлаштың титандарына түрме, айдау деген не тәйірі?! Бірінші рет көргелі тұрған жер еместін. Патша заманында да Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы сынды ағалар әлденеше рет қатын патша Екатерина салдырған түрмелерге қамалған. Туған жерінде тұру хұқынан айырылып, саяси жер аударылған. Сондықтан да оларға түрмеге қамалу үйреншікті, қалыпты жағдай болатын. Ұлты үшін басын қатерге тіккендіктен, кез келген қауіпке моральдық тұрғыдан дайын еді. Өз араларында «түрме», «каторга», «абақты», «жер аудару» дегендер «Барсакелместің командировкасы» атанған-ды.
\r\n\r\nАлаш арыстарының қай-қайсысы болмасын, иманы күшті, рухты мықты еді. Соған бірер мысал келтірейік. Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы аса сабырлы, көркем мінезді мәдениетті кісі болған. Ұстаз туралы жазылған естеліктерді оқып қарасаңыз, оның иманды, ізгі амалды перзент болғанын ұғасыз. Тірі кезінде-ақ бар қазаққа, исі түрік жұртына қадірлі болған тұлға түрмеге түссе де сол сабырлы, байсалды мінезінен таймапты. Маңдайына тиген советтік тағдырдың дойылы да оны жасытпаған, рухын мұқалтпаған. Парасатты жан: «Біреу: жұмыс қылайын десем, тұрған жерім жаман, – дейді, біреу: маңайымдағы елім жаман – дейді. Бұлардың бәрі де бос сөз. Абақтыдан жайсыз орын жоқ, онда да отырып жұмыс істеуге болады», – деген. Рас сөз. Өз басынан өткерген анық жағдай. Патшалық биліктің де, советтік кезеңнің де түрмесін көрген, айдалған, қияндағы суық ібір-сібірдің де ауасын жұтып, топырағын басқан.
\r\n\r\n«Оян, қазақ!» деген бір ауыз сөзімен-ақ тек қазақты ғана емес, бүтін түрік халықтарын рухтандырған Міржақып Дулатұлы да абақтыға қамалды. Сосновецтағы еңбекпен қатаң жазалау лагерінде отырғанда камерадағы түбі бір туысқан ұлыс тумаларынан сұрай отырып, төрт дәптерден тұратын «Қазақша-орысша сөздік» жазған. Міне, түрмеде отырған қайсар жанның ерлікке бара-бар ісі.
\r\n\r\nМіржақыпты алдыңғы толқын ағалар «Жақаң» деп айрықша лепеспен құрмет тұтқан. Сол Жақаң Соловки лагерінде жүргенде бухгалтерлік курсқа жазылып, есепші мамандығын игереді. Сол мамандықпен бір-екі жыл қызмет етіп, тұрмысы жақсарады. Ақтеңіз ортасындағы Соловки аралының ауасы дымқыл, тұман басып тұрады екен. Күн көзі де көрінбейтін жер екен. Сол тағаны зәй тартып тұратын жерде Жақаңның денсаулығы нашарлап, демікпе дертіне ұшырайды. Лагер жанындағы ауруханада емделіп жатқанда Медвежья Гораға ауыстырылады. Осы жердегі лазеретте шаруашылық жұмыс істей жүріп, лекпом (лекарский помощник-фельдшер) оқуын оқығаны бар. Осы мамандықты игерген соң, түрмедегі бауырларын емдеп, оларға медициналық көмек көрсеткен. Айдауда жүріп те оқып, диплом алып шығуға болатынын көрсететін оқиға.
\r\n\r\nМіржақыпқа қатысты тағы бір дәйекті дерек – карцерге (жалғыз кісілік бөлме) қамалуы. Жалғыз адамға арналған шағын бөлмеге адамның рухын сындыру үшін және психологиялық жүйке күйзелісіне ұшырату үшін қамайды. Бұл 24/7 режиміне жападан жалғыз қамалған адамды азаптаудың ең сорақы түрі. Ал Жақаң болса мұның амалын тауыпты. Қатып қалған нан қиқымдарын жиып, шахмат ойнап, өзін-өзі дамытыпты. Қызы Гүлнар анамыздың жазғанына сүйенсек, карцерде отырып Алла Тағалаға ғана сеніп, Құран сүрелерін оқып, құлшылық еткен екен. Адам жалғыз қалғанда оны шайтан айналдырып, мазасын алады. Жақаңды ібілістің ілмегіне дұғасы іліндірмеген десек, еш қателеспейміз.
\r\n\r\nҚазақтың тағы бір оқымыстысы, ағартушы, педагог Біләл Сүлейұлы Халыққа білім беру министрлігінде орынбасар, Ақтөбе және Алматы облысы білім басқармасының басшысы болған, Семей педагогикалық институтының алғашқы ректоры қызметін атқарып жүріп, нақақ жаламен қуғындалып, түрмеге түскенде де уақытын босқа өткізіп, төрт қабырғаға қарап, бекер жатпапты. 1932 жылғы 2 сәуірде әйелі Фатима Ғабитова жазған кезекті бір хатында: «... Абақтыдағы өмірім жаман емес. Қазір менің мәселем қаралып жатыр. Тергеуден босадым. Енді абақты басшыларының балаларына, жұмысшыларға сабақ беріп, ағартушылықпен айналысып жүрмін. Айына шамамен 40-50 рубль табыс табамын. Жақында ағылшын тілін оқып бастадым», – деп жазғаны бар. Пәлі, міне, болашақтан күдерін үзбеген, өз-өзіне сенімді жанның батылдығы. Тас қапаста жатса да дүниетанымын кеңейтуге күш салып, жаңа бір тілді үйреніп, өзін-өзі жетілдіріп жатыр. Біләл негізінде полиглот, бірнеше тілді жетік меңгерген оқыған. Қазақ тілінен бөлек орыс, неміс, татар, түрік тілін жақсы біліп, сол тілдерде емін-еркін жаза білген.
\r\n\r\nБіздің қазақтың дәулетті, бағлан азаматтары қашанда ұлтына қызмет еткен арыстарды қолдап, қуаттаған. Мәселен, 1908 жылы ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан түрмеге қамалған сұрқия бір жылдардағы дәулетті кісілердің сүйсінерлік ісі бар. «Әлихан 1908 жылы сегіз ай Семей абақтысында отырды. Қазаққа керек адам. «Абақтыда ауырады» деп Семей Тобықтысы жиылып, күнде абақтыға барып, Әлекеңмен әңгімелесіп, ел адамдары сегіз айды Семейде өткізіп, сегіз күндей-ақ қылды. Тобықты Оразбай баласы Медеу он құлынды бие Шағылға байлатып, күнде абақтыға бір саба қымыз апарып, бір бағлан қой сойып, мәжіліс құрып, осындай өмір өткізді» деп жазған Смахан төре.
\r\n\r\nЕл-жұртының қамын жеп, ақыл-ойын дамытамын, көшін ілгері қадам бастырамын деген мақсаттан басқа арман, тілегі болмаған қазақ оқығандарын сын-сағатта демеп, сүйеп, қымызы мен айран, сүтін, құрт-ірімшігін сәлем-сауқат қылып, жиі-жиі кездесіп, әңгімелескен қалталылар да көп. Олар Ахмет Байтұрсынұлы «Қазақ» газетіне саяси мақала бастырған үшін сотталып, түрмеге қамалғанда ұлт ұстазының денсаулығын ескеріп, алтын басын азапқа салдырмай, биліктің белгілеген бар айыппұлын өтеп, шығарып алған.
\r\n\r\nСаяси көсем Әлихан түрмеде жатқанда үнемі жолдастарына, идеялас інілеріне жігерлендіру хатын жазып отырған. Қазақтың құлжа сақасы болған Әлиханды Кремльдегілер «Кәрі көсем» деп атаған. Сол «Кәрі көсем» Мәскеудегі үйқамақта отырып-ақ бүтін Қазақстанның саяси-мәдени дамуына үлес қосқан. Бағыт-бағдар берген. Советтік Қазақстан билігіне Алаштың тәрбиесін көрген Нәзір Төреқұлұлы, Смағұл Сәдуақасұлы, Сұлтанбек Қожанұлы сынды ұлтшыл жастар келіп, ізашар буынның үмітті жолын жалғаған. 1928-1933 жылдары ұлтшыл жастардың да жолы да, арманы да қиылды. Олардың ізіне Сталиннің жақтастары шам ұстап түсті. Ақырында олар да аға толқынның соңынан айдалып, қуғынға ұшырап кетті...
\r\n\r\nҰлтшыл жас Жұмахан Күдеріұлынан қалған бір естелік бар ғибратты. Соны мысал етейін. «Бутырка» түрмесінен машинаға салып, теміржол вокзалына алып келеді. Вокзалдан түссек, бізді Бөкейханов күтіп тұр екен. Бәріміз қоршап тұра қалдық. Сол кезде Бөкейханов: «Жігіттер, уақыт аз. Қазір сендерді пойызға салып алып кетеді. Тез әңгімелесіп алайық. Мен сендермен кездесуге әдейілеп ресми рұхсат алып келдім», – деді. Біз әңгімелесе бастаған уақытта Сұлтанбек Қожанов пен Есқараев екеуі келді. Әлекең: «Екі топқа бөлінейік. Айтарларыңды айтып қалыңдар», – деді. Содан Қожановқа бір топ еріп кетті. Біз Әлекеңмен әңгімелесіп қалдық. Сонда Әлекең: «Жігіттер, сендер не үшін сотталып бара жатқандарыңды білесіңдер. Сендерді соттап отырған жүйені де білесіңдер. Ешкімнің алдында кінәларың жоқ! Сендер ел үшін сотталып бара жатқан азаматсыңдар! Мұңаймаңдар! Бастарыңды төмен түсірмеңдер! Алда жақсылық болады», – деп шығарып салды. Біз Воронежға барғанша көңіліміз өсіп, күліп-ойнап бардық». Алаш көсемі Воронеж даласына айдалған оқығандарды осылай жігерлендіріп, рухын көтеріп, намысын жаныған екен. Вагондағылардың жайдары көңіл-күйін көрген НКВД сақшылары ештеңені түсінбепті.
\r\n\r\nКутубу Ситтадан жеткен бір хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мұсылман адам тағдырдың жақсылық-жамандығына, ащы-тұщысына иман етпейінше, иманның дәмін шынайы тата алмайды» делінген-ді. Тар жерде жандары ыстық табада шыжғырылған оқығандардың отбасы, жақын туыстары да қуғындалып, сүргінге ұшыраған. Арыстармен қатар олардың аяулы жарлары да, балалары да сотталып, репрессияланған. АЛЖИР қапасханасына қамалғандардың бірі – Дәмеш Жүргенова. Оның ағасы атақты математика профессоры, Алаш Орда үкіметінің мүшесі Әлімхан Ермек болса, жолдасы Мәдениет министрі болған Темірбек Жүргенұлы болатын. Өзі доктор, медицина маманы. Талайлы тағдыр арқалаған жан. Сол Дәмеш түрмеде жүргенде үнемі Аятүл-Күрсиді оқыпты. Сұлтанбек Қожанұлының әйелі Күләндам Қарағандының түбіндегі Долинка түрмесінде зардап тартты. Оны да тажалдан құтқарған дұғасы еді. Мағжанның Зылиқасы да небір азапқа шыдап, бақты. Қияндағы Карелияға Мағжанын іздеп барған жантұғын. Оның білгені – Фатиха мен Ықылас сүресі екен.
\r\n\r\n«Елде айып көп шығар. Жұрттың қисығын түзу дей алмаймыз. Бірақ жұртта һалекеттен құтқаруға ойлаған кісі шын ықыласымен жұртқа қызмет етемін деген талапкер жігіт жұрттың әрбір қиындығын көтерсе керек. Жұрттың қорлығына шыдаған кісі жұртқа ие болмай қоймайды. Пайғамбарымыз Мұхаммедті, исламды жұрты ұрды, соқты. Тілімен балағаттады. Ол бәріне шыдады, жеңді. Шыдам – ең күшті қару» деген осы бір мағынасы зор сөз де – Алаш қалам қайраткерлеріне тиесілі мирас. Олар – шыдамды, табанды еді. Тағдырдың ойқыш-ұйқыш, кесе-көлденең келген сызықтарына да кеуделерін тосып, тайсалмай, қасқайып тұрды. Бар бейнет-мехнатты көтерді. Сынбады, мұқалмады. Ізінен ерген жас буынды да жігерлендіріп, олардың да намысын жаныды...
\r\n\r\n«Жол ұзақ, ғұмыр қысқа, қолдан келгенін ғұмыр жеткенінше істеп кетелік» деген қайран арыстар ұлт мүддесі үшін күресіп-ақ батты. Коммунистік бағытты таңдаған атеистердің шовинистік қысымы, солақай саясаты әсіресе Қазақстанға ауыр тиді. Ең алдымен ұлттың келбетіне айналған көсемдерін құртты. Сосын сауатты, көзі ашық оқығандарын жұтты. Халықтың әлеуметтік қорғаны болған бай, бағландарды атып, соттап, дүние-мүлкін, байлығын кәмпескеледі. Зұлмат қырғын жасап, халықты қырып, ұжымдастыру саясатын жүргізді. Ең қиыны – халықтың рухани тірегі болған дін қайраткерлерін тамырынан жұлып-ақ тастады. Мешіттер қызылдар кеңсесіне айналды. Ислам құндылығы жойылып, құдайсыз қоғам орнады. Санамызды улады. Бірақ... жанымыз шығуға, деміміз үзілуге шақ қалғанда, Алланың зор сыйы – Азаттық таңы атты. Енді, міне, советтік қоғамның бұрмалаған, жамап-жасырған шындығын ашу үшін әлек болып жүрміз...
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-11_092851450.png","field_name":"2024-11-11T09:29:01.970635+05:00"},{"id":32,"title":"Құран – даналыққа тұнған кітап","text":"Жаратқан құлдарын мейірімге бөлеп, Өзінің Пайғамбары ﷺ арқылы тура жол көрсететін Құранды түсірген Алла Тағалаға сансыз шүкірлер болсын.
\r\n\r\nАрдақты пайғамбарымызға ﷺ пайғамбарлық міндеттелмей тұрған заманға көз салар болсақ, түнекте қалған дәуір мен әділетсіздік, аяусыздықты көреміз. Ең қорқыныштысы, аяусыздықты екі адам бір-біріне ғана жасаған жоқ. Белгілі бір амалдар адамды айуаннан да төмен дәрежеге түсіріп, адамдығын ұмыттырған.
\r\n\r\nАдамзатқа Құран беріліп жолын айдындатқан кезде адамдар да Құранның жолына түсіп, небір ұлттар мен ұлыстардың ұстазы мұсылмандар бола бастады.
\r\n\r\nОлар бұл дәрежеге қалай қол жеткізді дер болсақ, өмірдің кез келген қилыс-бұрылысында аяттарды басшылыққа алу арқылы қуаттанды. Әуелі, Құран түсті. Демек, оны жаттап жарысқа түсу үшін емес, аяттарды жылдамдықпен оқу үшін емес я болмаса әдемі әуезін тыңдап қана қою үшін емес. Керісінше, Жаратушының әмірлерін орындап, қағидаларды түсініп, басшылыққа алу үшін.
\r\n\r\nИбн Масғұд:
\r\n\r\n«Біздер он аят жаттар болсақ, оның мағынасын түсініп, соған сәйкес амал етпейінше, келесі аятты жаттауды бастамайтын едік»,- деген. (Тәфсир әт-Табари, 1/80)
\r\n\r\nАрдақты пайғамбарымыздың ﷺ өзі әуелі өзіне сіңіріп, кейіннен өзгелерге жеткізгені белгілі.
\r\n\r\nӘйтпегенде Айша анамыз Әз елшінің ﷺ мінезін Құранға баламаған болар еді. Яғни Пайғамбарымыздың ﷺ мінезінен, амалынан, адамдармен мәмілесінен Құран сәулесі төгіліп тұратын болған.
\r\n\r\nТіпті Алла Елшісі «көркем мінезді кемелдендіру үшін» келгендігі аян. Олай болса, Құран Кәрімнің Мұхаммед ﷺ пайғамбар арқылы берілуінің мәні – көркем мінез, яғни адамдармен мәміледе, өзіңе, тіпті Алла алдында да кемел мінезді бола білу. Құранның пенделерге берер басты сабағы – ұстамдылық, тәрбие мен әдеп.
\r\n\r\nЕгер қандай да бір мұсылман адам жақындарына дөрекі, мұсылмандар арасында араздық тудырар болса, ол адамның тілі мен қолынан айналасындағыларға қауіп төнер болса ол адамды мұсылман деуге бола ма?
\r\n\r\nҚасиетті Құранда Хақ Тағала адамға амал етуге, үйренуге, тануға, ашуға бұйыратын аяттар жетерлік. Алла Тағала Өзінің барлығын табиғатта, аспан мен жерде, өзімізде де паш еткен. Сондықтан Алланы еске алудан тосылмау қажет. Пайғамбарымыз ﷺ бен оның сахабаларын дәл осы амал өзгелерден ерекшелеп тұрады. Олар Құран аяттарына ой жүгірткен, амал еткен де әмірлерден тайқып кетпеген.
\r\n\r\nАлғашқы мұсылмандар уақыттарын талас-тартыс пен философияға емес, көбірек құлшылыққа, Пайғамбар ﷺ сипатына сай қоғамдағы белсенділікке ұмтылатын болған.
\r\n\r\nСөз соңында имам Ғазалидың мына сөзін айтқымыз келеді:
\r\n\r\n«Құран – өміріміздің қозғаушы күшіне, алдыға жетелеуші күшке айналуы тиіс. Оны мұражайлар мен сөрелеге қойып қойып, арасында ішінен бірнеше ғана аят оқып, міндетім орындалды деуге болмайды»
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-11_092954328.png","field_name":"2024-11-11T09:30:19.363736+05:00"},{"id":33,"title":"СҮННЕТКЕ САЙ ТАМАҚТАНУ","text":"Жаратушы Иеміз Алла Тағаланың адамзат баласына берген ең үлкен нығметінің бірі – сусын ішу және тамақтану. Раббымыздың қалауымен Адам ата ұрпағы осы су мен астың арқасында тіршілікке қабілетті болып жаратылған. Мұнсыз адам тәні бір сәт те өмір сүре алмайды. Осындай нығметті Алла Тағала адамзат баласы үшін шүкір етсін деп жаратты.
\r\n\r\nӘлемдердің Раббысы қасиетті Құранның «Ағраф» сүресінің 31-аятында: «Уа, Адамның үрім-бұтағы! Қай кезде де намаз оқитын (немесе Қағбаны тауап ететін) болсаңдар, таза һәм әдемі киім киіңдер. (Алланың өздеріңе берген нығметінен) ішіп-жеңдер, бірақ ысырап қылмаңдар, өйткені Алла ысырапқорларды ұнатпайды», – десе, «Бақара» сүресінің 172-аятында: «Уа, иман келтіргендер! Өздеріңе ризық етіп бергеніміздің адал, таза һәм денсаулыққа пайдалы болғанынан жеңдер. Егер шынымен бір Өзіне ғана құлшылық ететін болсаңдар, Аллаға шүкірлік етіңдер», – деп бұйырады.
\r\n\r\nИслам діні бізге құлшылық жасауды ғана үйретіп қоймай, күнделікті тұрмыс-тіршіліктегі әрекетімізді, ішіп-жеуге қатысты әдепті де үйретеді. «Ас – адамның арқауы» демекші, тіршілік үшін адам ішіп-жеуге тәуелді. Онсыз мүмкін емес. Алайда мұсылман адам алдына келгенді, қолына түскенді жей алмайды. Әуелі астың адал әрі таза болуы қажет екенін Алла Тағала бізге жоғарыда айтылған аяттарда әмір еткен. Дінімізде күнделікті ішетін асымыздың өзіндік әдебі бар екенін Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бізге үйретіп кетті. Қазақ халқы осы әдептерді дәстүрге айналдырып, өміршең ете білді. Сондықтан бізге өзге мәдениеттің ас ішу әдебіне еліктейтіндей қажеттілік жоқ. Жаратушы Раббымыз тарапынан жіберілген асыл дініміз шариғат талабына сай тамақтануға ерекше көңіл бөледі. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүннетінде де тамақтануға қатысты әрбір мұсылман білуге тиіс көптеген қағида бар. Мақаламызда сүннетке сай тамақтану әдебін үшке бөліп қарастырамыз.
\r\n\r\n\r\n\r\n
ТАМАҚТАНАР АЛДЫНДАҒЫ СҮННЕТТЕР
\r\n\r\n1. Тамақтанар алдында қол жуу. Ата-баба дәстүрінде де бұл әдеп көнеден қалыптасып, күнделікті амалымыздың біріне айналған. Дәстүріміз бойынша әдетте жасы кіші адам немесе жас балалар тамақ ішер алдында үйге келген қонақтың қолына су құяды әрі қонақтың батасын алады. Сәлман (оған Алла разы болсын) былай деген: «Мен Тауратты оқыдым. Онда тағамның берекесі астан кейін қол жууда деп жазылыпты», – деген. Алла елшісінен осы жайында сұрадым. Сонда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Тағамның берекесі – астан бұрын және кейін қолды жууда», – деді (Әбу Дәуіт, Термизи). Денсаулық сақтау саласының мамандары тамақ ішер алдында қол жуған кезде денсаулыққа қауіп төндіретін бактериялардың көзі жойылатыны анықтап, адамдарды тазалыққа шақыра бастады. Ақиқатында бұл рәсім осыдан он төрт ғасыр бұрын адамға үйретілген еді.
\r\n\r\n2. Тағамды еденге жайылған дастарқанға қою. Бұл отырыс қарапайымдылық пен Аллаға деген бойұсынуды көрсетеді. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Мен құл секілді жеймін және құл секілді отырамын», – деген (Байхақи).
\r\n\r\n3. Асқа қол созбас бұрын өзіңізге «Мен не үшін тамақ жеймін?» деген сауал қою. Адам баласы асты Аллаға лайықты құлшылық жасауға қуаттану үшін жейді. Яғни біз өз нәпсімізді ойламауымыз керек. Нәпсінің соңынан ерген адам тамақты шамадан тыс жейді. Ағзадағы ауру-сырқаудың басым бөлігінің себебі дұрыс тамақтанбаудан туындайды. Адам өз асқазаны секілді ешбір жаман ыдысты толтырған емес. Солай бола тұра белді бүгу үшін бірнеше түйір тағам жеткілікті. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Асқазанды толтыру қажет болса, үштен бірін тамақпен, үштен бірін сумен және үштен бірін ауамен толтырсын», – деген. (Термизи).
\r\n\r\n4. Дастарқан басына барлық отбасы мүшелері отырғанын қадағалау. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жалғыз тамақтанбайтын. Хадисте: «Екі адамның тамағы үшеуге жетеді, үшеудің тамағы төртеуге жетеді», – деген (Мүслим). Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Көпшілікте берекет, бөлінуде азап бар», – деп бұйыру арқылы тамақ жегенде де ауызбіршілікпен бір дастарқан басында тамақтануды өсиет етті. Уаһши бин Харб жеткізген хабарға сүйенсек, бірде сахабалар пайғамбарымызға келіп: «Уа, Алланың елшісі! Тамақтанамыз, бірақ тоймаймыз», – деді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) оларға қарап: «Мүмкін бөлек-бөлек ішетін шығарсыңдар», – деген кезде, олар: «Иә, дұрыс айтасыз. Біз солай ішетін едік», – деді. Сонда Пайғамбарымыз оларға қарап: «Тамақты көпшілікпен бірге ішіңдер. Тамақтанар алдында «бисмиллә» деп айтыңдар. Сонда астарың берекелі болады», – деді.
\r\n\r\n5. Тамақты дұғамен бастап жеу. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) тамақ жер алдында мына дұғаны оқуды бұйырған: «Аллаһумма бәрик ләнә фиһи уә ат-ъимнә хайрам-минһ» (Мағынасы: «Уа, Алла! Бізге бұл тамаққа береке бер және бізге одан жақсысын нәсіп ет!»).
\r\n\r\n\r\n\r\n
ТАМАҚТАНУ БАРЫСЫНДАҒЫ СҮННЕТТЕР
\r\n\r\n1. Тамақты «Бисмиллә» деп жеу. Әрбір мұсылман тамақты ауызға алмас бұрын «Бисмиллә», яғни «Алланың атымен бастаймын» деп айтуы қажет. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Кісі үйіне кіргенде және тамақ жейтін кезінде Алланы есіне алса, шайтан: «Бізге (бұл үйде) түнейтін орын да, кешкі ас та жоқ», – дейді. Ол (үйіне) кіргенде Алланы есіне алмаса: «Біз түнейтін орын таптық», – дейді. Ал тамақ жейтін кезінде Алланы есіне алмаса (шайтан): «Біз түнейтін орынды да, кешкі асты да таптық», – дейді (Мүслим). Тамақты ішуді бастап кеткен кісі «бисмиллә» сөзін айтуды ұмытқан болса, мұндай сәтте не істеу керек екенін Пайғамбарымыздың сөзінен таба аламыз. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Тамақ жер алдында «бисмиллә» деп айтыңдар. Егер тамақ ішіп жатқанда «бисмиллә» деп айтуды ұмытып кеткен болсаңдар, еске түскен сәтте дереу «Бисмилләһи әууәлиһи уә ахириһи» деңдер», – деген. Бұл дұғаның мағынасы – «Басынан аяғына дейін Алла атымен бастаймын».
\r\n\r\n2. Тамақты оң қолмен жеу. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім тамақ жесе оң қолымен жесін, сусын ішсе оң қолымен ішсін! Өйткені шайтан (тағамды) сол қолымен жейді және (сусынды да) сол қолымен ішеді», – деп айтқан (Мүслим).
\r\n\r\n3. Тағамды әркім өз алдынан жеу. Көпшілікпен бірге ас ішкенде әдеп сақтаған жөн. Табақтың ортасынан емес, өз алдынан ас жеу әдепке жатады. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Берекет астың ортасына түседі. Сол үшін табақтың ортасынан емес, шетінен бастап жеңдер», – деген. Басқа бір хадисте Омар ибн Сәләмә Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бисмиллә деп айт, оң қолыңмен әрі өз алдыңнан же», – деп бұйырғанын жеткізеді.
\r\n\r\n4. Тағамды қолмен жеу. Кағб ибн Мәликтен (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте: «Алла елшісі тамақты үш саусағымен жейтін және қолын сүртпей тұрып жалайтын», – деген (Мүслим).
\r\n\r\n5. Тағамды немесе сусынды көпшілік ортада оң жағынан бастап ұсыну. Әрдайым Алла елшісіне бір тағам ұсынылса, өзі ауыз тиетін де оң жағындағы адамға ұсынатын. Сол жердегі барлық адамның ауыз тиюін қалайтын.
\r\n\r\n6. Тағамды төкпей-шашпай жеу, түскен жағдайда аяқасты етпей алып алу. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Негізінде шайтан барлық жағдайда жандарыңда болады. Тіпті адамның тамағының қасында да болады. Егер тамақтың бір бөлігі (жерге) түсіп қалса, ондағы зиянды кетіріп, жеп қойсын, шайтанға қалдырмасын. Әрі (тамақтанып) болған соң, саусағын жаласын, өйткені ол тамағының қайсысында береке барын білмейді», – деген (Мүслим).
\r\n\r\n7. Ыстық тамақты ауызбен де, мұрынмен де үрлемеу және ыдыс ішіне тыныс алмау. Тамаққа немесе сусынға, сондай-ақ ыдысқа дем шығару – мәкрүһ. Мұндай қылық басқа адамдарға жағымсыз болып тиеді әрі ыдысқа, тамаққа не болмаса сусынға ауыздағы микробтар мен бактериялар түседі. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Егер кімде-кім су ішіп тұрса, ыдысына дем шығармасын. Егер ол тағы да бір жұтым жасағысы келсе, онда ыдысты аузынан алыстатып (дем шығарып), содан кейін қайтадан ішсін», – деген (Хаким). Ибн Аббастың (оған Алла разы болсын) былай айтқаны келтірілген: «Алла елшісі ешқашан тамақ пен сусынды үрлемеген. Және де ешқашан ыдысқа дем шығармаған» (Ибн Мәжа).
\r\n\r\n8. Тамақты түрегеліп ішпеу. Әбу Һұрайрадан (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ешбір адам сусынды тұрған қалпында ішуші болмасын. Ал кім ұмытып кетсе, құсып тастасын», – деген (Мүслим). Су ішпес бұрын ыдысқа үңіліп қараған жөн және ыдысты оң қолмен ұстау керек. Сондай-ақ суды сіміріп ішуге болмайды, сүннетте арасында үзіліс жасау бұйырылады.
\r\n\r\n9. Алға қойған астан мін іздемеу. Әбу Һұрайра (оған Алла разы болсын): «Алла елшісі алдына келген бірде-бір дәмнен кемшілік іздемейтін. Егер алдындағы асты ұнатып, тәбеті тартса, дәм тататын. Ал ұнатпаса ішпей-ақ қоя салатын», – деген (Бұхари). Пайғамбарымыздың дәл осы ісі көпке үлгі-ақ. Бүкіл дастарқан әдебін бір хадиске тоғыстыра білген. Асқан ыждағатпен, еңбекпен дайындалған асқа да, дайындаған адамға да құрметпен қарау – оң іс. Алайда оның артында үлкен тәрбие жатқанын естен шығарып, ұнатпай тұрсақ, ысыра салып, берілген несібе екенін ұмытып жатамыз. Зер салып қарасақ, әр сөз – ғибрат.
\r\n\r\n\r\n\r\n
ТАМАҚТАН КЕЙІН ОРЫНДАЛАТЫН СҮННЕТТЕР
\r\n\r\n1. Тамақты шамадан тыс артық жемеу және ысырап етпеу. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Асқазанды толтыру қажет болса, үштен бірін тамақпен, үштен бірін сумен және үштен бірін ауамен толтырсын», – деген (Термизи). Сүннет бойынша, ыдыста тағам қалдығын қалдырмау керек. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) саусақтарды және табақты жалауды бұйырған және «Негізінде сендер оның қайсысында береке барын білмейсіңдер» деп айтқан (Мүслим). Асымыз Алла тарапынан келген нығмет болғандықтан, әрбір түйір ас үшін сұралатынымызды ұмытпайық. Ысырап етпеу – Алланың бұйрығы, ал оны орындамағаны үшін жаза бар екені хақ. Тым көп тағам қалатын болса, оны міскіндерге таратуға кеңес беріледі.
\r\n\r\n2. Тамақтан кейін ауызды шаю, қолды жуу – сүннет. Тазалық – иманның жартысы. Бірде Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүт ішеді де, содан кейін су алдырып, аузын шаяды. Имам ән-Нәуәуи бұл хадис сүт ішкеннен кейін ауыз шаюдың абзалдығын көрсетеді десе, ғұламалар бұл сондай-ақ басқа тағамдар мен сусындарға да қатысты екенін айтқан. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Тамақтың берекесі – тамаққа дейін және одан кейін қол жууда», – десе, тағы бір хадисте: «Кімде-кім үйінде жақсылықтың артқанын қаласа, тамаққа дейін және тамақтанғаннан кейін қолын жусын», – деген (Ибн Мәжа, Байһақи).
\r\n\r\n3. Тамақтан кейін шүкір мен мақтау-мадақ айту. Әнәс ибн Мәликтен (оған Алла разы болсын) жеткен риуаятта Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ақиқатында Алла тамақ жеген соң, Өзіне мақтау айтатын немесе сусын ішкен соң Өзіне мақтау айтатын пендеге разы болады», – деген (Муслим). Тамақтан соң айтылатын дұға: «Әлхамду лилләһил-ләзи ат-ъамәни һәзә, уә разәқаниһи, мин ғайри хаулим-минни уә лә қууәһ» (Мағынасы: «Менен ешқандай күш-қуат талап етпей, мені тамақтандырып, ризықтандырған Аллаға шүкір»).
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда былай дейді: «(Ей, Мұхаммед!) Айт: «Егер Алланы сүйсеңдер, онда маған ілесіңдер. Алла сендерді жақсы көреді әрі күнәларыңды кешіреді. Өйткені Алла – аса Жарылқаушы, ерекше Мейірімді» («Әли Имран» сүресі, 31-аят). Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Менің сүннетіме ілескен адам – мені шын жақсы көретін және менімен жәннатта бірге болатын адам», – деген (Термизи). Олай болса біз күнделікті өмірдің әрбір сәтінде, әрбір амалында Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ілесуіміз керек. Мұнда сөзсіз табыс пен береке бар.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-18_100648918.png","field_name":"2024-11-18T10:07:05.068472+05:00"},{"id":34,"title":"АЛЛА ЕЛШІСІНІҢ ЕСІМДЕРІ","text":"Мәуліт айы – сүйікті Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) деген құрметімізді арттырып, өнегелі өмірін жақын тануға тағы бір мүмкіндік берері сөзсіз. Адамзатың сәруары Мұхаммед пайғамбарымыздың өмірін қарасақ, адамзатқа тән бүкіл қасиетке ие екенін көреміз. Қандай ғажап!
\r\n\r\nМешіттерде күн сайын шақырылатын азан даусында «Мұхаммед» есімінің айтылуы бекер емес. Яғни Алла Тағала өзінің есімімен бірге ардақты пайғамбарының есімін қатар атауында таңғажайып сыр жатыр. Тәулік бойы «Мұхаммед» есімінің ұлықталып тұруы – оған деген құрметтің жоғары болатынын еске салып тұрғандай. Мұсылманның куәлік сөзі болған «Кәлима таухид» және «Кәлима-и шәһадат» сөздерінде де «Мұхаммед» есімі ерекше ардақталады.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сондай қарапайым болған. Қасында отырып ең соңынан сөйлеген кісілерді де бірінші кісіні тыңдағандай мұқият тыңдайтын. Адамзат баласының ең мәртебелісі болса да сахабаларына: «Мені Алланың құлы әрі елшісі деп атаңыздар», – деген. Сахабалар да ешқашан есімін атамай «Я, Расулуллаһ», «Я, Нәбиуллаһ», «Уа, Алланың елшісі», «Уа, Алланың пайғамбары» деп құрметтеп өткен.
\r\n\r\nАдамзаттың асылы (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) 571 жылы, рәбиул-әууәл айының он екінші түні, дүйсенбі күні Меккеде дүниеге келген. Ол уақытта «Мұхаммед» есімі ел арасында кең таралмаған болатын. Елдің қадірлі ақсақалдары атасы Абдулмутталибтен немересіне қандай ат қойғанын сұрайды. Сонда Абдулмутталиб: «Немеремнің атын «Мұхаммед» деп қойдым дейді. Ру ақсақалдары мұның себебін сұрағанда атасы: «Алланың да, халықтың да мақтауына ие болғанын қаладым», – деп түсіндірген екен. Атасы айтқандай-ақ, Алла бұл есімді өз есіміне қатар қойып ардақтады. Атасы ерекшелеп қойған бұл есім күні бүгінгі дейін адамзат арасында ардақтаулы. Қияметке дейін дәл осылай пайғамбар есімі ауыздан-ауызға таралып, ардақтала бермек. Мақтаулы есімді әлем ойшылдары да ардақтаған. Даналығымен өз елін ғана емес, айдай әлемді бағындырған біршама Батыс ойшылдары да бұл ардақты есімді естен кетпес естелік етіп қалдырған. Соның бірі – ағылшын жазушысы Бернард Шоу. Бірде оған кезекті шығарма жазуға ұсыныс түседі. Бұл ұсыныс Ислам пайғамбарының бейнесін бұрмалау жайлы еді. Адамгершіліктен аттамаған жазушы Бернард өз қарсылығын білдіріп: «Ислам пайғамбарының өмірбаянын егжей-тегжейлі оқып шықтым. Ол туралы қайта-қайта оқыдым. Менің түйгенім, оның өмірі асқақ мінез-құлықтан құралған. Мұнан кейін Мұхаммедті (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) биік деңгейге қоятын болдым. Тіпті адамзат үлгі тұтуы керек болған әлемдік тұлғалардан биік қоятын болдым», – деген ол: «Алдағы жүз жылдықта Англияны, жожоқ, бүкіл әлемді жайлайтын бір дін болса, ол Ислам болуы мүмкін. Кісі таңғаларлық шапшаңдығы үшін мен Мұхаммедтің дінін өте жоғары бағалаймын. Бұл дін тұрмыстың барлық жағдайына бейімделе алатын, қай ғасырға да сай дін ретінде көзге түсуде. Ол ғажап кісіні мен зерттедім. Оны адамзаттың құтқарушысы деп білген жөн. Дәл сондай бір адам қазір әлемді басқарса, бейбітшілік пен татулықты орнықтыра отырып, барлық мәселелерді шешер еді. Мен былай топшылаймын: Мұхаммедтің сенімін ертеңгі Еуропа қабылдайды, оны тіпті бүгінгі Еуропаның өзі қабылдай бастағаны белгілі», – деп сөзін түйген екен. Қалайша ақылды адам демессіз?!
\r\n\r\nӘлемге аты әйгілі осындай тұлғалар асыл пайғамбардың есімін ардақтап, өшпестей ойлы сөз қалдырды. Немістің мемлекет қайраткері Отто фон Бисмарк былай деген: «Мен мынаны мойындаймын: Мұхаммед – ғажап бір күш. Жаратушы мұндай кісіні екінші рет жарата қоймас. Уа, Мұхаммед, сенің замандасың бола алмағаныма қатты өкінемін. Өзің таратқан мына кітап сенікі емес. Ол – Құдайдікі. Бұл кітаптың Алладан екенін мойындамау – ғылымды түгелдей жоққа шығарғанмен бірдей күлкілі нәрсе. Адамзат баласы сен секілді ғажап адамды бір-ақ рет көрді, ендігәрі көре алмас. Мен сенің алдыңда құрметпен бас ием». Бисмарктің осы сөзі Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарға деген бар құрметін көрсетіп тұр.
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) түрлі есімі бар. Атап айтар болсақ, олардың қатарындағы «Мұхаммед» есімі Құранның бірнеше аятында айтылады («Әли Имран» сүресі, 144-аят, «Аһзаб» сүресі, 40-аят, «Мұхаммед» сүресі, 2-аят, «Фәтх» сүресі, 29-аят). Ал Құранның 47-сүресі «Мұхаммед» есімімен аталған.
\r\n\r\nКейбір есімдер ежелгі кітаптарда да кездеседі. Мысалы, хазірет Исаның «Ахмед» деген есіммен сүйіншілегенін Құраннан білеміз (Саф» сүресі, 6-аят). «Мұхаммед» сөзі «мақталуға лайық, мақталушы» дегенді білдіреді. Ал «Ахмет» сөзі «Аллаға ең көп шүкір етуші» деген сөз. Пайғамбарымыз көбіне көп Мұхаммед есімімен аталып, бұған қоса Хадиша анамыздан туған Қасым атты тұңғыш ұлына байланысты «Әбул-Қасым» (Қасымның әкесі) деген лақап есімі болған. Бір хадисінде: «Менің бес есімім бар. Мен Мұхаммедпін, Ахметпін, Махимін – Алла күпірді мен арқылы жояды, Хаширмін – адамдар Қиямет күні менен кейін тіріледі, Ақибпін – менен кейін пайғамбар келмейді», – деп айтқаны бар (Бұхари).
\r\n\r\nҒалымдар Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) есімдері мұнымен ғана шектелмейтінін айтады. Олардың айтуынша, Құранда Пайғамбарымыздың сипаттары ретінде расул, нәби, шаһид, мубәшшир, бәшир, мунзир, сиражун-нур, муддәссир, муззәммил, хатамун-нәбииун сияқты есімдері айтылады. Алла Тағала бұдан бөлек Хақ елшісін (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзіне тән Рауф және Рахим атты екі есіммен марапаттап, қадірін айшықтай түскен («Тәубе» сүресі, 128-аят). Олай болса, Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) есімінің көптігі, оның қадірі мен мәртебесінің биіктігін көрсетеді.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-18_100912297.png","field_name":"2024-11-18T10:09:18.977124+05:00"},{"id":35,"title":"АТА-АНАҒА ҚАТЫСТЫ ӘДЕПТЕР","text":"Бұл дүниеде ең бірінші жақсылық жасауымызға лайықты жандар – ата-ана. Ата-анаға қатысты әдептер асыл дінімізде әдептердің ең маңыздысы саналады. Ал оларды сыйламау ауыр күнәлар қатарына жатады. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Ауыр күнәларға Алла Тағалаға серік келтіру, ата-ананы құрметтемеу, адам өлтіру және жалған ант беру жатады», – делінген (Бұхари).
\r\n\r\n1. Құрмет көрсету. Ата-анаға деген құрметке екеуінің көзінше дауыс көтермеу, алдына шығып жүрмеу, дастарқанда төрге шығару, ас ішуді олардан бұрын бастамау сияқты т.б. игі істер жатады. Құранда Алла Тағала: «Раббың өзіне ғана ғибадат етулеріңді, әке-шешеге жақсылық қылуларыңды әмір етті. Ал егер ол екеуінің бірі немесе екеуі де жандарыңда кәрілікке жетсе: «туф» деп (кейіс білдірме). Сондай-ақ ол екеуіне зекіме де, ол екеуіне сыпайы сөз сөйле. Ол екеуіне кішірейіп мәрхамет құшағын жай да: «Раббым! Ол екеуі мені кішкентайда тәрбиелегендей, Сен де оларды мәрхаметіңе бөлей гөр!» де», – деп бұйырған («Исра» сүресі, 23-24-аяттар).
\r\n\r\nАта-анаға құрмет қылмау – үлкен күнә. Халқымыз қарт әке-шешеге лайықты құрмет қылмау, оларға дауыс көтеріп сөйлеуді береке мен ырыстың жоғалуы деп білген. Ыбырай Алтынсарин:
\r\n\r\nБереке кеткен елдерде,
\r\nКүн қысқарса керек-ті.
\r\nАлатаудай әкеге,
\r\nҰл қышқырса керек-ті.
\r\nБала, бала, бала деп,
\r\nТүнде шошып оянған.
\r\nТүн ұйқысын төрт бөліп,
\r\nТүнде бесік таянған.
\r\nАялы қолда талпытқан,
\r\nҚаймақты сүттей қалқытқан,
\r\nСуық болса жөргектеп,
\r\nҚорғасын оқтай балқытқан.
\r\nАйналасына ас қойып,
\r\nАйдынды көлдей шалқытқан.
\r\nҚолын қатты тигізбей,
\r\nКірлі көйлек кигізбей,
\r\nИісін жұпар аңқытқан.
\r\nСондай сорлы анаға,
\r\nҚыз қышқырса керек-ті, – деген.
2. Екеуіне жақсылық жасау. Жақсылық жасауға ең лайықты болған жандар – ата-ана. Алла Тағала Құранның бірнеше жерінде оларға ең көркем түрде жақсылық жасауға бұйырған: «Адам баласына әке-шешесіне жақсылық істеуді өсиет қылдық» («Ахқаф» сүресі, 15-аят), «Алла Тағалаға құлшылық қылыңдар. Оған ешнәрсені ортақ қоспаңдар. Және әке-шешеге жақсылық қылыңдар» («Ниса» сүресі, 36-аят). Аятта Алла Тағалаға ешбір серік қоспай, құлшылық жасау керектігі жөнінде айтылғаннан кейін екінші орында ата-анаға жақсылық жасаудың бұйырылуы – ата-анаға жақсылық жасаудың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Ата-ананың жасы ұлғайған сайын оларға қатысты атқаратын міндеттеріміз де көбейе түспек. Абдулла ибн Омардан (Алла оған разы болсын) жеткен хадисте үш адам үңгірге кіріп, үңгір аузын тас жауып қалатыны айтылады. Сонда әрқайсысы өзінің ең бір ізгі амалын айтып, Алла Тағалаға дұға қылып, сол бір ізгі амалының құрметі үшін құтқаруын сұрап жалбарынады. Сонда алғашқы кісі: «Уа, Алла, менің қартайған ата-аналарым бар еді. Мен кешке оларға сүт бермейінше, үй ішіндегілерге де, құлдарға да сүт бермейтінмін. Бірде мен ағаштарды іздеп жүріп үйден алысқа кетіп қалыппын, үйге қайтып келсем, олар ұйықтап қалған екен. Мен сүт сауып болған соң, олардың ұйықтап жатқанын көріп, оларды оятқым келмеді. Олардан бұрын үй іші мен құлдарға да сүт беруді қаламадым. Осылайша мен қолымдағы ыдысты ұстап таң атқанша олардың оянғанын күтіп тұрдым. Осы аралықта аяғымның жанында балаларым қарындары ашып жылап жатты. Сосын менің ата-анам оянып, кешкі асын ішті. Уа, Алла! Егер осының бәрін мен Сенің разылығың үшін істеген болсам, бізді осы тастың кесірінен болған жайымыздан құтқар!», – деді. Осыдан кейін тас орнынан кішкене қозғалды», – делінген (Бұхари, Мүслим, Ахмад, Әбу Дәуіт). Бұл хадисте қарт ата-анаға жәрдемдесудің артықшылығы баян етіледі. Демек бар күш-жігерін бала-шағасының қамы үшін жұмсаған ата-анаға құрмет көрсетіп, олардың қартайған шағында қажетінде болу, көркем мәміле жасау – әрбір перзенттің міндеті.
\r\n\r\n3. Оларға бағыну. Мұсылман адамға ата-анаға бағыну – міндет. Оларға қарсы шығу харам болып саналады. Құранда Алла Тағала: «Адамдарға ата-анасына қарайласуды бүйырдық. Ананың оған мешеулік үстіне мешеулікпен жүкті болып, екі жылда омыраудан айыруы бар. Маған және әке-шешеңе шүкір ет. Қайтар орның – Мен жақ. Егер екеуі білмеген нәрсеңді Маған ортақ қосуға зорласа, Оларға бағынба!» – деген («Лұқман» сүресі, 14-15-аяттар). Яғни мұсылман адам күнә болмаған істерде әрдайым ата-анасына бағынып, олардың разылығын алуы қажет. Кім бұл істерде ата-анаға бағынбаса, Алланың әмірін орындамаған болады. Тек аятта көрсетілгендей күнәлі істерге бұйырған жағдайда ғана оларға бағынбауға болады.
\r\n\r\n4. Ананың хақы. Ананын хақы әкенiң хақынан үш есе жоғары тұрады. Бұл жайлы хадисте былай делiнген: «Бiрде Алланың елшiciне (оған Алланың салауаты мен сәлемi болсын) бip кici келдi де: «Уа, Алланың елшici! Адамдардың iшiнде жақсы қарым-қатынас жасауыма ең лайықтысы кiм?» – деп сұрады. Ол: «Анаң», – дедi. Ол адам: «Одан кейiн ше?» – деп сұрады. Ол: «Анаң», – дедi. Ол адам: «Одан кейiн ше?» – деп сұрады. Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемi болсын) тағы да: «Анаң», – дедi. Ол адам: «Одан кейiн ше?» – деп төртiншi рет сұрады. Сонда ғана Пайғамбарымыз: «Әкең», – дедi» (Бұхари, Мүслим). Бұл хадис дiнiмiздi дұрыс түсiнбейтiн кейбiр адамдардың «Ислам әйел құқығын таптайды» деген түсiнiктерiне айқын айғақ. Ата дiнiмiзде әйел баласы ана ретiнде бүкіл адамнан дәрежесi жоғары тұрады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ата-ананың дүниеден өткеннен кейiнгi хақылары
\r\n\r\n1. Олар үшiн Алладан дұға етiп, кешipiм тiлеу. Ата-ана дүниеден озғаннан соң артында қалған ұрпақтары олар үшiн үнемi Алладан кешipiм тiлеп, дұга етiп тұруы керек. Алла eлшici (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адам дүниеден өткенде оның амалынан басқасының бәрі тоқтап калады. Олар – үзiлмейтiн садақа, басқаларға пайдасы тиетiн бiлiм жане салиқалы ұрпақтың оған арнап жасайтын дұғасы», – деген (Мүслим). Әбу hұрайрадан (Алла оған разы болсын) жеткен тағы бiр хадисте былай делінген: «Алла Тағала iзгi құлынын, жәннәттағы дәрежесiн көтередi. Сонда ол: «Уа, Раббым! Бұл дәреже маған не себептi берiлдi?» – деп сұрайды. Оған: «Сенің балаңның саған кешipiм тiлегенi үшiн (беpiлдi)», – делiнедi» («Фатху ал-кадир» (3/214). Құранда Ибpahим (оған Алланың сәлемi болсын) пайғамбардың былай деп дұға еткенi келген: «Раббымыз! Есеп құрылатын күні менi, әке-шешемдi және мүминдердi жарылқа» («Ибpahим» cүpeci, 41-аят).
\r\n\r\n2. Ата-ананың достарын құрметтеу. Ата-ана дүниеден өткеннен кейiнгi бiзге мiндеттi болатын хақылардың бipi – олардың жақындарын, туыстары мен достарын құрметтеу. Қазақта «Әкең өлсе де, әкеңнiн көзiн көрген өлмесiн» деген сөз бар. Хадисте: «Расында, адамның әкесi жақсы көрген кiсiлермен араласуы құрмет көрсетудiң шыңы caналады», – делiнген (Мүслим).
\r\n\r\nМәлик ибн Рабиға әс-Сағди (Алла оған разы болсын) былай дейдi: «Бiрде бiз Алланың елшiciмен бiрге отырғанымызда оған Бану Сәлима руынан адам келдi де: «Уа, Алланың елшici! Meн ата-анам өмiрден озғананнан кейiн де оларға құрмет көрсетіп, жақсылық жасай аламын ба?» – деп сұрады. Ол (оған Алланың салауаты мен сәлемi болсын): «Иә, егер оларға дұға жасасаң, Алладан олар үшiн кешiрiм сұрасаң, олардың артынан уәделерiн орындасаң, өзің ата-анаңның туысқандарымен байланысты жалғастырсаң және олардың достарын құрметтесең (оларға жақсылық жасаған боласың)», – дедi (Әбу Дәуiт).
\r\n\r\nАбдулла ибн Динар былай дейдi: «Бiрде бір бәдәуи Меккеге бара жатқан жолында Абдулла ибн Омарды (Алла оған разы болсын) кездестіреді. Абдулла оны өзінің есегіне отырғызып, өзінің киіп жүрген сәлдесін береді. Сонда біз оған: «Алла саған ақыл қоссын! Бұлар азға да риза болатын бәдәуилер ғой!» – дедік. Бұған Абдулла ибн Омар: «Расында, бұл адамның әкесін (менің әкем) Омар ибн әл-Хаттаб (Алла оған разы болсын) жақсы көретін. Мен Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында, адамның әкесі жақсы көрген кісілермен араласуы құрмет көрсетудің шыңы саналады», – дегенін естідім», – деп жауап береді (Мүслим, Термизи, Әбу Дәуіт).
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-18_101105025.png","field_name":"2024-11-18T10:11:11.577087+05:00"},{"id":36,"title":"ДІНІМІЗДЕГІ ЖАСТАР КЕЛБЕТІ","text":"Тәуелсіз Қазақ елі үшін дін қай кезде де рухани тірегі болып табылады. Өткен тарихымызда небір зұлмат, қысылтаяң, қылышынан қан тамған атеизм заманын бастан кешсе де, ата-бабаларымыз бір Жаратушының барлығын ұмытпаған. Ал тәуелсіздігіміз қолымызға тиген уақытта наным-сенімдерімізге еркіндік беріліп, ардақты жұртымыздың қасиетті дінге деген бетбұрысы тіптен қарқынды өсті. Жасыратынымыз жоқ, осы үрдістің жемісі ретінде асыл дінімізге ең көп қызығушылық танытқан буын жастар болды.
\r\n\r\nЖастар – кез-келген мемлекеттің ең басты әлеуметтік, стратегиялық ресурстарының бірі. Демек, қоғамның ілгері әрі жаңару болашағы жастарға байланысты. Осы себепті, қазіргі жаһандану заманында әлем мемлекеттері өздерінің ұлттық шекараларын сақтау мақсатында өз азаматтарының, дәлірек айтқанда жастарының тәлім-тәрбиесіне қатты көңіл бөліп отыр. Бұл мақсат жолында кез-келген діннің қоғамда атқаратын рөлі мен еңбегі өте маңызды.
\r\n\r\nДана халқымыздың: «Бір жылыңды ойласаң, егін ек. Он жылыңды ойласаң, ағаш ек. Жүз жылыңды ойласаң, ұрпақ тәрбиеле» дегені тегін емес. Көзі ашық, көкірегі ояу жастарды тәрбиелеудің негізгі мәні – сапалы білім мен саналы тәрбие беруінде жатыр.
\r\n\r\nҚасиетті Құран Кәрімнің ең бірінші түскен сүресі, алғашқы бұйрық «Оқы» деген. Осы қасиетті аятта Алла Тағала адам баласына барлық пайдалы білім түрлерін меңгеруді айтуда. Себебі, адам білім арқылы әлемді танып, әлемді тану арқылы Жаратушысын таниды. Ал, Жаратушысын дұрыс таныған пенде қоғамның ілгері, берекелі болуына еңбек етеді. Демек, дұрыс білім алу және сол алған білімін ел игілігі жолында амалға асыру ислам дінінің негізгі құндылықтарының бірі.
\r\n\r\nБілім алу мен қоғамды ізгелендіру жолында жастық шақтың маңызы өте үлкен. Себебі халқымыздың даналық сөзінде: «Жастық шақта алған білім тасқа қашап жазғандай, кәрілікте алған білім суға әшейін салғандай» - десе, Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бес нәрсе келместен бұрын бес нәрсенің қадірін біл: қарттық келместен бұрын жастық шақтың, ауру келместен бұрын денсаулықтың, кедейлік келместен бұрын байлықтың, шұғылданбастан бұрын бос уақыттың және ажал келместен бұрын өмірдің қадірін біл» – деген.
\r\n\r\nБұдан түйетін түйініміз, әр елдің жарқын болашағы иманды жастарға тікелей байланысты. Жастары рухты, білімді, рухани дамыған елдің болашағы да шуақты болмақ. Осы ойымызды ақиық ақын Мағжан Жұмабаевтың мына бір өлең шумағы қуаттай түсетіндей:
\r\n\r\nҚажу бар ма тұлпарға,
\r\n\r\nТалу бар ма сұңқарға,
\r\n\r\nИман күшті оларда,
\r\n\r\nМен жастарға сенемін – деп өскелең жас ұрпаққа үлкен үкілі үміт артқан. Сондықтан «Найзаның ұшымен, білектің күшімен» сақтап қалған бабалардың үлкен аманаты бар екенін сезіндіру баршамызға жауапты міндет.
\r\n\r\nОсы жауапкершілігі мол міндетті абыроймен атқарып шығу үшін ең алдымен жастық шақта білім алу өте маңызды. Себебі білім алу әрбір мұсылманға міндет. Қасиетті Құранның «Мужәдәлә» сүресі, 11-аятында: «Алла Тағала сендерден иман келтіргендер мен ғылым берілгендердің дәрежесін жоғарылатады. Алла сендердің істегендеріңнен хабардар» – десе, Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Білім талап ету – әрбір мұсылманға парыз» – деген.
\r\n\r\nЖастық шақта адамның ақпараттарды қабылдауы, жаттау қабілеті, есте сақтауы өзге өмірлік кезеңге қарағанда әлде-қайда қуатты әрі тиімді болады. Сол себепті жастық шақтағы уақытта тиімсіз өткізбей, білім алу, өнер үйрену, ізгі һәм пайдалы істерге арнау қажет. Бұл ойымызды Хәкім Абай атамыздың мына бір өлең жолдары растайтындай:
\r\n\r\nЖасымда ғылым бар деп ескермедім,
\r\n\r\nПайдасын көре тұра тексермедім.
\r\n\r\nЕржеткен соң түспеді уысыма,
\r\n\r\nҚолымды мезгілінен кеш сермедім, – деген.
\r\n\r\nЖастық шақта орындау қажет маңызды істердің бірі – қоғамға пайдалы тұлға болу. Жастық шақ – қайтып айналып келмейтін көктем мезгілі секілді. Осы бір құнарлы кезеңде жас топыраққа егін салып үлгермесеңіз, күзде мол өнім алуыңыз екіталай. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қиямет күні төрт нәрседен сұралмай, құлдың аяғы жылжымайды. (Ол): Өмірін қалай өткізгендігі, жастық шағын қалай өткізгендігі, мал дүниесін қалай тауып, қайда жұмсағандығы, біліміне қалай амал еткендігі?» – деген. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жастық шақты өмірден бөліп алып айтуындағы сыр – жастық шақтың адамға берілген ерекше нығмет екенін, әрі ол турасында адам баласынан қиямет күні бөлек есеп алынатынын көрсетеді.
\r\n\r\nЕкінші туындайтын өзекті мәселенің бірі – аға буынның жастарға ұдайы әрі тұрақты түрде қолдап, жәрдем беруі. Ұлт жанашыры Ахмет Байтұрсынұлы: «Балам деген жұрт болмаса, жұртым деген бала қайдан шықсын?!» – деген ұлағатты ойын қалдырған. Қоғам үлкен бір отбасылық жүйе. Әр буын өкілі өзара байланысып, қолынан келетін барлық мүмкіндікті пайдаланып, жәрдем беріп отыруы қажет.
\r\n\r\nОсындай игі мақсат жолында ҚМДБ жанынан «Зейін» оқырмандар клубы төрт жыл бойы үздіксіз жұмыс жасап келеді. Клуб шеңберінде әртүрлі жастағы буын өкілдері кітап оқып, тұрақты түрде пікір алмасып отырады. Негізгі мақсат – жастарға дұрыс рухани тәрбиемен қатар пайдалы білімді сіңдіру.
\r\n\r\nЗейін – оқырманның жүрегіне жылу, ақылына нұр ұялататын кемел мекен ұранымен осы уақытқа дейін мыңдаған қоғамға пайдалы шәкірттерді қалыптастырды.
\r\n\r\nОйымызды Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мына бір хадисімен аяқтауды жөн көрдім: «Расында Алла арзан ойын-күлкіге салынбаған жасқа міндетті түрде риза болады», – деген.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-25_092234455.png","field_name":"2024-11-25T09:22:49.406633+05:00"},{"id":37,"title":"Ұстаз болу – жүректің батырлығы","text":"Ұстаз болу – жүректің батырлығы, жүректің жұмсақтығы, жүректің жылулығы. Шәкірт тәрбиелеп, білім нәрімен сусындату – ұстаздың тайға таңба басқандай анық мақсаты. Өмірін тұлғаны дамытуға арнайтын, жолын бағыттайтын жандардың бірі – ұстаз. Біздің де басты ұстаздық жолымыздағы өмірлік ұстанымымыз бен мақсатымыз айқын.
\r\n\r\nБарлық адам ұстаздың тәлімін алады. Адамды білімге баулумен қатар ізгілікке үндеп, тәлім-тәрбие беруде ұстаздың орны ерекше. Сондықтан ұстаз шәкірт тәрбиелеуде табанды, ыждағатты болуға тиіс. Хәкім Абайдың:
\r\n\r\n«Ақырын жүріп, анық бас,
\r\n\r\nЕңбегің кетпес далаға.
\r\n\r\nҰстаздық еткен жалықпас,
\r\n\r\nҮйретуден балаға» деген өлеңі ұстаздар қауымына терең ой тастайды.
\r\n\r\n«Адамның адамшылығы жақсы ұстаздан басталады» деген керемет тағылымды түсінік бар. Тұлға тәрбиесі үлкен жауапкершілікті талап етеді. Ұстаз әрқашан талпыныста болып, ізденісте жүруі керек.
\r\n\r\nИслам дінінің адамзат баласына қоятын ең басты талабы – білім алу және іздену. Қасиетті Құранның алғашқы түскен аяты білім алуға шақырады. Бізді жоқтан бар еткен Алла соңғы Елшісіне, біздің сүйікті пайғамбарымыз Мұхаммедке (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Оқы! Сені жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол адамды ұйыған қаннан жаратқан. Оқы! Раббың аса ардақты. Ол қаламмен (хат жазуды) үйретті. Адамға білмеген нәрселерді білгізді» деп, Құранның ең алғашқы аяты «оқы» деп түскен («Алақ» сүресі,1-5 аяттар).
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде де ілім жайында аз айтылмаған. Тіпті, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларына ілім алуды өзі бастап үйреткендігін тарихтан білеміз. Ардақты пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) білім жайлы хадисінде былай айтқан: «Білімді талап ету – әрбір мұсылманға парыз».
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы жыл басында еліміздегі барша дін қызметкерлеріне Бағдарлық баяндамасын жолдап, 2024 жылда атқарылатын басты жұмыс бағыттарын баяндап өткен болатын. Бас мүфти Бағдарлық баяндамасында білім саласына басымдық беріп, шәкірттерге сапалы білім берудің маңыздылығына айрықша тоқталды.
\r\n\r\nБас мүфти дін қызметкерлеріне арнаған Бағдарлық баяндамасында: «Болашақ имамдарға сапалы білім беру – менің әрдайым басты назарымда. ХХІ ғасыр – білім мен бәсекелестік заманы. Біз дамыған өркениетті кезеңде өмір сүріп отырмыз. Сондықтан маман даярлауда санға емес сапаға жұмыс жасауымыз керек. Қазір халықтың діни білімі күн санап артып келеді. Жамағаттың Құран оқу сауаты да күн санап артуда. Тіпті, жамағат арасында Құранды көп жаттаған, тәжуид ережесіне сай дұрыс оқи алатын азаматтар қатары көбеюде. Демек, біздің имамдарымыз Құранға ерекше ден қойып, сауатты оқумен, терең білімімен, көркем мінезімен әрқашан жамағатқа үлгі болуы қажет» деп атап өтті.
\r\n\r\nӨз кезегінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына қарасты «Шымкент» медресе-колледжінің ұстаздары болашақ имамдарға сапалы білім беруде аянбай еңбек етіп келеді. Осы сәтте медресе-колледжіміздің ұжымы мен ұстаздар қауымы атынан діни оқу орнымыздың жұмысына барынша қолдау көрсетіп келе жатқан ҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлына ризашылық ниетімізді жеткіземіз.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-25_092445775.png","field_name":"2024-11-25T09:24:59.636359+05:00"},{"id":38,"title":"ЖҰМА НАМАЗЫ","text":"Күндердiң ең ұлығы – жұма. «Жұма» сөзі «жинау, бас қосу» деген мағыналарды береді. Мұсылманның көп құлшылығы жамағатпен, көпшілікпен орындалады. Өйткені көпшілікте береке бар әрі көптің тілеуі қабыл. Жиналу, бас қосу – мұсылманның ауызбіршілігін, ол күннің мереке екенін, бауырмашылдығын көрсетеді. Яғни мұсылмандар бұл күнді қуанышпен қарсы алып, мешіттерде жиналады, үгіт-насихат, уағыз тыңдап, жұма намазын оқиды.
\r\n\r\nЖұма намазы – дініміздегі сауапқа толы, ерекше мәнге ие, әрі жамағатпен орындалатын апталық ғибадат. Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бұл күннің неліктен жұма аталуының себебін сұрағанда, былай деп жауап қатты: «Күмәнсіз, әкеңіз Адамның жаратылысы сол күні болды. Қиямет сол күні болады. Қайта тірілу мен адамдардың есеп беруі үшін ұсталулары да – сол күні болады. Жұма күнінде бір сәт бар. Сол сәтте дұға еткеннің дұғасы қабыл болады» (Бұхари). Сондықтан жұма күні, жұма намазы әрбір мұсылманға ақыретін еске түсіреді. Ол күннің берекетін іздеген, сауаптан үміті бар әрбір жан Алланың разы болатын істерін орындауға асығып, жақсылықта жарысып, сол күннің үлкен құлшылығы болып табылатын жұма намазын оқиды.
\r\n\r\nЖұма – аптаның, Рамазан – жылдың, қажылық – толық өмірінің өлшемі, яғни жұма намазын ықыласпен барлық шарттарын толық етіп орындаған адамның намазы сол аптаны берекелі, жақсылыққа және сауапты істерге толы етіп өткізуіне себеп болады. Жұма күніндегі дүғаның қабыл болу уақыты Рамазан айының ішіндегі Қадір түні секілді. Сол себепті жұма күнінде көп дұға жасап, дұғасы сол уақытқа дөп келуін Алладан үміт етуі керек.
\r\n\r\nЖұма намазының үкімі – парыз. Парыздығы Құран мен сүннетке сүйенеді. Құраннан ол жайында былай делінген: «Уа, иман еткендер! Жұма күні намаз үшін азан айтылған кезде, дереу Алланы еске алуға (намазға) ұмтылыңдар және сауда жасауды сол уақытта доғарыңдар» («Жұма» сүресі, 9-аят). Сүннет дәлеліне келсек, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Жұма азанын естіген жандарға – жұма намазы парыз» (Әбу Дәуіт).
\r\n\r\nЖұма намазын үш деңгейге бөліп қарастырсақ болады. Әуелгісі – жұма намазына бару, екіншісі – жұма намазында тұру, үшіншісі – жұма намазынан қайту.
\r\n\r\nБіріншісі, мұсылманның жұма намазына баруы. Бұл дегеніміз – ерекше ықыласпен жұма намазына дайындалу. Яғни жұма күні мұсылмандардың апталық мейрамы болғандықтан, ішкі әрі сыртқы тазалыққа басқа күндерге қарағанда көбірек көңіл бөлу керек. Сыртқы тазалыққа ғұсыл алу, тырнақ алу, таза киім кию, хош иісті әтір т.б жатады. Ішкі тазалық ретінде жұмадан бұрын күнәларына тәубе етіп, көбірек зікір, салауат айтып, дұғаның қабыл болатын құпия сағатына тура келуді үміт етіп, көбірек дұға етуге тырысу керек. Жұма күні жасалуы керек іс-әрекеттің барлығы Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистері арқылы бізге жеткен. Мұсылман жұма намазға бара жатқан кезде осындай дайындық жасау арқылы жұма намазының ләззатын сезінеді.
\r\n\r\nЕкіншісі – жұма намазында тұру. Яғни жұма намазында дүние істерін ойға алмай, шынайы ықыласпен, сауабын Алладан үміт етіп, Алланың разылығы үшін, Алла көріп тұр деген ниетпен оқу. Жұма күні тазаланып, мешітке ертерек барып, құтба тыңдап, айтылған уағызға амал етіп, ой жүгіртіп, артынан намаз оқыған адамның алдыңғы жұма мен сол жұма арасында жасаған күнәсі кешірілетіні жайлы Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде сүйінші хабарлар бар.
\r\n\r\nҮшінші – жұмадан қайту. Бұл дегеніміз – өзімізді кіші есепке алып, бойымыздағы жаман мінезімізден, аузымыздан шыққан жаман сөздерден, ұнамсыз, сүйкімсіз болған істерден өзімізді барынша алыс ұстауға әрекет ету әрі жақсы жаққа өзгеруге ниетті болу. Баяғы жартас сол жартас болып қалудан сақтанып, күнәдан бойды аулақ ұстауымыз қажет.
\r\n\r\nЖұма намазы дұрыс болу үшін мына шарттар орындалуы қажет. Біріншіден, жұма оқылатын жердің қала немесе қалаға лайық болуы керек. Екіншіден, жұма оқитын имамның үкімет тарапынан рұқсаты болуы тиіс. Ханафи мәзһабының заң білгірлерініңайтуынша, жұма намазы үшін де солай. Олар мына хадиске сүйенеді: «Кімде кім жұма намазын мен өмірде болған кезімде немесе менен кейін әділ немесе залым бір имам (басшы) болғанда, оны місе тұтпай немесе терістеп, оны тәрк етсе, Алла оған берекет бермесін және ісін ілгері бастырмасын» (Ибн Мәжа). Міне, осы хадисте жұма намазының парыз болуы үшін әділ болсын, залым болсын бір басшының болуы қажет екені айтылған. Өйткені үкіметтен рұқсат алмаса, бүлік шығу ықтималы бар.
\r\n\r\nҮшіншіден, жұма намазы дұрыс болуы үшін, жамағат болуы қажет. Төртіншіден, жұма намазы оқылатын жердің халыққа ашық болуы керек. Өйткені жұма намазы – Исламның рәмізі, дін ерекшеліктерінің бірі. Имам есігін құлыптап, жұма оқыса, намазы дұрыс болмайды. Бесіншісі – уақыт. Жұманың уақыты – бесін намазының уақыты. Алтыншысы – құтпа. Жұма сүресіндегі «Алланың зікіріне ұмтылыңдар» аяты – жұма намазы мен құтпасы. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) құтпасыз жұма намазын оқымаған.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, жұма күні мен жұма намазы мұсылманның ауызбіршілігі мен ынтымағын көрсететін, сол аптаның мерекесі болып есептелетін, ізгі істер менжақсылық жасауға асығатын, дұғалардың қабыл болатын, жақсылыққа толы күн әрі сауапқа толы құлшылық болып есептеледі. Сондай-ақ жұма намазы адамның жаман істерден арылуына себепші болады. Алла Тағала қасиетті Құранда: «Кітаптан саған уахи етілгенді ғана оқы да, намазды орында. Күдіксіз намаз арсыздықтан, жамандықтан тыяды. Әрине Алланы еске алу – аса ірі нәрсе. Сондай-ақ Алла не жасағаныңды біледі», – деген («Анкабут» сүресі, 45-аят). Сол себепті оқыған намазымыз бізді жаман істерден, күнәдан қорғауы керек. Жалпы бүкіл жаратылыс – тау, тас, аң, құс үздіксіз Аллаға тасбих қылады. Сол үшін Қиямет күніне дейін бір сәт те ажырамай Алланың мейіріміне бөленіп тұрады. Ал жұма намазына бару – осы үздіксіз лланың мейіріміне бөленіп тұрған сәтке пенденің де
\r\nкіруі, сол нығметтің ішінде екенін сезінуі.
Алла баршаңызға жұма күнінің берекеті мен жұма намазының жақсылығын, дұғалардың қабыл болуын нәсіп етсін! Еліміздің ішін даудан, сыртын жаудан қорғасын!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-11-25_092555649.png","field_name":"2024-11-25T09:26:11.197060+05:00"},{"id":39,"title":"НАМАЗДА ОҚЫЛАТЫН ДҰҒАЛАР","text":"Құдіретті жаратушы Жаббар иемізге пенделерінің амалдарының ішіндегі ең сүйкімдісі дұға екені анық. Дұға – Алланы еске алу деген сөз. Қасиетті Құранда бұл жайында: «Ендеше, сендер Мені әрдайым естеріңе алыңдар (яғни құлшылық етіп, еске алыңдар), сонда Мен де сендерді ескеремін» («Бақара» сүресі, 152-аят); «Раббыларың бұйырады: «Маған жалбарыныңдар, сендерге жауап берейін» («Ғафир» сүресі, 60-аят) делінген.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Дұға – құлшылықтың негізі
\r\n\r\n«Дұға» сөзі араб тілінде «айту, шақыру, жәрдем сұрау, Аллаға жалбарыну, Алладан тілеу» деген мағыналарды білдіреді. Дұға – Алла мен пенде арасындағы байланыс. Терминдік мағынасы бойынша, «дұға» – пенденің Аллаға сиынуы және жалбарынуы, пенденің Алланың ұлылығының алдында әлсіздігін мойындауы, құрмет сезімдерімен Алланың мейірімін, жәрдемін және кешірімін тілеуі.
\r\n\r\nАдамзаттың асыл тәжі, ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Дұға – құлшылықтың негізі», – деп, дұғаға үлкен мән берген. Өйткені дұға-мінәжәтсыз өткен өмірде құлшылықтың сазы естілмесе, құлшылықсыз өткен өмірде руханияттың табы білінбейді. Құран Кәрімнің: «(Уа Мұхаммед, оларға) егер дұға-мінәжаттарың болмаса, Раббым сендерді қалай бағаласын! – деп айт» деген аяты да осынау ақиқатты тайға таңба басқандай етіп көрсетеді. Иә, бұл аяттан құлшылығы жоқ жанның Хақ алдында қадірі болмайтынын аңғару қиын емес. Тағы бір аятта Алла Тағала: «(Уа Мұхаммед) егер құлдарым сенен Мен туралы сұраса, шынында Мен оларға өте жақынмын. Маған жалбарынып, дұға еткеннің дұғасын жауапсыз қалдырмаймын. Ендеше, олар да тура жолда болу үшін Маған жауап берсін һәм маған иман келтірсін», – деген. Мұнда да Алла Тағалаға шынайы сеніммен мінәжат қылып, ықыласпен тілек тілеген жанның дұғасы қабыл болатыны айтылған.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Намаздан бұрын оқылатын дұғалар
\r\n\r\nДұғалардың ішіндегі ең абзалы әрі ардақтысы – ардақты Пайғамбарымыздың сүннетінде келгені. Осы орайда намаздан бұрын, намаз кезінде және намаздан кейін оқылатын кейбір дұғаларды атап өтсек.
\r\n\r\nМешітке кірер кезде оқылатын дұға: «Я, Алла! Барлық күнәмді кешір әрі рақым есігіңді маған аша көр!» (Ахмад ибн Ханбал, Муснәд, 6\\283).
\r\n\r\nМешіттен шығар кезде оқылатын дұғалар: «Алланың атымен, Алланың елшісіне салауат және сәлем болсын!», «Я, Алла! Сенің кеңшілігіңді сұраймын», «Я, Алла! Мені шайтанның азғыруынан сақтай көр» (Ахмад ибн Ханбал, Муснәд, 6/283).
\r\n\r\nАзан дұғасы: «Я, Алла! Уа, мына толық азан мен оқылатын намаздың Раббысы! Мұхаммедке арқау болуды, ерен ерекшелікті бер! Оны өзің уәде еткен «Махмуд шыңына» жеткіз» (Муслим, Азан, 384).
\r\n\r\nСубхәнәкә дұғасы: «Я, Алла! Сені тәсбих етемін (Сен күллі нұқсан атаулыдан мінсізсің). Саған «хамд» айтып, мадақтаймын. Сенің қасиетті есімің аса мүбәрәк. Сенен басқа ешбір құдай жоқ».
\r\n\r\n\r\n\r\n
Намаз кезінде оқылатын дұғалар
\r\n\r\nӘт-тахият дұғасы: «Барлық дұғалар, мадақтар, тән-дүние ғибадаттары Аллаға лайық. Уа, Пайғамбар! Саған сәлем әрі саған Алланың рақымы мен берекесі жаусын! (Уа, Раббымыз!) Сәлем бізге және Алланың салиқалы құлдарына болсын. Алладан өзге Құдай жоқ екеніне және куәлік етемін. Мұхаммед – Алланың құлы әрі Пайғамбары».
\r\n\r\nАллаһумма салли дұғасы: «Я, Алла! Хазіреті Ибраһимге және Ибраһимнің әулетіне салауат еткенің сияқты, Хазіреті Мұхаммедке және Мұхаммедтің әулетіне салауат ет. Расында, Сен – барлық жағынан мақтауға лайықсың және даңқың ұлы».
\r\n\r\nАллаһумма бәрик дұғасы: «Я, Алла! Хазіреті Ибраһимге және Ибраһимнің әулетіне береке бергенің сияқты, Хазіреті Мұхаммедке және Мұхаммедтің әулетіне береке бер. Расында, Сен – барлық жағынан мақтауға лайықсың және даңқың ұлы».
\r\n\r\nРаббәнә әтинә дұғасы: «Уа, Раббымыз! Бізге бұл дүниеде де жақсылық бер, ақыретте де жақсылық бер және бізді тозақ азабынан сақта!».
\r\n\r\nРаббәнәғфир лии дұғасы: «Уа, Раббымыз! Мені, әкешешемді және барша мұсылмандарды қиямет күні кешіре көр!».
\r\n\r\nҚұныт дұғасы: «Я, Алла! Біз Сенен жәрдем, кешірім тілеп, Сенен тура жол сұраймыз. Саған иман етіп, күнәміз үшін тәубе етіп, Саған сүйенеміз. Сені барлық жақсылықтармен мадақтап, зікір етеміз. Бізге берген ырыс-берекеңе шүкір етеміз. Сені теріске шығармаймыз. Саған қарсы келгендерді теріске шығарып, олармен байланысымызды үземіз. Я, Алла! Біз Саған ғана құлшылық етіп, Сен үшін намаз оқып, Саған сәжде етеміз. Саған лайық құл болып, Сенің ризалығыңды алу үшін жігерленіп, алға ұмтыламыз. Сенің рақымыңнан үміттеніп, азабыңнан қорқамыз. Күмәнсіз, Сенің азабың кәпірлерге тән».
\r\n\r\n\r\n\r\n
Намаздан кейін оқылатын дұғалар
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) намаз оқып болғаннан кейін үш рет «астағфирулла» деп, Алладан кешірім тілеп, содан соң төмендегі дұғаны оқитын: «Я, Алла Сен Сәлемсің. Сәлем – Сенен. Сен күллі нұқсан атаулыдан пәксің. Дүние мен ақырет сәлеметі мен бейбітшілігі сенің көмегіңмен ғана болады. Нағыз қасиетті – Сенсің. Уа, құдірет пен жомарт иесі Раббым!» (Мүслим, Мәсәжид, 135).
\r\n\r\n«Я, Алла! Біздің осы парыз намазымызды сүннетімен, бүкіл кемшілігімен қоса өз кеңшілігіңмен әрі жомарттығыңмен қабыл ала көр. Және оны (намазды) бетімізге баса көрме, уа бүкіл әлемнің Иесі және жәрдем берушілердің ең абзалы, біздің жанымызды мұсылман кезімізде алып, ізгі құлдарыңмен бірге қайта тірілте көр. Жаратылыстың ең ардақтысы әзірет Мұхаммедке және Оның жанұясы мен барлық сахабаларына Алла Тағаланың сәлемі болғай!»
\r\n\r\n«Я, Алла! Оқыған намазымызды, ұстаған оразамызды, (намаздағы) қиямымызды, қирағатымызды, рукуғымызды, сәждемізді, отырысымызды, ұлықтауымызды, бір өзіңді дәріптеуімізді, кішіпейілділікпен мойынсұнуымызды, жалынып, жалбарынуымызды қабыл ете көр. Я, Алла! Кемшіліктерімізді толықтырып барлығын бірдей қабыл ала көр, дұға-тілекке жауап беріп, тірілердің күнәсін кешіріп, өлілерді мейіріміңе бөлегейсің! Уа, Иеміз! Уа, Алла! Уа, Қорғаушы! Бізді барлық жамандық атаулыдан, аурусырқаудан сақтай көр».
\r\n\r\n«Я, Алла! Сені зікір етуім, Саған шүкір етуім және Саған ең жарасымды түрде құлшылық жасауым үшін мені демей көр!». Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бұл дұғаны сахабасы Муаз ибн Жәбалға (оған Алла разы болсын) әр намаздан кейін оқып тұруды ұсынған (Әбу Дәуіт, Уитр, 26).
\r\n\r\nСөзімізді Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мына хадисімен қорытындылайық: «Алла Тағала Өзіне дұға еткен барлық адамның дұғасына жауап береді. Оның дұғаларға жауап беруі – дұға еткен адамға сұрағанын беруі арқылы, яки дұғасының сауабын ақыретке қалдыруы немесе оқыған дұғасының көлемінде күнәсін кешіру арқылы болады. Бірақ ол пенделікке бой алдырып, күнә үстіне күнә жамамаса немесе туысқандық қатынасты үзбесе, дұғам қабыл болмады деп асығыстық жасамаса болғаны», – дейді (Тухфатул-ахуази шарху жәмиғит Тирмизи, 2-том). Яғни Алла Тағала құлының сұраған нәрсесін осы дүниеде береді немесе дұғасының сауабын ақыретке қалдырады немесе оқыған дұғасының көлеміндей күнәсін кешіреді.
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-02_090703225.png","field_name":"2024-12-02T09:07:25.413652+05:00"},{"id":40,"title":"НАМАЗДЫҢ 8 ПАЙДАСЫ","text":"
Бес уақыт намаз – әрбір мұсылманға парыз етілген құлшылық. Алла Тағала қасиетті Құранда былай деген: «(Уа, Мұхаммед) иман еткен пенделеріме намазды тиянақты орындасын деп айт» («Ибраһим» сүресі, 31-аят). Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Ислам бес нәрседен тұрады: Алладан басқа құдай жоқ және Мұхаммед Алланың елшісі екеніне куәлік ету, намаз оқу, зекет беру, шамасы келсе қажылыққа бару және Рамазан оразасын ұстау» (Бұхари). Құранның алғашқы сүресінде біз күн сайын Раббымызға былай деп уәде береміз: «Саған ғана құлшылық етеміз! Сенен ғана жәрдем тілейміз» («Фатиха» сүресі, 4-аят).
\r\n\r\nМұсылман осы уәдені орындап, берген сөзінде тұрса, Алла Тағала да оған мейірімін жаудырып, мына хадисте айтылған сый-сыяпатқа толы уәдесін жүзеге асырады: «Алла өз құлдарына бес уақыт намазды міндеттеді. Кімде кім оларға немқұрайлық танытпай, ешқайсын кемітпей орындап, Қиямет күні Алланың алдына барлығын түгел ұсынса, Алла Тағала Қиямет күні ондай пендені пейішке кіргізетіне уәде беретіні анық. Ал кімде-кім оларға немқұрйлылық танытып, сан-сапасын кеміткен күйде Аллаға ұсынса, ондай адамға Алланың алдында қандай да бір (арқасүйер) уәдесі болмайды. Алла Тағала өз қалауымен оны я азаптауы мүмкін, я қаласа кешірім етуі мүмкін» (Ибн Мәжа). Ал «Фатиха» сүресінен кейін келетін «Бақара» сүресінің бастапқы аяттарынан пенде иман еткен соң, оның негізгі уәзипасы намаз екенін аңғарамыз: «Міне, солар ғайыпқа (яғни сезім мүшелерімен білінбейтін дінде айтылғандардың бәріне) кәміл сенеді, намазды кемеліне жеткізіп, үзбей әрі уақытылы оқиды және Біз өздеріне нәсіп еткен нығметтерден (Алла разылығы үшін) жұмсайды». Хәкім Абай өлең жолдарында: «Руза, намаз, зекет, хаж – талассыз іс, Жақсы болсаң, жақсы тұт бәрін тегіс», – десе, Бұқар жырау: «Бесінші тілек тілеңіз, бес уақытта бес намаз, біреуі қаза қалмасқа», – деп жырлайды.
\r\n\r\nДінімізде намаздың орны ерекше, оны дұрыс әрі тұрақты түрде орындау мұсылманның иманын күшейтіп, рухани дамуына ықпал етеді. Намаз арқылы мұсылман Аллаға жақындайды, рухани тазалыққа жетеді және өзінің күнделікті өмірін тәртіпке келтіреді.
\r\n\r\n1. Намаз жүрекке тыныштық сыйлап, көңілді ретке келтіріп, бұл пәни дүниенің қиыншылығын ұмыттырып, Алламен сөйлесуге себеп болады. Сондықтан Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Исламның алғашқы азаншысы ретінде танылған Біләл атты сахабаға былай деп үн қатқан болатын: «Уа, Біләл! Намазға азан айтып, бізге тыныштық сыйла» (Әбу Дәуіт). Пайғамбарымыз тағы бір хадисінде былай деді: «Көңілім тоқ болып, қуанышым көзімнен көрінетіндей сезім маған намаз оқыған кезімде нәсіп болады» (Насаи).
\r\n\r\nХузейфа ибн Яман атты сахаба Пайғамбарымыздың бір жағдай маза бермей, алаңдаған кезінде Аллаға жалбаранып, намаз оқитынын жеткізген (Әбу Дәуіт). Сондықтан қатты жел, ай тұтылу, күн тұтылу, құрғақшылық сияқты адам баласына үрей салатын табиғи құбылыстар кезінде Алла елшісі кейде жамағатпен, кейде жеке өзі намаз оқу арқылы Алладан пана сұрап, жан тыныштығын іздеген.
\r\n\r\n2. Намаз адамды әдепке салып, бойындағы кемшіліктерді түзетеді. Алла Тағала Құранда былай дейді: «Расында намаз бұзақылық пен арсыздықтан тыяды» («Әнкабут» сүресі, 45-аят). Демек пенде намазды ұқыпты оқып, оған жан-тәнімен берілсе, түрлі дөрекі істерден, ұятсыз сөздерден, теріс ойлардан, арам пиғылдан ұзақ болып, нәпсісін тізгіндеп, адамгершіліктің ең биік шыңына жете алады.
\r\n\r\n3. Дұрыс оқылған намаз – қоғамды ізгілікке бастаудың таптырмас жолы. Алла Тағала Құранда Алладан түскен кітапты берік ұстанып, намазды жіті орындағандарды «ізгілікке бастаушылар», «өзгені түзететіндер» деп атап, ондай пенделердің жасаған амалдарын зая кетірмей, оларға шексіз жақсылығын нәсіп ететінін баяндаған («Ағраф»сүресі, 170-аят).
\r\n\r\n4. Аллаға ең сүйкімді құлшылық. Абдулла ибн Масғуд (оған Алла разы болсын) былай деген: «Мен Алла елшісінен: «Аллаға ең сүйікті амал қайсы?» – деп сұрадым. Ол: «Өз уақытында оқылған намаз», – деді. Мен: «Одан кейін ше?» – дедім. Ол: «Ата-анаға жақсылық жасау», – деді. Мен: «Одан кейін ше?» – дедім. Ол: «Алла жолында дін мен ақиқат үшін күресу», – деп жауап берді (Бұхари, Мүслим). Бұл хадис намаздың уақытында оқылуының маңызды екенін және оның Алла үшін ең сүйікті амал екенін көрсетеді. Намазды уақытында оқу арқылы мұсылман Алланың разылығына бөленеді.
\r\n\r\n5. Аллаға ең жақын кез – намаз кезіндегі сәт. Кімде кім құдіреті күшті Жаратушыға жақын болғысы келсе, маңдайын жерге тигізіп сәжде жасап, намаз оқуы керек. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір сөзінде пенденің Аллаға ең жақын сәті басын сәждеге қойған кезі екенін жеткізген.
\r\n\r\n6. Алла елшісімен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бірге пейіште болудың таптырмас жолы – көптеп намаз оқу. Бір кісі Пайғамбарымызға келіп, онымен бірге пейіште болғысы келетінін, одан асқан арманы жоқ екенін айтады. Сол кезде ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) оған былай деп кеңес береді: «Бұл арманың орындалуы үшін көптеп сәжде жасап, өзіңе жәрдем бер», – деді. (Мүслим).
\r\n\r\n7. Тұрақты түрде намаз оқу адамның ағзасына, дене мүшелеріне пайдасын тигізеді. Бүгінде жұмыс орындарда қозғалмастан бір жерде ұзақ отырамыз. Жалпы өмірде де физикалық жаттығуларды өте аз орындайтын жағдайға келдік. Соның салдарынан остехондроз, асқазан, өт аурулары сияқты дерттер күн өткен сайын таралып жатыр. Намаз құлшылығы күніне бес рет орындалғандықтан, адамды орнынан тұрғызып, бірнеше рет еңкейіп физикалық жаттығуларға ұқсас әрекеттерді жасауға мәжбүрлейді. Бұл адамның денсаулығына оң әсерін тигізетіні сөзсіз.
\r\n\r\n8. Намазға берік болу – күнәнің кешірілуінің ең маңызды себептерінің бірі. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мұны былайша ұғынықты түсіндіре білді: «Қалай ойлайсыңдар, егер біреуіңнің есігіңнің алдында өзен ағып жатса және ол күніне бес рет жуынатын болса, денесінде кір қалар ма еді?» – деді. Сахабалар: «Жоқ, оның денесінде ешбір кір қалмайды», – деді. Сонда Пайғамбарымыз: «Бұл – бес уақыт намаз. Алла Тағала сол арқылы күнәларды жуып шаяды», – деді» (Бұхари, Мүслим). Әрине біз бұл жерде кейбір пайдаларын айтып өттік. Одан да басқа біз атамаған жақсылықтар бар екенін де есімізден шығармайық.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-02_090828246.png","field_name":"2024-12-02T09:08:38.889590+05:00"},{"id":41,"title":"ҚҰРАН ЖӘНЕ ОТБАСЫ","text":"Отбасы – қоғамның іргетасы. Алла Тағала «Фурқан» сүресінің 54-аятында: «Һәм судан (ұрық тамшысынан) адамзатты жаратып, оны туыстық және құда-жекжаттық (қайын жұрттық) байланыста еткен де – Сол (Алла). Әрі сенің Раббың Құдіретті!» – деген.
\r\n\r\nЖер бетінде ең алғаш болып Адам ата (оған Алланың сәлемі болсын) отбасын құрған. Алла Тағала «Бақара» сүресінің 30-аятында: «(Есіңе ал, уа, Пайғамбар) Сонда сенің Раббың періштелерге: «Мен жерде бір орынбасар (адамзат) жаратамын!» – деген еді. (Періштелер): «Сонда Сен бұзақылық қылып, қантөгіс жасайтын біреуді жаратасың ба? Ал біз Сені дәріптеп, мақтау мен пәктеудеміз», – деді. (Алла): «Шындығында, Мен сендердің білмегеңдеріңді білемін!» – деді. «Мәида» сүресінің 27-аятында: «(Уа, Мұхаммед) Қауымыңа Адамның екі ұлы туралы хабарды шынайы түрде оқып бер. Ол екеуі құрбандық шалғанда біреуінікі қабыл болды да, екіншісінікі қабыл болмады. (Құрбаны қабыл болмағаны бауырына): «Мен сені сөзсіз өлтіремін» деді. (Бауыры): «Ақиқатында, Алла ізгілікті тек тақуалардан қабыл алады», – деді. Бұл аяттардан жер бетіндегі ең алғашқы Адамның (оған Алланың сәлемі болсын) отбасы екенін білеміз. Содан бері Адам ата мен Хауа анадан тараған ұрпақтар жалғасып келеді. Ибн Абидин Роддул Мухтар кітабында: «Біз үшін Адамнан басталып қияметке дейін, кейін жәннатта жалғасатын неке мен иманнан өзге құлшылық жоқ», – деген.
\r\n\r\nНекелесіп, отбасын құру – Алла Тағаланың адамзат баласына міндеттеген заңы. Шариғатымызда ерлі-зайыпты атануы неке қиюдан басталады.
\r\n\r\n1. Отбасы құрудың алғашқы шарты – неке қидыру. Алла Тағала «Нәхл» сүресінің 72-аятында: «Алла сендерге (ерлерге) өздеріңнен (адамзаттан) жұбайлар жаратты әрі жұбайларынан балалар мен немерелер жаратты һәм жақсы нәрселерден ризық берді. Сонда да олар жалғанға (пұттарға) сеніп, Алланың нығметін (Исламды) теріске шығара ма?» – деді.
\r\n\r\n2. Ислам діні қоғамның біртұтастығына мән береді. Ал отбасы – бірлік пен ынтымақтың қайнар көзі. Отбасы – шағын мемлекет. Алла Тағала «Хужурат» сүресінің 13-аятында: «Уа, адамдар! Асылында, Біз сендерді ер мен әйелден жараттық та, бір-біріңді тану үшін халықтар, тайпаларға бөлдік. Ақиқатында, Алланың құзырындағы ең ардақтыларың – тақуаларың. Расында Алла Білуші әрі Хабардар!» –деді.
\r\n\r\n3. Алла Тағала барлық жаратылысты жұп-жұбымен жаратқан. Одан адам да, жан-жануарлар да, өсімдіктер әлемі де тыс қалмайды. Алла Тағала «Зәрият» сүресінің 49-аятында: «Сондай-ақ үгіт алуларың (Алланың құдіретін тануларың) үшін әрбір нәрседен (ер, әйел етіп) екі жұп жараттық!» – десе «Ясин» сүресінің 36-аятында: «Жер өсіретіндерден (өсімдіктерден), олардың (адамдардың) өздерінен және олар білмейтіндерден (басқа да жаратылыстардан) жұптар жаратқан (Алла) Пәк!» – деді.
\r\n\r\n4. Алла Тағала ерді әйелге, әйелді ерге ынтық етіп жаратқан. Олар бір-біріне болған сүйіспеншілік негізінде өзара одақ құрады. Бұл одақтың ең басты мақсаты – адамзат жер бетінде қияметке дейін қалуы үшін артына ұрпақ қалдыру, көбею. Алла Тағала «Ниса» сүресінің 1-аятында: «Уа, адамдар! Өздеріңді бір жаннан (Адам атадан) жаратып, одан жұбайын (Хауа ананы) жаратқан, сосын ол екеуінен көптеген ерлер мен әйелдер таратқан Раббыларыңнан қорқыңдар! Өздерің атымен бір-біріңнен сұрайтын Алладан қорқыңдар және туыстық байланысты (үзуден сақтаныңдар). Асылында Алла сендерді бақылайды», – деді.
\r\n\r\nШариғатымызда еркек пен еркектің, әйел мен әйелдің, яғни бір жыныстылардың неке қиюы, жыныстық қатынасқа баруы – харам. Бұл – азғындықтың ең ауыр түрі, лағынеті шайтанның ісі. Еркекпен жыныстық қатынасқа түскен еркек және әйелмен жыныстық қатынас жасаған әйел өз табиғатына (фитраға) қайшы әрекет етеді. Себебі Алла Тағала адамзатты тіпті жануарларды да еркегін ұрғашысына және ұрғашысын еркегіне құштар етіп жаратқан. Басқаша болуы – табиғатқа қайшы. Бұл жайында Алла Тағала «Нәбә» сүресінде: «Сендерді жұп-жұп етіп жараттық», – дейді. Сол себепті Алла Тағаланың айтқанын орындау арқылы ғана адам баласы жаратылу табиғатына сай тіршілік ете алады.
\r\n\r\n5. Ислам отбасын құруға қызықтырып, оны пайғамбарлар мен елшілердің жолы етті. Алла Тағала «Рағыд» сүресінің 38-аятында: «Біз (уа, Пайғамбар) сенен бұрын да (талай) елшілер жіберіп, оларға жұбайлар мен ұрпақтар бергенбіз», – деді.
\r\n\r\n6. Ислам отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін бекітті. Ер адамның әйелінің, әйелдің күйеуінің алдында бекітілген құқықтары бар. Алла Тағала «Ниса» сүресінің 21-аятында: «Және бір-біріңмен қосылып әрі олар (жұбайларың) сендерден ауыр серт (неке келісімін) ала тұра, сендер (уа, ерлер) оны (мәһрді) жұбайларыңнан қалайша қайтарып алмақсыңдар» десе, «Ниса» сүресінің 19-аятында: «Сондай-ақ жұбайларыңмен жақсы қарым-қатынаста болыңдар. Егер оларды ұнатпай қалсаңдар, кейде ұнатпаған нәрселеріңде Алла көп игілік жасауы мүмкін», – дейді. Ал «Ниса» сүресінің 34-аятында: «Алланың бірін-бірінен артық еткені һәм жұмсаған мал-мүлкі (мәһр, нәпақа шығарғаны) арқылы ерлер әйелдерді басқарады. Әрі ізгі әйелдер толық бойсынушы, Алланың қорғауымен (ері жоқта) жасырын нәрселерін сақтайды», – деді. Осы аяттағы «ерлер әйелдерді басқарады» деген аяттан ерлерге берілген кейбір артықшылықтарды білсек болады. Яғни пайғамбар және елші, имам, азан, қамат айтушы ер адам болатынын аңғарамыз. Сол сияқты ер адамның мұрадағы үлесі әйелдің екі есесіне тең екенін, бір ер адамның куәлігі, екі әйел адамның куәлігіне тең екенін білеміз. Сондай-ақ дүниеге келген балаға әкесінің тегі беріледі. Ол жайында «Ахзаб» сүресінің 5-аятында: «Оларды әкелерінің атымен шақырыңдар. Солай ету – Алланың алдында әділ», – деді.
\r\n\r\nЕр адам – отбасының асыраушысы, әйелі мен балаларын материалдық және рухани тұрғыдан қамтамасыз етуге міндетті. Сондықтан отбасындағы ер адамның рөлі кемедегі капитан сияқты. Ер адам салиқалы көркем мінезі арқылы үйдің тірегі айналады. Ал әйелдің міндеті – күйеуіне бағыну, өзін күнәлі істерден сақтау, ерінің тапқанына иелік ету. Егер ерлі-зайыптылар міндеттері мен өз орындарын білсе, баянды да бақытты ғұмыр кешеді. Ер мен әйел бір-біріне қызмет етуі арқылы Аллаға жақындайды.
\r\n
7. Исламдағы отбасылық қарым-қатынас өзара сыйластыққа, араларындағы сырды жаймауға және бір-біріне тіл тигізуден сақтануға негізделген. Алла Тағала «Ниса» сүресінің 35-аятында: «Егер екеуінің (жұбайлардың) арасының ажырауынан қорықсаңдар, (жарастыру үшін) ердің туысынан бір төреші, әйелдің туысынан бір төреші жіберіңдер. Һәм ол екеуі (төрешілер) татулықты қалайтын болса, Алла екеуінің (жұбайлардың) арасын жарастырады. Ақиқатында, Алла – Білуші, Хабардар», – деді.
\r\n\r\n8. Ерлі-зайыптылар бір-бірін толықтырушы. Алла Тағала Құранда: «Олар сендерге киім, сендер де оларға киім іспеттісіңдер», – деді. Ендеше, бақытты отбасын құру үшін ерлі-зайыптылар бір-біріне киім сияқты жылулық, әдемілік бере білу керек. Міне, сол кезде ғана бақыттың дәмін татады.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-02_090934974.png","field_name":"2024-12-02T09:09:59.139591+05:00"},{"id":42,"title":"ИСЛАМДАҒЫ СӨЗ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ","text":"Алла Тағала Құранда: «Әлде сен (уа, адам баласы) Алланың жақсы сөзге («Алладан басқа тәңір жоқ» деген сөзге) қалай мысал келтіргенін көрмедің бе? Ол (жақсы сөз) тамыры берік, ал бұтағы көкпен таласқан жақсы (құрма) ағаштай. Ол (ағаш) жемісін Раббысының қалауымен әр кез беріп тұрады. Алла адамдарға үгіт алсын деп осылай мысалдар келтірді. Ал жаман сөздің (күпір сөздің) мысалы жердің үстінен жұлып алынған тұрлауы жоқ жаман ағаш тәріздес. Алла Тағала иман келтіргендерді, дүние тіршілігінде де, ақыретте де берік («Алладан басқа тәңір жоқ, Мұхаммед – Оның елшісі» деген сөзбен) бекітеді. Ал залымдарды Алла адастырады һәм Алла қалағанын жасайды», – дейді.
\r\n\r\nБіз төменде сөздің адам өміріндегі алатын орны, пайдасы мен зияны, оның жауапкершілігіне қысқаша тоқталып өтсек.
\r\n\r\n1. Сөз және оның адам өмірінде алатын орны.
\r\n\r\nТіл – Алла Тағаланың адам баласына берген үлкен нығметінің бірі. Алла Тағала Құранда: «Біз оған екі көз бермедік пе? (Сөйлесін деп) бір тіл, екі ерін (бермедік пе)?», – деген.
\r\n\r\nСөйлеу арқылы адам басқа жаратылыстардан ерекшеленеді әрі сөйлесу арқылы адамдар бір-бірімен байланыс құрады. Сөйлеу арқылы адам ішіндегі сезімдері мен ойын екінші адамға жеткізеді. Бұл – Алланың адам баласына берген шексіз нығметінің бірі. Осы ұлы нығметке ишара етіп, Алла Тағала Құранда: «Және (Алланың) белгілерінің бірі – көктер мен жердің жаратылысы, тілдерің мен түстеріңнің айырмашылығы. Шынында бұларда білгендер үшін белгілер бар», – деді.
\r\n\r\n2. Сөздің пайдасы және зияны.
\r\n\r\nАлла Тағала жоғарыда келтірген «Ибраһим» сүресінде жақсы сөзді тамыры берік, бұтағы көкпен таласқан, әрдайым жеміс беретін ағашқа ұқсатты. Келесі аятта жаман сөзді жер бетіне жұлып алынған тамыры жоқ жаман ағашқа ұқсатты. Қандай теңеу десеңші! Жақсы ағаштың жемісінен адамдар әрдайым пайдаланғаны сияқты, жақсы сөз де адамдарға бақытты болуда, жақсылықта пайдасын береді. Ал жаман сөз кеуіп қалған, өлі ағаш сияқты, онда ешқандай жақсылық жоқ әрі жеміс те бермейді.
\r\n\r\n3. Сөз жауапкершілігі.
\r\n\r\nМұсылман адам өзінің ісіне де, айтқан сөзіне де жауап береді. Егер жақсы сөз айтса, оның сауабын, жаман сөз айтса, күнәсін алады. Яғни адам аузынан шыққан сөзге есеп береді. Алла Тағала Құранда: «Адам қандай да бір сөз айтпасын, қасында (бәрін жазуға) әзір бақылаушы (жазарман періште) бар», – деген. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Муғаз ибн Жабалға: «Кiмде-кiм жамандықтан сақтануды қаласа, тiлiне сақ болсын», – дедi.
\r\n\r\n4. Көркем сөзге кейбір мысалдар:
\r\n\r\nа) Жақсы сөз. Жақсы сөз айтатын адамның достары көп, жүрегі тыныш болады. Өйткені жақсы сөздің әсері егінді өсіретін су сияқты. Шариғатымыз да адамдарды Алланың тура жолына шақыруда жақсы сөздің маңызды екенін ескертіп, Құранда: «Және адамдарға жақсы сөз айтыңдар! Намазды орындаңдар, зекет беріңдер!», – дедi.
\r\n\r\nә) Тура сөз. Ол – хақты хақ дейтін, жалғанды жалған дейтін өткір қылыш сияқты қара қылды қақ жаратын сөз. Алла Тағала Құранда: «Уа, иман келтіргендер! Алладан қорқыңдар және тура сөз сөйлеңдер!» , – дедi.
\r\n\r\nб) Пайдалы сөз. Ол – тыңдаушы адамның дүниесіне, ақыретіне пайда беретін сөз. Алла Тағала Құранда: «Олардың құпия әңгімелерінің көбінде тек қайырсадақа не ізгілік етуге бұйыру не адамдардың арасын жарастыру болмаса, еш қайыр жоқ» , – дедi.
\r\n\r\n5. Жаман сөзге кейбір мысалдар:
\r\n\r\nа) Адамдарды ғайбаттау. Ғайбат деген – бiр кiсiнiң өзi жоқта сыртынан айыбын айтуы. Егер айтқан сипат ол адамның бойынан табылса – ғайбат, егер ол сипат болмаса, жала жапқан болады. Алла Тағала Құранда ғайбат айтатын адамды өлiктiң етiн жеген кісіге теңестiріп, былай дейді: «Әрі бір-біріңді аңдымаңдар және бір-біріңді ғайбаттамаңдар. Әлде сендердің араларыңдағы бiреу өлген бауырының етiн жегенді ұната ма? Әрине, оны жек көресiңдер», – деген.
\r\n\r\nә) Адамды әжуәлап, келеке ету. Бұл – адамның өзінің бауырына көңіліне келетін сөз айтып, оның жаратылысындағы, мінезіндегі айыбын ашып, мазақ етуі. Біреуді келеке ету ақыл тұрғысынан да, шариғат тұрғысынан да дұрыс емес. Өйткені адамдардың дәрежесі әртүрлі. Бір адамның дене бітімінде айып болғанымен, түсінігі, білімі жағынан басқасынан артық болуы мүмкін. Алла Тағала Құранда: «Уа, иман келтіргендер! Ешбір қауым екінші басқа қауымды мазақ қылмасын! Бәлкім солар (мазақ қылғандары) өздерінен қайырлы болар. Сондай-ақ әйелдер әйелдерді келемеждемесін. Бәлкім олар өздерінен жақсы шығар. Бір-біріңді мінемеңдер, жаман ат тағыспаңдар. Иман келтіргеннен кейін пасықтық неткен жаман. Ал кім тәубе қылмаса, міне, солар – залымдар», – деген.
\r\n\r\nб) Алланың және Пайғамбарының атынан өтірік сөйлеу. Бұл – Алла Тағала, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) айтпаған бір сөзді айтты деу. Сондай-ақ білімсіз пәтуа беруді де, адалды арам, арамды адал деп айтуды да осыған жатқызса болады. Алла Тағала Құранда: «Һәм Аллаға жалғанды жала қылып жабу үшін: «Мынау – адал, мынау – арам», – деп өтірік айтпаңдар. Негізінде Аллаға жалғанды жала қылып жапқандар мұратына жетпейді!» – деген.
\r\n\r\n6. Өзіне қатысы жоқ бос сөз сөйлеу.
\r\n\r\nШариғатымыз жақсы сөз айтуға бұйырып, жаман сөзден тыйды. Сондай-ақ бос, бекер сөзден де сақтандырды. Өйткені өзіне қатысы жоқ іске араласу, адамдардың оны айыптауына себеп болады. Кейбір орындарда пайдасыз сөз сөйлегеннен гөрi үндемей, сабыр сақтаған дұрыс. Себебі өзіне қатысы жоқ іске аралассаң, өзіңе ұнамаған, өзің разы болмайтын сөзді естуге душар боласың. Әли ибн Әбу Тәліп (оған Алла разы болсын) пайдасыз, бос сөз айтқан адамға: «Сен амал дәптеріңді пайдасыз сөзбен толтыратын болдың ғой. Өзіңе пайда беретін нәрсені ғана айт, пайда бермейтін сөзден тыйыл», – деген екен.
\r\n\r\nЖоғарыда біз тілден келетін зардаптардың кейбіріне ғана тоқталдық. Негізі тілден табатын күнә өте көп. Имам Ғазали өзінің кітабында тілден келетін жиырмаға жуық күнәні баяндап берген. Алла Тағала адам баласына тіл деген үлкен нығметті берді. Сондықтан әрбір сөзімізге мән беріп, тілімізді жаман, бос сөзден сақтап, пайдалы, дұрыс сөйлеуді нәсіп етсін!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Медет ҚҰРМАШҰЛЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №11, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-10_130105747.png","field_name":"2024-12-10T13:01:22.986419+05:00"},{"id":43,"title":"ТӨРТ ХАЛИФАНЫҢ ТАҒЫЛЫМЫ","text":"Әділетті төрт халифа – Әбу Бәкір, Омар, Осман және Әли (оларға Алла разы болсын). Төртеуі де тірі кезінде жәннатпен сүйіншіленген. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Сендер менің сүннетім мен тура жолдағы әділ халифалардың сүннетіне берік болыңдар. Оны мықтап ұстаныңдар, оған азу тістеріңмен жабысыңдар», – деген (Термизи). Төменде осы әділетті халифалардың Ислам өркениетіне қосқан үлесі жайлы қысқаша тоқталып өтсек.
\r\n\r\n1. Әбу Бәкірдің толық аты жөні – Абдулла ибн әби Қухафа Осман ибн Кағб әт-Тәйми әл-Қурайши. Лақап аты – Әбу Бәкір. Ол 573 жылы дүниеге келген. Ер адамдардың ішінде ең алғашқы болып Ислам дінін қабылдаған. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қайын атасы (Айшаның әкесі) және Исламда «Хулафаи ар-Рашидин» деп аталатын алғашқы төрт халифаның, яғни тура жолды ұстанған халифаның біріншісі. «Сыддық», «Атиқ» деген лақап аттары да бар. Исра кешіндегі хабарды растағандықтан «Сыддық» деп аталса, Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, Әбу Бәкір! Сен Алланың тозақтан құтылған пендесісің», – деген сөзінен кейін «Атиқ» аталып кеткен. Арабтар пұттарға табынған оларға сыйынбаған әрі арнайы құрбан да шалмаған. Ислам дінін қабылдаған күннен бастап, Алла елшісінен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір сәт те ажырамаған. Мал-дүниесін Ислам үшін сарп етіп, Алланың дініне жәрдем берген жанның бірі. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дүниеден өткеннен кейін мұхажирлер мен ансарлар арасында билік кімге берілуі керек деген мәселе туады. Ақырында екі жақ келісіп, Әбу Бәкірді (оған Алла разы болсын) мұсылман қауымына басшы етіп сайлайды. Әбу Бәкірдің Ислам өркениетіне қосқан үлесіне тоқталсақ.
\r\n\r\nа) Оның уағыздауымен Осман, Зубайр ибн Аууам, Абдурахман ибн Ауф, Сағд ибн Әбу Уаққас және Талха ибн Убайдулла (оларға Алла разы болсын) сияқты жәннатпен сүйіншіленген сахабалар Ислам дінін қабылдады. Сондай-ақ Біләлді (оған Алла разы болсын) және т.б. мұсылмандарды құлдықтан құтқарды.
\r\n\r\nә) Әбу Бәкір (оған Алла разы болсын) халифа болып сайланған соң діннен бас тартқандарға, Мусайламатул Кәззаб сияқты жалған пайғамбарларға және «намаз оқимыз, бірақ зекет бермейміз» дегендерге қарсы әскер жасақтады. Бұл соғыста діннен қайтқандар жеңіліс тапты. Жалған пайғамбардың көзі жойылды. Осылайша Әбу Бәкір (оған Алла разы болсын) үлкен бүлікті басты.
\r\n\r\nб) Діннен бас тартқандармен соғысу кезінде көптеген қари сахабалар шейіт болды. Омар ибн Хаттаб (оған Алла разы болсын) қарилар ажал құшып, Құранның жоғалуынан қауіптеніп, халифа Әбу Бәкірге (оған Алла разы болсын) барып, Құран жазбаларын жинау керектігін талап етті. Осылайша Құранды кітап етіп жинақтау ісі Зәйд ибн Сәбитке (оған Алла разы болсын) тапсырылды. Зәйд Құранды бір жыл бойы жинақтады. Оған хазіреті Омар, Әли, Осман, Ибн Каб (оларға Алла разы болсын) көмектесті. «Мұсхаф» деп аталған осы кітап алдымен Әбу Бәкірде, ол қайтыс болған соң хазіреті Омарда, ол да өмірден өткенде қызы Хафсаның қолында сақталды. Әбу Бәкірдің Зәйд ибн Сәбитке тапсырып Құранды бір кітапқа жинауы Ислам үмметіне орасан зор пайда әкелді.
\r\n\r\nв) Шам, Ирак елдеріне әскер жіберіп, көптеген қалаларды фатх қылды.
\r\n\r\nг) Мемлекеттік қызметті жүйелеу мақсатында Омарды – қазы, Әбу Убайданы (оған Алла разы болсын) қазынаның басшысы етіп тағайындады. Сондай-ақ Мекке, Мәдина, Тайф, Сана қалаларына және Хадрамаут пен Бахрейн аймақтарына басшы тағайындады. Әбу Бәкір (оған Алла разы болсын) мұсылмандарға екі жыл, үш ай халифа болып, 63 жасында дүниеден өтті.
\r\n\r\n2. Омар ибн Хаттаб ибн Нуфәйл ибн Абдул Узза әл-Адауи, әл-Қурайши. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сен ақиқат пен жалғанның арасын ажыраттың», – деп, оған «Фаруқ» деген лақап ат берді. Әділетті халифалардың екіншісі және ең бірінші болып мүминдердің әміршісі деген атақты иемденді. Әбу Бәкірдің ұсынысымен сахабалар Омарды (оған Алла разы болсын) халифа етіп сайлады. Оның Ислам өркениетіне қосқан үлесін тізбелеп өтсек.
\r\n\r\nа) Омардың (оған Алла разы болсын) Ислам дінін қабылдауы мұсылмандарды күшейте түсті. Ол дінге адамдарды ашық шақырып, мүшріктерден еш сескенбей, Қағбаның жанында намаз оқитын. Мұны көрген сахабалар оған арқа сүйеп, өздерінің мұсылман екенін жария айтатын болды.
\r\n\r\nә) Сирия, Мысыр, Құдыс, Хорасан т.б. елдерді қол астына қаратты.
\r\n\r\nб) Ислам күнтізбесі қай уақыттан басталатыны жайында сахабалармен ақылдасып, һижрет жасалған жылдан бастау туралы шешім шығарды.
\r\n\r\nв) Кіріс-шығыс қаражатының құжаттамасымен айналысатын орталық ашты. Жаңа туған сәбилерге жәрдемақы тағайындады.
\r\n\r\nг) Көптеген мешіттер салынып, Мекке мен Мәдина қалаларының арасына жол салынды. Омар (оған Алла разы болсын) мұсылмандарға он жыл, алты ай халифа болып, таң намазын оқып жатқанда Әбу Лулу деген отқа табынушының қолынан 63 жасында қайтыс болды.
\r\n\r\n3. Осман ибн Аффан ибн Абул Ас ибн Абдуш Шамс ибн Абду Манаф ибн Қусай әл-Умауи, әл-Қурайши. Ұлы төрт халифтің үшіншісі. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) екі қызына үйленген. Руқайя мен Умму Гүлсімді жар етіп алған жалғыз адам болғандықтан, «Зунурайн», яғни «екі нұрдың иесі» деп аталған. Омар (оған Алла разы болсын) пышақталған соң, өзінен кейін халифаны таңдауды алты сахабаға жүктеді. Олар Әли, Осман, Сағд бин Әби Уаққас, Абдурахман бин Ауф, Зубайр бин Аууам, Талха бин Убайдулла. Кеңес мүшелерінің шешімімен Осман (оған Алла разы болсын) халифа болып сайланды. Оның Ислам өркениетіне қосқан үлесі жайлы айтсақ.
\r\n\r\nа) Византиялықтарға қарсы мұсылман әскерін азық-түлікпен қамтамасыз етіп, көлікпен жабдықтады. Су тапшы кезінде Мәдина қаласындағы Рума құдығын сатып алып, мұсылмандарға сыйға тартты.
\r\n\r\nә) Османның (оған Алла разы болсын) халифалық тұсында көптеген жаңа аймақтар Ислам мемлекетінің қол астына өтті. Африка құрлығына ентелей кіріп, Арменияны бағындырды. Римдіктер пен Испанияға жаңа жорықтар бастады. Константинопольді алуды ойлап, мұсылмандар Стамбұлдың қорғанына дейін жетті.
\r\n\r\nб) Ислам әскерлері бағындырған аймақтардан келген дүниені реттейтін мұсылмандардың қазынасы құрылды.
\r\n\r\nв) Құранның қырағат түрлерінің әркелкілігін бірізділікке түсіріп, үлкен бүліктің жолын кесіп, талас-тартыстың нүктесін қойды. Осман ибн Аффан (оған Алла разы болсын) Мәдинадағы сахабалардың үлкендерін жинап, Құранды бір нұсқада көшіріп жазғызып, оны көбейтіп, мұсылман мемлекетінің барлық аймағына таратты. Оған керағар келетін жазбаларды жоюға әмір берді.
\r\n\r\nг) Теңіз флотын жасақтап, мұсылмандар суда да үстемдік ете бастады. Осман (оған Алла разы болсын) мұсылмандарға он бір жыл, он бір ай халифа болып, 82 жасында бүлікшілердің қолынан қайтыс болды.
\r\n\r\n4. Әли ибн Әбу Тәліп бин Әбду Муталиб бин Һишам бин Әбду Манап әл-Қурайши, әл-Һашими. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) немере інісі, мүминдердің әміршісі және әділетті төрт халифаның соңғысы. Балалардың арасынан ең алғаш болып Ислам дінін қабылдаған. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) туын көтеріп, көптеген жорықтарға қатысқан. Осман (оған Алла разы болсын) қайтыс болған соң, сахабалардың бір тобы Әлиге барып, халифалыққа одан басқа лайық адам жоқ екенін айтып, мешіттің ішінде серт берді. Осылайша бүкіл Мәдина халқы серт беріп, Әли (оған Алла разы болсын) халифа болып сайланды. Әли бин Әбу Тәліптің Ислам өркениетіне қосқан үлесі мынадай:
\r\n\r\nа) Әлидің (оған Алла разы болсын) халифалығы кезінде ел астанасы Куфаға ауыстырылды.
\r\n\r\nә) Қажылық жасайтын мұсылмандарға жағдай жасалды. Қажыларға діни мәселелерде пәтуа беретін мамандарды бекітіп, оларға басшы тағайындады.
\r\n\r\nб) Каналдар, құдықтар қазып, мешіттер, жолдар, қорғандар салынды.
\r\n\r\nв) Әлидің (оған Алла разы болсын) халифалығы кезінде қоғамдық тәртіпті қадағалайтын сақшылар тобы (полиция) жасақталды. Түрме салынып, мемлекетті басқару жүйесі жетілдірілді.
\r\n\r\nг) Араб тілінің ережесі жасалды. Адамдардың арыз-шағымын қарайтын арнайы күндер белгіленді.
\r\n\r\nӘли мұсылмандарға алты жылға жуық халифа болып, адамдарды таң намазына шақырып жүргенде Ибн Мулжимнің қылышынан ауыр жарақат алып, содан айыға алмай, Рамазан айының аяқталуына 13 күн қалғанда, жұмаға қараған түні 63 жасында дүниеден өтті.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дүниеден өткен соң қара қылды қақ жарған әділетті төрт халифаның Ислам өркениетіне қосқан үлестері орасан зор. Олар қараша халықтың мұң-мұқтажын шешіп, тақуалығымен, әділдігімен көпшіліктің жүрегін жаулаған біртуар басшылар ретінде адамзат тарихынан ойып тұрып орын алды. Алла Тағала оларға разы болсын!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-10_130237839.png","field_name":"2024-12-10T13:02:39.823791+05:00"},{"id":44,"title":"СҮННЕТКЕ САЙ БАЛА ТӘРБИЕСІ","text":"Соңғы кездері әлеуметтік желіде баласын ұрып-соққан, ұл мен қыздың көз жасын көлдей етіп әкесінен айырған оқиғалар жиі жарияланып кетті. Көрудің өзі қорқынышты. Жүрегің ауырады. Бұл – бала психологиясына жасалған үлкен соққы. Қаншама адам Құдайдан перзент сұрап, дұға етуде. Ал Алланың берген нығметіне шүкір етпей, оны қатыгездікпен ұрып-соғуды шүкірі аз адамның әрекеті деп айтар едім.
\r\n\r\nБаласын тепкілеп, тәрбие бергісі келген азаматтың араққа салынып кеткені туралы айтылып та, жазылып жатыр. Өкінішке қарай арақ деген әзәзіл қаншама отбасының шаңырағын шайқалтып, қаншама адамның тағдырына теріс әсер етуде...
\r\n\r\nОсы ретте баланы жазасыз тәрбиелеудің өнегелі үлгісін көрсетіп кеткен ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) оқиғасы еске түсіп отыр. Бірде бір кісі бақшасында өсіп тұрған құрмасына тас лақтырған баланы Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) алып келді. Құрма иесі шағымын айтып, қабағы қатулы күйде баланы қалай жазалау қажеттігін сұрайды. Сонда Алла елшісі жайдары жүзбен, күлімдеген кейіпте: «Балапаным, құрма ағашына неге тас лақтырдың?» деп сұрайды. Сонда әлгі бала: «Қарным қатты ашты. Құрма жегім келді» деп жауап береді. Жер бетіне мейірімділікті жаю үшін түсірілген Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) балаға: «Жерге түскенін жей ғой, бірақ енді құрмаларға тас лақтырма, жарай ма?» деді. Содан кейін баланың басынан сипап, оған былай деп дұға жасады: «Уа, Алла Тағалам! Бұл баланың қарнын тойдыра гөр!»
\r\n\r\nБіз осы оқиғадан бірнеше сабақ аламыз. Біріншісі – жұмсақтық. Бала ата-анасынан жылулық сезінбейінше, оның бойында мейірім-махаббат оянбайды. Қателігін бетіне басу – орынсыз. Өз қателігін өзі түсініп, көз жеткізуі ләзім. Бұрыс басқан қадамынан сабақ алған ол саналы түрде ендігәрі жат қылықты қайталамауға тырысады.
\r\n\r\nМінезі қырсық баланы таяқпен түзеймін деу – әурешілдік. Кейде балаға қатты мінез көрсеткенде мәселенің себебін айтпай, тілін жұтқан адамдай үнсіз қалады. Өйткені себебін айтса тағы да айқайлап ұрсатынын сезеді. Ардақты Пайғамбар балаға «балапаным» деп тіл қату арқылы оның жүрегіне жылулық сыйлады. Бір хабарларда ол баланы қасына жақындатып, яғни бауырына жақын тартып, ерекше жылы сөзін арнағаны айтылады.
\r\n\r\nЕкіншісі – мәселенің себебін сұрау. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жылы сөзбен не үшін құрма ағашына тиіскенін біліп, мәселенің анық-қанығына көз жеткізді. Сондықтан ұл-қыздарымызға бірден жекімей, не үшін ондай қадамға барғанын жылы сөзбен білгеніміз абзал. Сонда ол іштегі сыры мен мәселесі жайлы ағынан жарылып, ақтарыла сөйлейді.
\r\n\r\nҮшіншісі – балаға балама жол көрсету. Хақ елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Жерге түскенін жей ғой, бірақ енді құрмаларға тас лақтырма, жарай ма?» деді. Қабырғаны сызу, үй заттарын сындыру т.б жайттар – балалы үйде болатын және күнде қайталанып тұратын табиғи құбылыс. Қабырғаны сызбау үшін басқа нәрсені балама ретінде балаға ұсынған дұрыс. Оны сызу-бүлдіруден тыю – дамуын тежеу деген сөз.
\r\n\r\nТөртіншісі – балаға дұға жасау. Игі ұрпақты, құлшылығы мен тіршілігі үйлескен үлгілі баланы Алладан тілеу – әр мұсылманның міндеті. Өйткені қайырлы ұрпақты пайғамбарлар да Жаратушыдан сұраған. «Бала бер, бала берсең сана бер. Сана бермесең ала бер» деген қанатты сөз – қайырлы ұрпақ тілеуден туған ниет. Дұға – мұсылманның қорғаны. Қасиетті хадис-шарифте айтылғандай, әр пендеге ниет еткен нәрсесі беріледі. «Жақсы сөз – жарым ырыс».
\r\n\r\nРасында бала тәрбиесімен жүйелі түрде айналысу қажет. Балаға уақыт арнау оның тәрбесін жүйелі қадағалауға мүмкіндік береді.
\r\n\r\nБала болған соң, бұзықтық жасайды, босаңсиды, теледидардан көргенін қайталайды. Бұл – бүлдіршінге тән табиғи құбылыс. Сондықтан оған ұдайы көңіл бөлген абзал. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Балаға бір рет көңіл көліп, тәрбие беру – бір сағ (бір сағ – 2120 граммға тең) көлемінде садақа бергеннен де жақсы», – деген.
\r\n\r\nХалқымыз қашан да ұрпақ тәрбиесі мен ұлт болашағына үлкен жауапкершілікпен қараған. Әсіресе жас жеткіншектеріміздің ерте бастан, тіпті жөргегінде-ақ үлкен азамат болып қалыптасуына қам жасап, жол көрсете білген. Осы ретте Хәкім Абайдың: «Баланың жақсы болмағы бірінші – ата-анасынан, екінші – ұстазынан, үшінші – құрбысынан», – дегенін ескерсек, еркін ойлы, асқақ рухты, білімді де тәрбиелі, бәсекеге қабілетті, ұлтжанды ұрпақ тәрбилеуде аталған үш негіздің маңыздылығын көреміз. Тәрбиелі бала ең бірінші тәрбиелі ата-анадан шығады. Кейде замандастарымыз «қиын бала» деген қайдан шығады осы деген сауал қойып жатады. Оның жауабы жоғарыда айтылғандай, қатыгез бала қатыгез ата-анадан шығады.
\r\n\r\nАдамзаттың екінші ұстазы ретінде мойындалған бабамыз, ғұлама-ғалым Әбу Насыр әл-Фарабидің: «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы, тәрбиесіз берілген білім адамзатқа апат әкеледі», – деген сөзі әрбір тәлімгер мен білім берушінің жүрегінде жазылып тұратын сөз. Мұндағы тәрбие деген сөзден үлкен-үлкен ұғымдарды аңғаруға болады. Яғни, тәрбие дегенде біз адамгершілік пен әдептілік, ар мен намыс, ұят пен ождан, ізгілік пен қайырымдылық, төзімділік пен сабырлылық сынды жақсы қасиеттерді түсінеміз.
\r\n\r\nХадисте: «Әр қайсыларың бақташысыңдар және (барлықтарың) қоластындағыларың үшін жауаптысыңдар. Ел билеуші бір бақташы және қоластындағылары (халқы) үшін жауапты. Ер адам отбасының бақташысы және солар үшін жауапты. Әйел ерінің шаңырағы мен бала-шағасының бақташысы және сол үшін жауапты. Қызметші де қожайынының дүние-мүлкінің бақташысы және сол үшін жауапты. Қысқасы әрқайсыларың бақташысыңдар және қоластындағыларың үшін жауаптысыңдар» делінген.
\r\n\r\nАлланың елшісі: «Балаға әкенің берер ең жақсы сыйы – тәрбие», - деген екен. Ендеше, ұрпағымызға ең жақсы сыйымызды беруде табандылық пен тұрақтылық танытайық.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-10_130324780.png","field_name":"2024-12-10T13:03:34.751500+05:00"},{"id":45,"title":"ҚҰРАН ЖӘНЕ АҚПАРАТ","text":"Дінімізде Құран Кәрімнен құрметті не кітап, не нұсқаулық, не ереже жоқ. Түскеніне он төрт ғасыр өтсе де, ішіндегі ақпараттың бүгінгі күнімізге, тіпті қияметке дейін өзекті болып тұратыны, таңғаларлық қырларының таусылмайтыны оны жай бір құнды кітаптар қатарына қоса салуға мүмкіндік бермейді. Бұған басты себеп – Құран Кәрімнің Алла Тағаланың сөзі болуында және Қиямет күніне дейін өзгеріссіз сақталуына Алланың Өзі кепілдік беруінде: «Шүбәсіз, осынау зікірді (Құранды) Біз түсірдік және оның сақтаушысы да Өзіміз» («әл-Хижр» сүресі, 9-аят). Құран Кәрім туралы әңгіме, оны талқылау қияметке дейін жалғаса бермек.
\r\n\r\nАлла Тағала былай дейді: «Шынтуайтында, оның шын тәпсірін бір Алладан басқа ешкім білмейді және ілімде тереңдегендер: «Біз оған (яғни Құранға) толық иман келтірдік. Барлығы да Раббымыздың дәргейінен келді», – деп айтады. Ендеше, нағыз ақыл иелері ғана терең әрі жан-жақты ойланып, ғибрат әрі сабақ алады» («Әли Имран» сүресі, 7-аят).
\r\n\r\nҚұрандағы мәліметтер Құран Кәрімді Алла тарапынан түскен тұнып тұрған құнды ақпарат десек, ондағы басты мәліметтерді бірнеше бөлікке бөлуге болады.
\r\n\r\nБіріншісі, шариғатқа қатысты мәліметтер. Құрандағы шариғи мәліметтер әртүрлі болып келіп, мұсылмандардың өмірінде ұстанатын заңдар мен ережелерді қамтиды. Бұл заңдар кейде ашық түрде берілген, ал кейде Құран аяттарынан алынған қағидалар негізінде жасалған. Құрандағы шариғат заңдары – өте терең ілімдердің бірі. Оның негізінде көптеген том-том кітаптар жазылып, қаншама ғалымның түсіндірмесіне, талдауына негіз болды.
\r\n\r\nЕкіншісі, мұғжизаға қатысты мәліметтер. Мұғжиза – Құранның ең маңызды тақырыбының бірі. Мұғжиза дегеніміз – Алла Тағаладан пайғамбарларға берілетін әдеттен тыс ерекше құбылыс. Осы арқылы Алла Тағала адамзатты мұндай нәрсені қайталай алмайтынымен немесе оған ұқсас бір нәрсе жасай алмайтынымен сынайды. Мұғжизаға қатысты ақпараттарды ғалымдар кеңінен зерттеп, бірнеше салаға бөлген. Мысалы, Құрандағы сандық мұғжиза, шариғаттық мұғжиза, шешендік мұғжиза, сондай-ақ ғылыми мұғжизалар – медицина, физика, химия секілді ғылым салаларына қатысты мұғжизалар. Сонымен қатар ғайыптан хабар беру мұғжизалары бар. Алла Тағала былай дейді: «Біз оларға жер-көктегі һәм өз болмысындағы (құдіретіміздің шексіздігін көрсететін) айқын дәлелдерді ашып көрсетеміз. Сөйтіп ақырында оларға Құранның бастан-аяқ ақиқат екені айқын көрінеді» («Фуссиләт» сүресі, 53-аят).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Болашақ туралы хабар
\r\n\r\nҚұран Кәрім болашақта болатын оқиғалар туралы алдын ала ақпарат берген және бұл хабарлар дәл Құранда айтылғандай орындалып отырған. Бұл – адам баласының қолынан келмейтін және оның білімімен қамтылмайтын нәрсе. Құранда болашақ туралы көптеген мысалдар келтіріледі. Мысалы, былай деп келетін аят бар: «Күпірлік қылғандарға: «Сендер жер болып жеңілесіңдер және жаппай тозаққа айдаласыңдар. Ол қандай жаман жатақ (орын) еді!» – деп айт» («Әли Имран» сүресі, 12-аят). Бұл аят Бәни Қайнуқа яһудилеріне қатысты түскен еді. Олар Алла елшісіне (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сен Құрайыштың әлі соғысу білмейтін бірнеше адамымен соғысқаныңа мақтанба, егер бізбен соғыссаң, нағыз соғысуды білетін адамдарды көрер едің», – деген еді. Кейін дәл Құран айтқандай, Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әскерімен оларды қоршауға алып жеңіп, соңында Мәдинадан қуып шыққан. Алла Тағала тағы бір аятта: «Жуырда сендер арыны күшті жауынгер қауыммен соғысуға шақырыласыңдар. Сонда олармен (қасық қандарың қалғанша) соғысасыңдар, яки олар (соғыспай-ақ) Аллаға мойынсұнып, мұсылман болар» («Фәтх» сүресі, 16-аят) дейді. Бұл аят Пайғамбармен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жорыққа шықпай қалған кейбір бәдәуи арабтарға қатысты түскен. Кейін Омар ибн Хаттаб (оған Алла разы болсын) оларды парсылармен соғысуға шақырған.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ақпарат жеткізу
\r\n\r\nҚұрандағы ақпарат – Ислам дінінің тағылымдарын тарату, иманға шақыру, ізгілікті насихаттау және адамдарға пайдалы әрі жаңа мәліметтер жеткізу үшін қолданылатын негізгі тетіктің бірі. Бұл ретте Алланың кітабында ақпарат жеткізу мен оны жеткізушінің рөлі, сондай-ақ оның құпталған тәсілдері туралы да айтылады. Мәселен, Құран Кәрімде Сүлеймен (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар заманындағы Сәбә патшалығы мен оның патшайымы Бәлқиске қатысты оқиға келтірілген. Сүлеймен пайғамбар жоғалған құсты – бәбісекті іздеген кезде, ол ерекше жаңалықпен оралады. Бәбісек өзі әкелген мәліметтерді дәлелдермен толыққанды жеткізуге қабілетті еді. Бұл туралы «Нәміл» сүресінде айтылған: «Бір күні Сүлеймен құстардың қосынын аралап жүріп: «Оу, мен һуд-һудты (бәбісек құсты) неге көрмей тұрмын? Әлде ол өз бетімен үшті-күйлі жоқ болып кетті ме? Ендеше, оны аяусыз жазалаймын, яки бірден басын аламын! Әйтпесе, ол маған өзін ақтайтын орынды себеп айтып, нақты дәйек келтіруі керек», – деді» («Нәміл» сүресі, 20-21-аяттар). Алайда бәбісек оралып, Сүлейменге бұрын белгісіз болған ақпаратты жеткізеді. Осылайша бәбісек пайғамбарға Сәбә елінен маңызды жаңалық әкеліп, өз міндетін орындайды. Осы ақпараттың нәтижесінде Бәлқис пен оның қауымы Аллаға бет бұрып, Сүлеймен пайғамбарға ереді. Бұл оқиғада ақпарат жеткізудің бірнеше маңызды тұсы байқалады:
\r\n\r\nБіріншісі, қызықты кіріспе. Бәбісек өзінің сөзін ерекше әрі назар аудартатын сөздермен бастайды: «Мен расында саған беймәлім бір істің жайын білдім». Яғни ол өз сөзіне Сүлейменнің құлақ асуын қамтамасыз ету үшін сөзін қызықты етіп жеткізеді.
\r\n\r\nЕкіншісі, ақпараттың құрылымы. Журналистика қағидаттарына сәйкес, жаңалықта негізгі ақпарат нақты құрылыммен беріледі: тақырып, кіріспе, негізгі бөлім және қорытынды. Бәбісектің сөздері де осыған сәйкес келеді, ол көргенін, ақылмен түйгенін баяндап береді.
\r\n\r\nҮшіншісі, оқиғаны түрлі қырынан көрсету. Оқиғада бірнеше кейіпкердің әртүрлі әрекеті мен сезімі баяндалады: Сүлеймен пайғамбар құсты іздейді, бәбісек хабар жеткізеді: Сәбә халқының күнге табынуы туралы айтылады.
\r\n\r\nТөртіншісі, қысқа әрі нұсқа сөздер. Бәбісек аз сөзбен көп мағынаны жеткізе алады. Мысалы, «саған беймәлім бір істің жайын білдім» деген сөзі оқиғаның барлық мәнін ашады. Осылайша кішкентай, әлсіз жаратылыс болса да, ақпарат жеткізушінің дер кезінде жеткізілген шынайы, маңызды ақпараты зор нәтижеге себеп болады.
\r\n\r\nАқпарат өз міндетін толық атқару үшін және өзінің жоғары миссиясын жүзеге асыру үшін белгілі бір ережелер мен қағидаттарға сай болуы керек. Сондықтан ислами ақпарат Құраннан алынған заңды ережелерге сәйкес келіп, қоғам пікіріне әсер етуге мүмкіндік береді. Алдамшы ақпарат болса, «қол жеткізу құралы қандай болса да, мақсат оны ақтап алады» деген ұранмен әрекет етіп, адамдарды шынайы өмірден алшақтатып, жаңылыстырады. Мұндай ақпаратты таратушыларды ешбір қағида немесе моральдық құндылықтар ұстап тұрмайды.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ақпарат – құндылық
\r\n\r\nҚұранға сәйкес ақпарат жеткізудің басты құндылығы мынада:
\r\n\r\nБіріншісі, ақпарат – аманат. Ақпаратты тарату үлкен жауапкершілік пен адалдықты талап етеді. Бұл аманатты сақтау – Алланың бізге жүктеген міндетінің бірі. Алла Тағала Құранда бұл жайында былай дейді: «Алла сендерге аманатты иелеріне қайтаруды және адамдар арасында билік айтқанда әділ үкім шығаруды бұйырады» («Ниса» сүресі, 58-аят).
\r\n\r\nЕкіншісі – хабардың дұрыстығына көз жеткізу. Ақпаратты тексеру мен дәлелдеу қағидаттарын Құран жоғары қояды. Бәбісек Сүлеймен пайғамбарға хабар жеткізгенде де, Сүлеймен пайғамбар: «Рас айттың ба, жоқ әлде өтірікші кәззаптардың бірімісің, оны әлі көреміз» («Нәміл» сүресі, 27-аят) дейді. Тағы бір аятта: «Уа, иман келтіргендер! Егер сендерге әлдебір күнәһар адам қандай да бір хабар жеткізсе, оның анық-қанығын анықтап, біліп алыңдар» («Хужурат» сүресі, 6-аят) делінеді.
\r\n\r\nҮшіншісі – хабар таратудың әдебі. Құран бізді хабар таратуда әдепті ұстануға үйретеді. Бұл әсіресе адамдардың дініне, дүниесіне және абыройына қатысты болған жағдайда маңызды. Қате ақпарат тарату қоғамда үлкен зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан ақпаратты тексеру және оны дұрыс жеткізу – өте өзекті.
\r\n\r\nТөртіншісі – құпияны сақтау. Ақпаратпен жұмыс істейтіндер үшін маңызды тағы бір қағида – құпияны сақтау. Құранда былай делінген: «Сондай-ақ ол мүміндер өзіне сеніп тапсырылған аманаттар мен міндеттерге асқан жауапкершілікпен қарап, берген уәдеде тұрады» («Муминун» сүресі, 8-аят).
\r\n\r\nБесіншісі – үлгі болу. Ақпарат таратушылар алдымен өздері айтқан сөздерді орындауға міндетті. Егер олар бір нәрсеге шақырып, оны өздері орындамаса немесе орындауға тырыспаса, бұл ақпаратының әсері шамалы болады. Алла Тағала Құранда мұндайды мансұқтаған: «Уа, иман келтіргендер! Өздерің істемейтін нәрсені неге айтасыңдар?!» («Сафф» сүресі, 2-аят). Ақпарат тарату үлкен аманат болғандықтан, айтатын әрбір сөзімізге мұқият болғанымыз абзал.
\r\n\r\nСөз – жауапкершілік. Ол сенің мәртебеңді көтереді немесе саған қарсы болады. Сондықтан біз әрбір айтқан сөзімізге, таратқан ақпаратымызға немесе әлеуметтік желілерде жазған жазбаларымызға мұқият болуымыз керек. Әбу Һұрайра жеткізген хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Адам кейде Алланың разылығын әкелетін сөзді айтып, оған мән бермейді. Бірақ сол сөзі арқылы Алла оның дәрежесін көтереді. Ал кейде Алланың қаһарын тудыратын сөзді айтып, оған мән бермейді, бірақ сол сөзі оны тозаққа апарады». Олай болса, Алла Тағала бізді аманатқа, оның ішінде сөз аманатына берік, тілімен де, қолымен де ешкімге, ешнәрсеге зиян бермейтін, айналасына пайдалы мұсылмандар қатарына қосқай!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-17_082848374.png","field_name":"2024-12-17T08:29:01.024612+05:00"},{"id":46,"title":"ИМАМ ДЕГЕН КІМ?","text":"Имамды мешітте қызмет ететін діни қызметкер ретінде ғана танып, бағалап жатамыз. Дегенмен елдің бірлігі мен ынтымағын сақтауға өлшеусіз үлес қосып жүрген патриот азамат, халықтың діни сауатын ашқан рухани ұстаз, қоғамның тұтастығын сақтауға атсалысып жүрген жан сияқты көзге көріне қоймайтын қаншама еңбегін елемей жатанымыз рас. Расында имам деген кім? Қал-қадірімізше жауап беріп көрейік.
\r\n\r\nИмам – мешіттің ішіне ғана жауапты емес, тұтас бір ұлттың, мәдениеттің, елдің бірлігіне тікелей жауапты тұлға. Имам – мұсылман қауымының ең бірінші тұлғасы, ұстазы, айнасы. «Имам» сөзі араб тілінде «қоғам айнасы, жетекші, көшбасшы» деген мағыналарды білдіреді. Алла мен адамдар арасындағы құлшылық парызын өтету арқылы басталған имам қызметі Ислам тарихында көптеген белестен өтті. Кешегі атеистік кеңестік режим кезінде Алласыз қоғам құру, ұлтсыздандыру саясатына негізделген идеология имам атауының өңін айналдырып жағымсыз етіп көрсетті.
\r\n\r\nИмам – тұлға. Имам – ісі мен білімінің, амалы мен хәлінің тұтастығынан нәр алып, дінге, қоғамның ішкі тұрақтылығы мен баяндылығына өз өмірін арнайтын, Хаққа қызметін халыққа қызмет ету деп білетін саналы, жан-жақты білімді азамат.
\r\n\r\nИмам – дінге шақырушы. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қандай дәрежедегі имам болғанын барша мұсылман біледі. Өз қарамағындағы жамағаттың адал ас жеуін, құлшылығының мығым болуын, әділетсіздік жасамауын қадағалап, мейіріммен қарай біліп, зор сенімге ие болды. Соған сай жамағат та өз имамын барынша қорғаштап, оған зиян келтіргісі келгендерге қарсы тұрып, айтқан өсиеттерін жерге тастамады. Демек имам ең алдымен тақуа, әділ әрі жанашыр бола білсе, жамағатының құрметіне бөленбек. Жалпы жамағат пен имамның арасында сенім, құрмет болған жерде діннің өркендейтіні ақиқат.
\r\n\r\nИмамдық қызмет, әрине құлшылыққа шақырумен, дінді уағыздаумен, Құран оқумен ғана шектелмейтініне біраз мысалдар келтіруге болады. Мысалы, қаншама қайырымдылық шаралары, мекеме, кәсіпорын, оқу орындарындағы насихат жұмыстары, келіссөздер, сауат ашу жұмыстары, ата-анамен жұмыс, мәдени шаралар, жат ағымдармен күресті үйлестіру жұмыстары үлкен күшпен, жүйелі түрде жүзеге асырылуда. Одан бөлек мешіт қызметін жүргізу, шәкірт дайындау, жамағат бірлігін сақтау, діни рәсімдерді өткізу өз алдына маңызы зор еңбек.
\r\n\r\nИмам – пайғамбарлардың мұрагерлері. Ал пайғамбарлар артына мал-мүлік емес, адамдарды ізгілікке бастайтын шариғат пен жәннатқа апаратын сара жол тастап кетті. Сол жолды жалғастыру, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыю – имам-молдалардың басты ұстанымы. Оларға бойұсыну мен жақсылықта жәрдем көрсету – біздің міндет. Ардақты сахабалардың бірі Әбу Һұрайра (оған Алла разы болсын) жеткізген хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кім маған бойұсынса – Аллаға бойұсынғаны. Кім маған бойұсынбаса – Аллаға бойұсынбағаны. Кім басшыға бағынса – маған бағынғаны. Кім басшыға бағынбаса – маған бағынбағаны», – дейді. Бұл халықтың өз басшысына бойұсынуы қажет екенін дәлелдейтін хадис.
\r\n\r\nИмам – Аллаға иман еткендердің барлығы үшін басшы. Алайда басшының салиқалы, әділ болуы оның артынан ергендерге де байланысты. Адамдар иманды, салиқалы бола бастаса, Алла оларға да адал басшы нәсіп етеді. Ал адам баласы иманы әлсіз, алдап күн көруші болса, оларды алдап өмір сүретін басшы басқарады. Яғни басшылар бағынушылардың амалдарының айнасы іспеттес. Ол туралы атамыз қазақ «Халық соқыр болса, патша қыли болады» деген. Ендеше имамдарымыздың иманды болу мен адамдардың ізгі жолға түсуі бір-біріне тығыз байланысты.
\r\n\r\nБүгінгі заманда түрлі мінезді, түрлі ойлы жамағатты біріктіріп, бір арнаға тоғыстыру имам үшін оңай қызмет емес. Олардың әрбірінің пікірімен санасып, бейтіт түрде, мейірімділікпен мәселесін әділ шешу имамға байланысты. Сол себепті де имамдық – жауапкершілігі зор қызмет.
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Кімде кім адамдарды тура жолға шақыратын болса, ол адамның сауабы артынан ерген адамдардың сауабымен бірдей болады. Және олардың да сауабынан еш кемімейді», – деп айтқан. Осы хадистен-ақ имамдық қызметтің жүгін аңғаруға болады.
\r\n\r\nИмамның бес уақыт намаз өткізуі, насихатқа шақыруы ең алдымен жамағат алдында өтеді. Жамағат деген – халық, мұсылман бауырлар. Бұл екеуінің қатынасы жақсы болса, қоғамда түсіністік пен сенім болары сөзсіз. Жамағат қатары көбейсе – имам еңбегінің нәтижесі. Олай болса, Ислам діні үшін тер төгіп, татулықты сақтауда, адамгершілікті үндеуде, мейірімге шақыруда, тақуалықтың үлгісін көрсетіп жүрген имамның қадірін біле жүрейік.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-17_083034654.png","field_name":"2024-12-17T08:30:47.907317+05:00"},{"id":47,"title":"ПАЙҒАМБАРДЫҢ ӘЙЕЛ ТӘРБИЕЛЕУДЕГІ ӘДІСІ","text":"Әйел – ер-азаматқа берілген аманат. Демек оның тәрбиесі де – аманат. Күйеуіне арқа сүйеу, оны ұстазы ретінде үлгі тұтып, тәлім алу, қамыққанда қамқорын сезіну, қуанғанда қолдауын күту – жаны нәзік әйел табиғатына тән көріністер. Әйелінің құлшылығына көмектесу, оны ізгі амалға тәрбиелеу, білмегенін үйрету – ер-азаматтың мойнындағы асыл міндеттің бірі.
\r\n\r\nӘйел тәрбиесіненемқұрайлықарау – отбасындағы келеңсіз оқиғалардың пайда болуына әкеп соғатан фактордың бірі. Осы ретте екі дүние сәруары, Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әйел тәрбиелеудегі әдісі жайлы аз-кем ой бөлісуді жөн көріп отырмыз.
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жұбайын парыз амалдардан бөлек қосымша құлшылықтарға баулитын. Ол отбасын қасиетті Рамазан айында көбірек сауап алуға үндеп, түнгі намазға оятатын. Айша анамыз (оған Алла разы болсын) былай деген: «Пайғамбар Рамазан айының соңғы он күні келген сәтте белін бекем буып, түндерін намаз оқумен өткізетін және отбасын намазға оятатын».
\r\n\r\nАдам жанын емдеуде «айтпа – көрсет, үндеме – үйрет» деген жақсы тәсіл бар. Өзің істемеген істі айналаңнан талап ету – өте сәтсіз әдіс әрі әділетсіз қадам. Осы тұрғыдан келгенде «айтпа – көрсет» деген психологиялық әсер ету әдісі сәтті қадамның бірі болары анық. Ардақты Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әуелі өзі амал етіп, одан кейін отбасын құлшылық жасауға шақыратын.
\r\n\r\nХалқымыздың көрнекті жазушыларының бірі Ғабит Мүсіреповтің: «Қазақтың білетіні аз емес – істей білетіні аз. Бір қазақ ең кемі екі ақыл айтып кетеді. Өз қара басы сол екі ақылдың біреуін орындап жүрген болса, әлдеқашан адам болып кетер еді» деген сөзінде жан бар. Отбасымызға әуелі өзіміз үйретіп, үлгі көрсетпесек, қалайша оларға кінә артамыз? Бұйрық раймен үн қатып, мәжбүрлеген түрде бір амалға итермелеген бұл ісіміз болашақта баянды болмайды.
\r\n\r\nҚұлшылықта ықыласты болу – өте маңызды мәселе. Ықыласпен жасалмаған іс адамға әрқашан қиындық туғызады. Хадис шарифте: «...Алла Тағала тек шынайы ықыласпен және Оның разылығы үшін жасалған амалды ғана қабыл етеді» делінген. Отбасымызға осының маңызын даналықпен, көркем мінезбен жеткізсек, Алланың қалауымен кез келген істің орындалуы жеңілдейді.
\r\n\r\nАдам жанын тәрбиелеуде оның қолымен сауапты амалдар жасау – тиімді тәсілдердің бірі. Хақ елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) даналыққа негізделген тәрбиесінде осы әдіс көрініс тапқан. Айша анамыз (оған Алла разы болсын) мына бір оқиғаны баяндайды: «Бірде бір кісі үйге садақа сұрап келді. Үйде Алла елшісі болды. Мен одан күте тұруын сұрадым да беретін нәрсені есептеуге кірістім. Сонда Алла елшісі: «Сен үйіңе кірген-шыққан нәрсені тек өзің біліп жүргенді қалайсың ба?» деді. Мен «Иә» деп жауап бердім. Сонда ол: «Әй, байқа Айша! Есептеме, Алла да саған есептеп бермесін» деді».
\r\n\r\nБұл оқиғадан алатын сабақ мынадай: беретін садақаның мөлшерін, үйде қалатын нәрсенің көлемін есептемеу, Алланың бізге берген нығметінің есебі жоқ екенін білу, мүмкіндігіне қарай садақаны көбірек беру, т.б.
\r\n\r\nБіз көп жағдайда кез келген нәрсенің өзімізге көбірек қалғанын қалаймыз. Ризығымыздың азайып қалуынан қорқамыз, мал-дәулетіміз кеміп қала ма деп уайымдаймыз. Асылында Алла Тағала садақасын есептемей берген пендесін ойламаған жерден ризыққа, нығмет пен игілікке бөлейді екен.
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әйелін садақаның көп бөлігін өзгелерге беріп, аз бөлігін өзіне қалдыруға үйрететін. Осы ретте мына оқиғаны баяндап кеткені абзал. Бірде Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) отбасы қой сойып, оның етін садақа ретінде таратады. Сол кезде Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қойдың қанша бөлігі қалды?» деп сұрағанда Айша анамыз (оған Алла разы болсын):«Қойдың бір қолынан басқа ештеңе қалмады» деп жауап береді. Сонда Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қойдың бір қолынан басқасының бәрі қалды» деген өсиетін жеткізеді.
\r\n\r\nОсы оқиғадан алатын сабақ мынадай: садақа ретінде таратылған еттің барлығы Пайғамбар отбасында қалды. Үйде қалған ет өзімізге тиесілі емес деген сөз. Асылында жағдайы бар әр адам садақа беруге мұқтаж. Өйткені күллі мүлік – Аллаға тән. Алланың адам баласына берген байлық-несібесінде кедейдің ақысы бар. Сол ақыны әйелдің қолымен беру – тәрбие тетігінің бірі.
\r\n\r\nӘйел – нәзік жаратылыс. Сол үшін оған жұмсақ қарым-қатынас жасау қажет. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жұбайына көркем мінезбен насихат айтып, оларды да жұмсақ болуға шақыратын. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Әй, Айша! Алладан қорық және жұмсақ бол! Анығында жұмсақтық бір нәрсеге араласса, оны әшекейлендіреді. Егер бір нәрседен (жұмсақтық) алынатын болса, оған сызат түсіреді» деп ескертетін. Тағы бір хадис-шарифтерде: «Әй, Айша! Жұмсақ бол! Қатыгез немесе дөрекі болма. Әй, Айша! Үндеме. Анығында, Алла ұятсыздық пен әдепсіздікті әсте жақсы көрмейді» делінген.
\r\n\r\nРасында, жұмсақтық – әйелдің тұлғасын әшекейлендіріп, көркіне көрік қосатын сипат. Мінезі жұмсақ әйелдің күйеуінің алдында сүйкімі артып, сүйіспеншілігіне ие болады.
\r\n\r\nАлла Тағала баршамызды айналамызға, отбасымызға жұмсақ мінез танытқан, көркем насихат айтып, көп сауапқа ие болған пенделерінен еткей. Өзара сүйіспеншілігі артқан, өнегелі өмір сүруге ұмтылған отбасылардан еткей. Раббымыз әуелі өзімізді түзеп, одан кейін отбасы мен қоғамды ізгілікке үндейтін құлдарының қатарына қосқай. Әмин!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-17_083242210.png","field_name":"2024-12-17T08:32:54.527372+05:00"},{"id":48,"title":"ҒАЛАМТОРҒА КІРУДІҢ ӘДЕПТЕРІ","text":"Интернеттің тигізер пайдасы көл-көсір. Сонымен қатар зияны да аз емес. Ғаламторда ешбір шекара болмағандықтан, түрлі келеңсіз оқиғалардың орын алып жатқаны жасырын емес. Сол себепті интернет қолданушылары ғаламторға кірудің әдептерін сақтауы тиіс.
\r\n\r\n1. Жақсы мақсатты ниет ете отырып «бисмиллә» сөзін айтып кіру. Ғаламтор атты бейтаныс әлемге кірерде Алладан шайтанның азғыруынан көмек сұрай отырып, Алланың атымен бастап кірген абзал. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мүбарак хадисінде: «Бісміләсіз басталған іс – берекесіз», – деп айтқан болатын.
\r\n\r\n2. Көзді харамнан сақтау. Ғаламторды қолдану барысында еріксіз шығатын әртүрлі азғындықтың исі бар жарнамаларға көз түсіп кетеді. Сондықтан тақуалыққа ерекше мән берген абзал. Адам ғаламтор беттерінде бір жарнамадан кейін екінші жарнаманы қуалап, қалайша арсыздыққа түсіп кеткенін байқамай қалады. Әуел баста бұндай арсыз есіктерді ашуға адамның ар-ожданы жібермегенімен, біртіндеп көзі бұған үйрене бастайды. Мұндайға көзі үйренген адам шынайы өмірде де дәл соны қайталауы ғажап емес. Алла Тағала Құран Кәрімде: «Алла тәубелеріңді қабыл етуді қалайды. Ал нәпсіқұмарлықтың соңына түскендер сендердің мүлдем ақ жолдан таюларыңды көксейді» («Ниса» сүресі, 27-аят). Қысқаша түсіндірмесі: «Алла Тағаланың мейірімі шексіз. Ол жасаған күнәларымызға кешірім сұрап, тәубе еткенімізді жақсы көреді. Ал нәпсінің жетегінде кетіп, ақиқатқа құлақ аспағандар сендердің адасқандарыңды қалайды».
\r\n\r\n3. Жалғыз қалғанда Алладан қорқу. Мұсылманның шынайы тақуалығы Жаратушысымен жалғыз қалғанда байқалады. Әлсіз құл ғаламторға кірген кезде өзін бақылаусыз қалдым деп біледі. Тек тақуалар ғана өзіне бекем болады. Алла Тағала Құран Кәрімде: «Олар қиянаттарын адамнан жасырса да, Алладан жасыра алмайды. Олар Алла разы болмайтын сөзді түнделетіп жоспарлаған кезде, Алла олармен бірге еді. Олардың істеген ісін Алла толық біліп тұрады» («Ниса» сүресі, 108-аят). Қысқаша түсіндірмесі: «Кей адамдар бар өздерінің жасаған күнәларына басқа адамдардың куә болғанын қаламайды. Сол жасаған күнәлары үшін адамдардан ұялып, Жаратушы Алладан ұялмайды. Алла әрдайым сендермен бірге, сол себепті айтар сөздеріңе ерекше абай болыңдар».
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қиямет күні таудай сауабымен келетін қауымдарды білемін, алайда ол сауаптар Алланың құзырында түкке татымайды», – деді. Сол кезде сахаба Саубан: «Уа, Алланың елшісі! Олар жайында, олардың сипаттары жайында бізге хабар беріңізші, сақтанып жүрейік», – деді. Сонда Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Олар сендердің іштеріңде жүр, түн жамылып, жалғыз қалған сәттерінде күнә жасайды», – дейді (Ибн Мәжа).
\r\n\r\n4. Ғайбаттан аулақ болу. Ғайбат – тіл кесапаты. Ғаламтордан ғайбаттың түр-түрін кездестіруге болады. Кейбір адамдар өзі танымайтын, білмейтін адамдардың артынан әртүрлі сөздер жазып, үлкен күнәға батады. Құран аяттары мен Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде мұның жиіркенішті екені жиі айтылады. Алла елшісі мүбарак хадисінде: «Мұсылманның қаны, малы, ары да – қасиетті», – дейді (Мүслим, Ахмад).
\r\n\r\n5. Ғаламтордағы мәліметтердің шынайылығына көз жеткізу. Ғаламтордың іші тек пайдалы мәліметтерге емес, сонымен қатар негізсіз айыптаулар мен жалған ақпараттарға толы. Сол себепті мұсылман дұрыс ақпараттарды ғана негізге алады. Алла Тағала Құран Кәрімде ақпараттарға көз жеткізу жайында: «Уа, мүминдер! Сендерге жексұрын біреу хабар әкелсе, оны анықтап алыңдар, әйтпесе (істің анығын) бір елге залал жеткізіп, істеріңе өкініп қаласыңдар», – деген («Хужурат» сүресі, 6-аят). Қысқаша түсіндірмесі: «Уа, иманға келгендер! Егер шыншылдығына, адалдығына күмән келтіретін бір адам сендерге бір хабарды жеткізген болса, оны жүзеге асырмай тұрып, шынайылығына көз жеткізіңдер. Сендерге жеткен хабар жалған болып, бір өзгелерге кесірі тиіп кетуінен абай болыңдар, жасаған істерің үшін өкініп қалмаңдар».
\r\n\r\n6. Уақытты ысырап етпеу. Ысырапқор – шайтанның досы. Құранда: «Ысырап етпе, ысырап етушілер сөзсіз шайтанға бауыр болмақ. Ал шайтан болса, Раббысына тым күпірлік етуші», – делінген («Исра» сүресі, 27-аят). Қысқаша түсіндірмесі: «Өзі үшін құнды болған барлық нәрсені ысырап қылып, харам әрі пайдасыз істерге жұмсаса, пенде шайтанның бауыры болады. Оған берілген нығметтер – Алланың аманаты, оған қиянат жасау – нағыз зұлымдық».
\r\n\r\nЫсыраптың ең үлкені – уақытты қажетсіз нәрселерге жұмсау. Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қиямет күні Алланың ешбір құлы өмірін, жастық шағын қалай өткізгені, дүние-мүлкін қандай жолмен тауып, қайда жұмсағаны және алған білімін не үшін пайдаланғанын айтып, есеп бермейінше, орнынан тапжылмайды», – деген (Термизи).
\r\n\r\nМұсылман адам уақыттың қадірін басқалардан артық білуі тиіс. Қазіргі таңдағы уақыттың негізгі жауы – ғаламторға есесін жібермесе екен. Ғаламторға тәуелді болмай, керісінше ғаламторды дүниелік және ақыреттік пайдасына жарату – шынайы мұсылманның қолынан келетін іс.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-23_085455781.png","field_name":"2024-12-23T08:55:26.084132+05:00"},{"id":49,"title":"ҰСТАЗДЫҚ ҚЫЛҒАН ЖАЛЫҚПАС...","text":"Ұстаз болу – жүректің батырлығы, жүректің жұмсақтығы, жүректің жылулығы. Шәкірт тәрбиелеп, білім нәрімен сусындату – ұстаздың тайға таңба басқандай анық мақсаты. Өмірін тұлғаны дамытуға арнайтын, жолын бағыттайтын жандардың бірі – ұстаз. Біздің де басты ұстаздық жолымыздағы өмірлік ұстанымымыз бен мақсатымыз айқын.
\r\n\r\nБарлық адам ұстаздың тәлімін алады. Адамды білімге баулумен қатар ізгілікке үндеп, тәлім-тәрбие беруде ұстаздың орны ерекше. Сондықтан ұстаз шәкірт тәрбиелеуде табанды, ыждағатты болуға тиіс. Хәкім Абайдың:
\r\n\r\n«Ақырын жүріп, анық бас,
\r\n\r\nЕңбегің кетпес далаға.
\r\n\r\nҰстаздық еткен жалықпас,
\r\n\r\nҮйретуден балаға» деген өлеңі ұстаздар қауымына терең ой тастайды.
\r\n\r\n«Адамның адамшылығы жақсы ұстаздан басталады» деген керемет тағылымды түсінік бар. Тұлға тәрбиесі үлкен жауапкершілікті талап етеді. Ұстаз әрқашан талпыныста болып, ізденісте жүруі керек.
\r\n\r\nИслам дінінің адамзат баласына қоятын ең басты талабы – білім алу және іздену. Қасиетті Құранның алғашқы түскен аяты білім алуға шақырады. Бізді жоқтан бар еткен Алла соңғы Елшісіне, біздің сүйікті пайғамбарымыз Мұхаммедке (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Оқы! Сені жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол адамды ұйыған қаннан жаратқан. Оқы! Раббың аса ардақты. Ол қаламмен (хат жазуды) үйретті. Адамға білмеген нәрселерді білгізді» деп, Құранның ең алғашқы аяты «оқы» деп түскен («Алақ» сүресі,1-5 аяттар).
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде де ілім жайында аз айтылмаған. Тіпті, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларына ілім алуды өзі бастап үйреткендігін тарихтан білеміз. Ардақты пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) білім жайлы хадисінде былай айтқан: «Білімді талап ету – әрбір мұсылманға парыз».
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы жыл басында еліміздегі барша дін қызметкерлеріне Бағдарлық баяндамасын жолдап, 2024 жылда атқарылатын басты жұмыс бағыттарын баяндап өткен болатын. Бас мүфти Бағдарлық баяндамасында білім саласына басымдық беріп, шәкірттерге сапалы білім берудің маңыздылығына айрықша тоқталды.
\r\n\r\nБас мүфти дін қызметкерлеріне арнаған Бағдарлық баяндамасында: «Болашақ имамдарға сапалы білім беру – менің әрдайым басты назарымда. ХХІ ғасыр – білім мен бәсекелестік заманы. Біз дамыған өркениетті кезеңде өмір сүріп отырмыз. Сондықтан маман даярлауда санға емес сапаға жұмыс жасауымыз керек. Қазір халықтың діни білімі күн санап артып келеді. Жамағаттың Құран оқу сауаты да күн санап артуда. Тіпті, жамағат арасында Құранды көп жаттаған, тәжуид ережесіне сай дұрыс оқи алатын азаматтар қатары көбеюде. Демек, біздің имамдарымыз Құранға ерекше ден қойып, сауатты оқумен, терең білімімен, көркем мінезімен әрқашан жамағатқа үлгі болуы қажет» деп атап өтті.
\r\n\r\nӨз кезегінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына қарасты «Шымкент» медресе-колледжінің ұстаздары болашақ имамдарға сапалы білім беруде аянбай еңбек етіп келеді. Осы сәтте медресе-колледжіміздің ұжымы мен ұстаздар қауымы атынан діни оқу орнымыздың жұмысына барынша қолдау көрсетіп келе жатқан ҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлына ризашылық ниетімізді жеткіземіз.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-23_085700956.png","field_name":"2024-12-23T08:57:17.510692+05:00"},{"id":50,"title":"ОРТАЛЫҚ АЗИЯҒА ИСЛАМ ДІНІ ҚАЛАЙ ТАРАЛДЫ?","text":"Аллаға сансыз шүкір, Қазақ елінде өткенге үңіліп, халқымыздың тарихи сорабындағы діни құндылықтарды сүзгіден өткізуге зор қадам жасалуда. Мұндай ілкімді бастамалар халықтың діни танымына өзгеріс енгізуге ұмтылған Ислам дінінің атын жамылған түрлі деструктивті ағымдардың өрісін тарылтып, дәстүрлі діни сенімнің мүддесін қорғап, дәрпін асыруға үлкен мүмкіндік тудырары сөзсіз. Осы тұрғыдан алғанда Ислам дінінің Орталық Азия мен Дешті-Қыпшақ даласына таралу тарихын зерделеу аса маңызды. Өйткені Қазақ халқының төл исламтану мектебінің негіздері Ислам дінінің Орталық Азия мен Дешті-Қыпшаққа таралуы мен жерсіну процестерінде жатқаны баршаға аян.
\r\n\r\nАлғаш болып Ислам дінін қабылдаған Таяу Шығыстағы түркі мемлекеттері Толуни, Ихшид, Сажи, Орталық Азиядағы Самани, Ғазнауи, Тахири, Ғұри, Алтунташ, Мәмуни, Қарахан, Хорезмшах, Солтүстік Кавказ және Еділ бойындағы Хазария мен Бұлғарлар тарихын, сондай-ақ Мәуереннахрдағы Матуриди кәламдық мектебі, Ханафи фиқһтық мәзһабы және Ясауи, Кубрави, Хожеган (нахшбанди) сопылық ордендерінің қоғамның рухани дамуына қаншалықты қызмет еткенін ғылыми тұрғыда саралау – біздің дәстүрлі діни танымымызды жаңғыртуға өз септігін тигізетіні белгілі. Негізінде бұл мәселелерді жеке-жеке тақырыптарға бөліп, арнаулы зерттеулер жасауымыз шарт. Яғни Ислам дінінің таралуындағы саяси фактордан бөлек, діни-әлеуметтік себептер мен рухани үдерістерге дербес ізденіс қажет. Кәлам ілімнің таралуын, фиқһ мәзһабтарының дамуын, сопылық ағымдардың өрістеуін жеке зерттеп келіп, жүйелі түрде қорытындылау тарих шындығын әйгілейтіні белгілі.
\r\n\r\nШынтуайтында Ислам діні түркештер билік құрған VII-VIII ғасырларда Орталық Азияға тарала бастады. Хақ дінінің Мәуереннахр мен Түркістан өлкесіне жерсінуі, жергілікті түркілердің төл сеніміне айналу процесі ұзаққа созылды. Оған сол кездегі аймақтық және ұлттық ерекшеліктер, геосаяси ахуал мен діни жағдай және т.б. факторлардың ерекше әсері бар еді. Жаулап алу соғыстары, ұлттық алалаушылық, әлеуметтік теңсіздік және кейбір экономикалық мәселелер Ислам дінінің таралуын кешеуілдетті. Ал түркілердегі харизматикалық басқару жүйесі, ескі және жаңа діннің арасындағы рухани сабақтастық, діннің өзге де артықшылықтары Исламның Орталық Азияға орнығуына екпінді ықпал етті.
\r\n\r\nИслам діні Қарахан дәуіріндегі саяси тұлғалардың қолдауы арқылы Орталық Азияда доминанттық күшке айналды. Түркілердің діни дүниетанымы, қоғамдық қатынастарды реттеу құқықтық жүйесі, әлеуметтік және мәдени өмірінде үлкен өзгерістер орын алды. Ғылым мен мәдениет, моральды-этикалық құндылықтар қарыштап дамыды. Матуриди ақидасы мен Ханафи фиқһтық мәзһабы, әһлі сүннет сопылық мектептері аймақта үстемдік құра бастады. Ғылымның түрлі салаларында өркениетке бастар ұлы шығармалар дүниеге келді.
\r\n\r\nИслам дінінің Мәуереннахр мен Түркістан аумағында салтанат құруы Қарахан мемлекеті дәуірінде жүзеге асты. Қарахан билеушісі Сатұқ Боғра хан 944 жылы Ислам дінін қабылдады. Оның баласы Мұса қағанның тұсында (960 жыл) Ислам діні Қарақан мемлекетінің мемлекеттік діні болып жарияланды. Қарахандықтар теріскейдегі түркілер арасына Ислам дінін таратуды өз міндетіне алды. Қарахандықтардың мемлекеттік құрылымы мен сот жүйесі және қоғамдық қатынастарды реттеу мәселелері шариғат нормаларымен жүзеге асырылды. Осы дәуірде Ханафи мәзһабы мен Матуриди ақида мектебі Мәуереннахр мен Түркістанда доминаттық күшке айналды.
\r\n\r\nҚарахан билеушілері Бұқарамен қатар Самарқанды да Ханафи мәзһабының орталығы етті. Қарахан билеушісі Ибрахим Тамғаш Боғра хан (1041-1068) және оның ұлы Шамсилмулук хан (1068-1080) Самарқанда Ханафи ақидасы мен фиқһын үйрететін көптеген медреселер салды. Қарахан дәуірінде Ханафи мәзһабының дамығаны соншалық, Бұқарада «Садр» Ханафи мектебі, ал Самарқанда «Жузжанийа» және «Йадийа» атты өз әдіснамасы бар Ханафи мектептері болды.
\r\n\r\nҚарахан дәуірінде Мәуераннахрда кәлам мәселесі бойынша Әбу Мансұр әл-Матуриди (870-944) негізін салған Матуриди ақида мектебі өркен жайды. Әл-Матуридидің сенімдік көзқарастарын жүйелеп, ақида мектебін қалыптастырған оның ізбасары Нәжмиддин Әбу Хафс Омар ән-Насафи (1069-1142) еді. Оның «Нәсафи ақидасы» атты еңбегі Исламды қабылдаған мұсылмандардың төлқұжаты іспеттес болатын. Сондай-ақ Матуриди мектебінің түркілер арасында нығая түсуіне Сиражиддин Али ибн Осман әл-Уши (1179 жылы қ.б) де зор еңбек етті. Әл-Ушидің «Бад-ул-Амаали» атты еңбегі өз дәуірінде өте танымалдыққа ие-тін.
\r\n\r\nҚарахан дәуірін зерттеген тарихшылар Мәуереннахрдан Ханафи мәзһабының 300-ден астам өкілі шыққанын айтады. Олар 350-ден астам кітап жазып, 20 пәтуа жинағын шығарған. Орталық Азиядан өзге мәзһаб өкілдері емес, Ханафи мәзһабынан осыншама өкілінің шығуы, сөз жоқ Қарахан дәуірінде бұл мектептің салтанат құрғанын әйгілейді. Қарахан дәуірінде түркілердің әлеуметтік жүйесіндегі мораль философиясын және тіл ғылымы тақырыптарында қалам тербеген Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік», Ахмет Иүгінекидің «Атабатул хақаиқ» (Ақиқат сыйы), Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік», Ахмет Ясауидің «Диуани-хикмет», Сүлеймен Бақырғанидің «Ақырзаман кітабы» атты шығармалары түркі тілінде жазылды.
\r\n\r\nҚарахан дәуіріндегі Ислам дінінің түркілердің жүрек төрінен орын алуына сопылық мектептердің де қосқан зор үлесі болды. Түркістанның піріне айналған Қожа Ахмет Ясауи (1166 жылы қ.б) және оның ізбасарлары Ислам дінінің Сүлеймен Бақырғани, Қажы Бекташ Әулие, Сары Салтық, Жүніс Әмре, Ашық Паша, Ғази Бурханиддин, Дехкани, Ахмед Даий, Насими, Қажы Байрам Әулие, Мансұр ата (1197 жылы қ.б), Сайд ата Хорезми (1218 жылы қ.б), Мұхаммед Даншмент Зарнұқи, Суксук ата, Исмайыл ата, Садыр ата, Бадыр ата, Зеңгі баба, Ұзын Хасан ата, шейх Иқани, Құсшы ата, Жүсіп ата, Шопан ата, Қажы Бекташ әулие, Сары Салтұқ, Шайық Лұқпан Перенде, Баба Машын, Әмір Әли Хакім, Хасан Бұлғани, Имам Мерғазы, Шайх Осман Мағрифи секілді хикмет иелері Хақ діннің түркілердің жан-дүниесінде салтанат құруына ерен қызмет етті.
\r\n\r\nҚарахан және Жошы ұлысында Ислам дінінің одан ары қарай беки түсуіне Қожогани және Кубрави тариқаттарының да қосқан үлесі зор болды. Қожа Абдулхалық Ғыждуани (1218 жылы қ.б) негізін салған қожагани тариқаты Бұқара аймағында сопылық ілімнің өркен жаюына мейлінше ықпал етсе, Нәжмиддин Кубра (1221 жылы қ.б.) негізін қалаған кубрави тариқаты Хорезм мен Дешті-Қыпшақта сопылық ілімнің дамуына зор үлес қосты. Нәжмиддин Кубраның ханакасынан шыққан Мәждуддин Бағдади, Нәжмаддин Дайиа, Радиуддин Әли Лала, Сададдин Хаммуә, Баба Камал Женди, Сейфеддин Бохарзи, Баһауаддин Уәлад (Румидің әкесі) секілді сопылар Ислам дінінің Мәуереннахр мен Түркістан аймағында нығая түсуіне қызмет етті. Әсіресе Сейфеддин Бохарзидің ықпалымен Алтын Орда билеушісі Берке хан мұсылман болып, ол Ислам дінін мемлекеттік идеологияға айналдырды. Одан кейін Ясауи тариқатының Ұзын Хасан ата, Зеңгі ата, Садр ата, Бадр ата секілді өкілдерінің ықпалымен Алтын Орда ханы Өзбек Ислам дінін қабылдап, Хақ дін толығымен түркілер арасында таралып үлгерді. Дегенмен ХІІ ғасырдың алғашқы жартысындағы Қарақытай және ХІІІ ғасырдың алғашқы ширегіндегі Шыңғысхан шапқыншылығы кезінде Орталық Азиядағы Ислам дінінің дамуы тежеліске ұшырады. Ислам өркениетінің орталықтарына айналған ірі қалалардың шапқыншылық кезінде қиратылуы түркілерде қанат жая бастаған Ислам дінінің тоқырауға ұшырауына әкеліп соқты. Ғылым мен мәдениет және өндіріс пен шаруашылық қатты зардап шекті. Кейін Шыңғысхан ұрпақтарының Хақ дінді қабылдауымен Алтын Орда және Шағатай (Моғолстан, Мәуереннахр) дәуірлерінде Ислам діні қайта дамуға мүмкіндік алды. Ақ Орда, Көк Орда, Ноғай ордасы, Шәйбанилер, Қазақ хандығында Ислам діні осы Алтын Орда мен Моғолстан дәуіріндегі бекіген инерцияның негізінде бой түзеді. Оның ішіндегі ең маңызды тоқталатын жайт, Мәуереннахрдағы отырықшы тұрғындар мен Дешті-Қыпшақтың көпшелі халықтары арасында Ислам дінінің өзіндік үлгісі қалыптасты. Отырықшы халықтарда шариғаттың бояуы қанық болса, көшпелілерде шариғатпен бірге дала заңдары астасып-қойындасып, синкретті түрде дамыды.
\r\n\r\nОрталық Азияға Ислам дінінің таралуы туралы әл-Идрисидің «Нузхат әл-муштақ фи-ихтирақ әл-афақ», Зәкәрийа ибн Казунидің (1203-1283) «Әсар әл-билад уа ахбар әл-ибад», Қудама ибн Жағфардың (948 жылы қ.б) «Китаб әл-харадж уа санат әл-китаба» (Салық және хатшы өнері туралы кітап), Ибн Хордабектің «Китаб әл-масалик уа-л-мамалик», әл-Мақдисидің (947-1000) «Ахсан ат-тақасим фи марифат әл-ақалимда», әл-Бакридің (ХІ ғасыр) «Әл-масалик уа-л-мамалик», Сафи ад-дин Орун Қойлақидің «Насабнама», Ибнул-Әсирдің «Камил-ат тарихы», Кашифидің «Рашахаты», Ибн Халликанның «Уафайат», Хазинидің «Жауахир-ул-абрар мин амуаж ил-бихар», Жәмидің «Нафахат ал-унс», Мұхаммед Захир ад-дин Бабырдың «Бабырнама», Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарихи Рәшиди», Утемиш қажының «Чингизнаме» т.б. тарихи деректерінде баяндалады.
\r\n\r\nИслам дінінің Орталық Азия мен Дешті-Қыпшақ даласына таралу тарихын зерделеу барысында ортағасырлық араб-парсы және түркі деректеріне қатысты зерттеушілердің тұжырымдары бір ізді емес. Мәселен, Тизенгаузен жасаған Алтын Орда дәуірінде қатысты тарихи мәліметтер жинағындағы (СМИЗО) ой-пікірлер мен кейінгі тарихи тұжырымдардың арасында үлкен айырма бар. Ислам дінінің Орталық Азияға таралуының тарихи келбеті, ондағы тарихи шайқастар мен келісімдер, саяси қайшылықтар мен рухани үйлесімдердің мәнін ашу, түсіндіру, алғашқы түркі-Ислам мемлекеттерінің сипаттамалары, құрылымы, тұрпаты, Мәуереннахрда өркен жайған Матуриди, Ханафи және Ясауи мектептерінің тарихи маңызы мен мәнін ашуда әрбір зерттеуші түрлі әдіснамаларды ортаға қойып, дербес тұжырымдар жасаған. Әлбетте зерттеу қорытындысындағы әртүрлілік – ғылым үшін зор рухани қазына. Десе де түрлі тұжырымдарды тарихи оқулықтарға жүйелеп, бірізді етіп беру өскелең ұрпақтың ой-санасының дұрыс әрі тұтастықта қалыптасуына оң әсерін тигізетіні түсінікті. Сол себепті еліміздегі Орта ғасырлардағы Ислам тарихын кешенді зерттеу аса маңызды.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-23_085851397.png","field_name":"2024-12-23T08:59:09.690247+05:00"},{"id":51,"title":"ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІ – ҚОҒАМНЫҢ АЙНАСЫ","text":"Әлеуметтік желі қоғамдағы байланыс құралының бірі ретінде маңызды рөл атқарады. Желілер адамдарды жақындатумен қатар, жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Дегенмен әлеуметтік желіні дұрыс және саналы қолдану, сол арқылы уақытты тиімді пайдалану және ақпараттың дұрыстығына мән беру маңызды.
\r\n\r\nҚазіргі уақытта елімізде халықтың басым көпшілігі түрлі бағыттағы әлеуметтік желілерді пайдаланып келеді. Олар – Facebook, Instagram, TikTok, YouTube т.б. Facebook – әлемдегі ең ірі әлеуметтік желінің бірі. Достармен қарым-қатынас, жаңалықтармен бөлісу, топтар мен қауымдастықтарға қатысу үшін қолданылады. Instagram – негізінен суреттер мен видеолар бөлісуге арналған желі болса, TikTok – қысқа видеоларды бөлісуге арналған танымал платформа. Ал YouTube – бейнеконтентті жариялау және қарауға арналған ең ірі видео платформасы. Сонымен қатар, хабар алмасу платформалары да бар. WhatsApp, Telegram сияқты платформалар жылдам хабарлама алмасу үшін қолданылады. Ендігі кезекте аталған әлеуметтік желілердің артықшылықтары мен кемшіліктеріне тоқталып өтсек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Әлеуметтік желінің артықшылығы
\r\n\r\nБіріншісі, ақпаратқа қолжетімділік. Әлеуметтік желі арқылы кез келген тақырып бойынша ақпарат алу және жаңалықтарды бөлісу мүмкіндігі бар. Екіншісі, жылдам байланыс. Қашықтыққа қарамастан, адамдардың бір-бірімен тез және тиімді байланыс орнатуына көмектеседі. Үшіншісі, жеке брендті дамыту. Әлеуметтік желі арқылы жеке немесе кәсіби имиджді қалыптастыруға, өз ісін насихаттауға болады. Төртіншісі, әртүрлі аудиториямен жұмыс. Әлеуметтік желілер әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдармен танысуға және әртүрлі мәдениеттермен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Әлеуметтік желінің зияны
\r\n\r\nБіріншісі, қауіпсіздік мәселелері. Жеке ақпараттың ашық, қолжетімді болуы немесе жеке мәліметтердің ұрлану қаупі бар. Екіншісі, уақытты тиімсіз пайдалану. Әлеуметтік желіде ұзақ уақыт өткізу өнімділікті төмендетіп, уақытты тиімсіз өткізуге әкелуі мүмкін. Үшіншісі, жалған ақпарат тарату. Әлеуметтік желілерде жалған ақпарат тез таралып, қоғамда теріс көзқарастардың қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Төртіншісі, кибербуллинг (интернеттегі қорлау). Кейбір пайдаланушылар басқа адамдарды қорлау немесе кемсіту мақсатында әлеуметтік желіні теріс пайдаланады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Желіні пайдалану мәдениеті
\r\n\r\nӘлеуметтік желі барынша жақсы жағынан пайдалану үшін оны дұрыс және саналы түрде қолдану маңызды. Осы ретте әлеуметтік желіні пайдаланудың мәдениеті туралы айтып өтсек.
\r\n\r\nБірінші, құрмет пен әдеп. Әлеуметтік желілерде өзгелерге құрмет көрсету маңызды. Пікір білдіру кезінде сыпайылық сақтап, өз ойыңды мәдени түрде жеткізу керек. Екінші, жалған ақпараттан сақтану. Деректерді бөлісуде сенімді және ресми дереккөздерге сүйену қажет. Жалған немесе жалған ақпарат тарату қоғамда араздық туғызуы мүмкін. Үшінші, талқылау мәдениеті. Талқылау кезінде дауласқаннан гөрі, әртүрлі көзқарастарды тыңдап, ортақ шешім іздеуге тырысу керек. Ашу-ызаға берілмей, өз ойын дәлелдер арқылы сыпайы жеткізу – мәдениеттіліктің белгісі. Төртінші, жеке мәліметтерге құрмет. Өзгенің жеке мәліметтерін рұқсатсыз жарияламау, олардың құпиялылығын сақтау маңызды. Жеке ақпаратты сақтау – интернет қауіпсіздігінің басты аспектісі. Бесінші, мазмұнның сапасы мен маңыздылығы. Әлеуметтік желілерде мағынасыз немесе арандату сипатындағы жазбаларды жариялауғаннан гөрі қоғамға пайдалы, мағыналы және танымдық жазбалар қалдырған жөн.
\r\n\r\nАлтыншы, зорлық пен агрессияны насихаттамау. Қатыгездік, агрессия немесе басқа адамдарға зиян келтіретін әрекеттерді насихаттау қоғамда жағымсыз әсер тудырады. Сондықтан позитив, рухани бай жазбаларды насихаттау қажет. Жетінші, әр адамның пікір құқығы. Әлеуметтік желіде әрбір адамның өз ойын айтуға құқығы бар. Сондықтан әртүрлі пікірге ашық болып, әркімнің сөз еркіндігін құрметтеу қажет. Сегізінші, түсіністік таныту. Әлеуметтік желіде әртүрлі ұлттар, мәдениеттер және көзқарастар кездеседі. Сондықтан төзімділік танытып, өзге мәдениеттерге түсіністікпен қарап, кемсітпеу қажет. Тоғызыншы, әдеп нормаларын сақтау. Әлеуметтік желіде қоғамның жалпы әдеп нормаларын сақтаған жөн. Ашықтан-ашық балағаттау, қорлау, ұятсыз сөздер жазу жалпы мәдениетке қайшы келеді. Оныншы, қоғамдық пікірге оң әсер ету. Әрбір қолданушы өзінің әрекеті арқылы қоғамда белгілі бір ой қалыптастыра алады. Сондықтан жауапкершілікпен және оң ықпал ететіндей әрекет ету мәдениетті қоғамның қалыптасуына үлес қосады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ескеру керек ережелер
\r\n\r\n2024 жылғы деректерге сүйенсек, әлеуметтік желілерді пайдаланушылар саны әлем бойынша шамамен 5,17 миллиард адамға жетті. Бұл бүкіл әлемхалқының шамамен 64 пайызын құрайды, ал олардың күнделікті желіде өткізетін орташа уақыты – 2 сағат 20 минут. Көрсеткіш 2023 жылмен салыстырғанда 4,44 пайызға артқанын көрсетеді. Бұл статистика әлеуметтік желілердің маңызды құбылысқа айналғанын және жыл сайын белсенді қолданушылар санының айтарлықтай өскенін көрсетеді.
\r\n\r\nӘлеуметтік желілер – қазіргі замандағы ең маңызды коммуникациялық құралдың бірі. Олар адамдардың қарым-қатынас жасауына, ақпарат алмасуына, білім алуына және өзара түсіністікті нығайтуға көмектеседі. Дегенмен желіні пайдалану кезінде әдеп нормаларын сақтап, жеке қауіпсіздікке мән беру қажет. Сонымен қатар әлеуметтік желілерді пайдалану барысында мына ережелерге мән берген абзал: әдеп сақтау, жалған ақпарат таратпау, бос уақытты тиімсіз өткізуден сақтану, әдепсіздіктен сақтану, зиян келтірмеу, жақсылыққа шақыру және жамандықтан тыю.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-30_145637798.png","field_name":"2024-12-30T14:56:44.822091+05:00"},{"id":52,"title":"АСЫЛ ДІНІМІЗДЕГІ ЖАСТАР КЕЛБЕТІ","text":"Тәуелсіз Қазақ елі үшін дін қай кезде де рухани тірегі болып табылады. Өткен тарихымызда небір зұлмат, қысылтаяң, қылышынан қан тамған атеизм заманын бастан кешсе де, ата-бабаларымыз бір Жаратушының барлығын ұмытпаған. Ал тәуелсіздігіміз қолымызға тиген уақытта наным-сенімдерімізге еркіндік беріліп, ардақты жұртымыздың қасиетті дінге деген бетбұрысы тіптен қарқынды өсті. Жасыратынымыз жоқ, осы үрдістің жемісі ретінде асыл дінімізге ең көп қызығушылық танытқан буын жастар болды.
\r\n\r\nЖастар – кез-келген мемлекеттің ең басты әлеуметтік, стратегиялық ресурстарының бірі. Демек, қоғамның ілгері әрі жаңару болашағы жастарға байланысты. Осы себепті, қазіргі жаһандану заманында әлем мемлекеттері өздерінің ұлттық шекараларын сақтау мақсатында өз азаматтарының, дәлірек айтқанда жастарының тәлім-тәрбиесіне қатты көңіл бөліп отыр. Бұл мақсат жолында кез-келген діннің қоғамда атқаратын рөлі мен еңбегі өте маңызды.
\r\n\r\nДана халқымыздың: «Бір жылыңды ойласаң, егін ек. Он жылыңды ойласаң, ағаш ек. Жүз жылыңды ойласаң, ұрпақ тәрбиеле» дегені тегін емес. Көзі ашық, көкірегі ояу жастарды тәрбиелеудің негізгі мәні – сапалы білім мен саналы тәрбие беруінде жатыр.
\r\n\r\nҚасиетті Құран Кәрімнің ең бірінші түскен сүресі, алғашқы бұйрық «Оқы» деген. Осы қасиетті аятта Алла Тағала адам баласына барлық пайдалы білім түрлерін меңгеруді айтуда. Себебі, адам білім арқылы әлемді танып, әлемді тану арқылы Жаратушысын таниды. Ал, Жаратушысын дұрыс таныған пенде қоғамның ілгері, берекелі болуына еңбек етеді. Демек, дұрыс білім алу және сол алған білімін ел игілігі жолында амалға асыру ислам дінінің негізгі құндылықтарының бірі.
\r\n\r\nБілім алу мен қоғамды ізгелендіру жолында жастық шақтың маңызы өте үлкен. Себебі халқымыздың даналық сөзінде: «Жастық шақта алған білім тасқа қашап жазғандай, кәрілікте алған білім суға әшейін салғандай» - десе, Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бес нәрсе келместен бұрын бес нәрсенің қадірін біл: қарттық келместен бұрын жастық шақтың, ауру келместен бұрын денсаулықтың, кедейлік келместен бұрын байлықтың, шұғылданбастан бұрын бос уақыттың және ажал келместен бұрын өмірдің қадірін біл» – деген.
\r\n\r\nБұдан түйетін түйініміз, әр елдің жарқын болашағы иманды жастарға тікелей байланысты. Жастары рухты, білімді, рухани дамыған елдің болашағы да шуақты болмақ. Осы ойымызды ақиық ақын Мағжан Жұмабаевтың мына бір өлең шумағы қуаттай түсетіндей:
\r\n\r\nҚажу бар ма тұлпарға,
\r\n\r\nТалу бар ма сұңқарға,
\r\n\r\nИман күшті оларда,
\r\n\r\nМен жастарға сенемін – деп өскелең жас ұрпаққа үлкен үкілі үміт артқан. Сондықтан «Найзаның ұшымен, білектің күшімен» сақтап қалған бабалардың үлкен аманаты бар екенін сезіндіру баршамызға жауапты міндет.
\r\n\r\nОсы жауапкершілігі мол міндетті абыроймен атқарып шығу үшін ең алдымен жастық шақта білім алу өте маңызды. Себебі білім алу әрбір мұсылманға міндет. Қасиетті Құранның «Мужәдәлә» сүресі, 11-аятында: «Алла Тағала сендерден иман келтіргендер мен ғылым берілгендердің дәрежесін жоғарылатады. Алла сендердің істегендеріңнен хабардар» – десе, Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Білім талап ету – әрбір мұсылманға парыз» – деген.
\r\n\r\nЖастық шақта адамның ақпараттарды қабылдауы, жаттау қабілеті, есте сақтауы өзге өмірлік кезеңге қарағанда әлде-қайда қуатты әрі тиімді болады. Сол себепті жастық шақтағы уақытта тиімсіз өткізбей, білім алу, өнер үйрену, ізгі һәм пайдалы істерге арнау қажет. Бұл ойымызды Хәкім Абай атамыздың мына бір өлең жолдары растайтындай:
\r\n\r\nЖасымда ғылым бар деп ескермедім,
\r\n\r\nПайдасын көре тұра тексермедім.
\r\n\r\nЕржеткен соң түспеді уысыма,
\r\n\r\nҚолымды мезгілінен кеш сермедім, – деген.
\r\n\r\nЖастық шақта орындау қажет маңызды істердің бірі – қоғамға пайдалы тұлға болу. Жастық шақ – қайтып айналып келмейтін көктем мезгілі секілді. Осы бір құнарлы кезеңде жас топыраққа егін салып үлгермесеңіз, күзде мол өнім алуыңыз екіталай. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қиямет күні төрт нәрседен сұралмай, құлдың аяғы жылжымайды. (Ол): Өмірін қалай өткізгендігі, жастық шағын қалай өткізгендігі, мал дүниесін қалай тауып, қайда жұмсағандығы, біліміне қалай амал еткендігі?» – деген. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жастық шақты өмірден бөліп алып айтуындағы сыр – жастық шақтың адамға берілген ерекше нығмет екенін, әрі ол турасында адам баласынан қиямет күні бөлек есеп алынатынын көрсетеді.
\r\n\r\nЕкінші туындайтын өзекті мәселенің бірі – аға буынның жастарға ұдайы әрі тұрақты түрде қолдап, жәрдем беруі. Ұлт жанашыры Ахмет Байтұрсынұлы: «Балам деген жұрт болмаса, жұртым деген бала қайдан шықсын?!» – деген ұлағатты ойын қалдырған. Қоғам үлкен бір отбасылық жүйе. Әр буын өкілі өзара байланысып, қолынан келетін барлық мүмкіндікті пайдаланып, жәрдем беріп отыруы қажет.
\r\n\r\nОсындай игі мақсат жолында ҚМДБ жанынан «Зейін» оқырмандар клубы төрт жыл бойы үздіксіз жұмыс жасап келеді. Клуб шеңберінде әртүрлі жастағы буын өкілдері кітап оқып, тұрақты түрде пікір алмасып отырады. Негізгі мақсат – жастарға дұрыс рухани тәрбиемен қатар пайдалы білімді сіңдіру.
\r\n\r\nЗейін – оқырманның жүрегіне жылу, ақылына нұр ұялататын кемел мекен ұранымен осы уақытқа дейін мыңдаған қоғамға пайдалы шәкірттерді қалыптастырды.
\r\n\r\nОйымызды Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мына бір хадисімен аяқтауды жөн көрдім: «Расында Алла арзан ойын-күлкіге салынбаған жасқа міндетті түрде риза болады», – деген.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-30_145746414.png","field_name":"2024-12-30T14:57:50.972029+05:00"},{"id":53,"title":"ЖАСТАРДЫҢ ТАНЫМЫН ЖЕТІЛДІРЕТІН КІТАП","text":"Ислам діні бірін-бірі толықтыратын сенім жүйесінен, құқықтық-практикалық нормалар мен моральдық-этикалық құндылықтардан тұратыны белгілі. Бұлар ақида, фиқһ, ахләқ терминдерімен танылған теориялық-методологиялық принциптері қалыптасқан негізгі ғылым салаларын құрайды.
\r\n\r\nРухани тазалықтың, ар-ұят пен адалдықтың мызғымас тірегі болған діннің негізгі қызметі – адамның рухани дүниесін жетілдіре отырып, моральдық құндылықтары жоғары қоғам қалыптастыру. Хақ дін адамның жеке өмірі мен отбасылық, қоғамдық өмірін реттейтін әмбебап жүйе болғандықтан, адамдар арасындағы қарым-қатынастарды ихсанға, көркем мінез-құлыққа негіздейді. Сондықтан адамның ар-намысы мен адамдық қасиеттерін жоғары қойған ислам шариғатының асыл мақсаттары моральдық-этикалық құндылықтарды ерекше бағалайды. Мұсылмандық сенім мен исламдағы құқықтық практикалық нормалар адамды туралыққа, әділдікке, әдептілікке, рухани тазалық пен кемелдікке жетелейді. Бұл қасиеттер ихсан арқылы тағы дамиды, ары қарай көркейе түседі. Діннің осындай жақсылығын, ықпалын адамдарға дұрыс түсіндіріп жеткізе білу, адами құндылықтарды жетілдіруге оларды бағыттай білу қазіргі қоғамға ауадай қажет. Өйткені қазір қоғамда біржақты ойлау, дінді формалық сипатта ғана қабылдау, оның негізгі моральдық мазмұнына үңілмеу белең алып, соның салдарынан бірбеткей топтар пайда болып жатыр. Діннің адалдық, сабырлық, даналық, жақынға жәрдем, мұқтажға көмек көрсету, маңайына мейірімділік, жаны барға жанашырлық таныту секілді, адам атына лайық, затына жарасымды құндылықтарын насихаттау арқылы, адамдар арасында дін туралы дұрыс пікір қалыптастыру маңызды. Себебі адамзаттың бақыты қай ғасырда да тек осы дұрыс сенім әрі ақиқат дін арқылы ғана баянын тапқан. Сол үшін де Абай атамыз айтқандай, «Адамға хәлінше ихсанды болмақ – қарыз іс» дер едік.
\r\n\r\n«Ихсан» сөзі «жақсылық жасау» және «жасаған істі кемел түрде жүзеге асыру» дегенді білдіреді. Мұсылман адам ең кішкентай істің өзін көркем жасай алатындай ықыласты болу керек. Себебі Алла Тағала жаратқан нәрсесінің әрбірін кемеліне келтіріп, кереметтей етіп жасағанын айтқан. «Сәжде» сүресінің 7-аятындағы ихсан ұғымы осы мағынаны қамтиды. Яғни құлшылықтан бастап, жауапты қызметіңді, қолға алған әр ісіңді ең кәміл деңгейде атқару, Алла Тағаланың әр-Роқиб – Бақылап тұрушы екенін естен шығармау, Естіп, Біліп, Көріп тұрғанын ескеріп, амалыңның бағасы мен марапаты Одан болатынын ойлап істеу.
\r\n\r\nҚұран Кәрімде ихсан ұғымы Аллаға және адамдарға қатысты жетпістен астам аятта айтылып, бұл аяттардың бір бөлігінде «ізгілік істеу», бір бөлігінде «жасаған ісін ең жақсы деңгейде жасау» деген мағыналарда қолданылған. Хадистерде де мағынасы осылай келеді.
\r\n\r\nБәрімізге белгілі, мәшһүр хадисте: «Ихсан дегеніміз –Алланы көріп тұрғаныңдай құлшылық жасауың. Өйткені сен Оны көрмесең де, Ол сені көріп тұр...» – делінеді. Алайда ихсан тек құлшылыққа қатысты әрекеттермен шектелмейді. Дүниеде де, ақыретте де Жаратқанның назарынан тыс қалатын ешнәрсе жоқ болғандықтан, әр сәтте Оның көріп тұрғанын сезініп, үлкен-кіші қай істе болсын өзіңе де, өзгеге де адал болуға үйретеді.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2024-12-30_145928409.png","field_name":"2024-12-30T14:59:32.669987+05:00"},{"id":54,"title":"НАМАЗ ЖӘНЕ УАҚЫТ","text":"Шариғатымызда құлшылықтардың дұрыс болу шартының бірі – уақыт. Сондай ұлы құлшылықтардың бірі, Алла Тағаланың барлығына, бірлігіне иман келтіргеннен кейінгі Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) парыз болған құлшылықтың ең алғашқысы – намаз.
\r\n\r\nНамаз оқу – ақыл-есі дұрыс, балиғатқа жеткен әрбір мұсылман ер мен әйел үшін белгілі уақыттарда өтеуге міндетті болған – парыз. Алла Тағала Құранда: «Намаз мұсылмандарға арнайы белгіленген уақыттарда парыз етіледі», – деген.
\r\n\r\nОсыған орай парыз намаздарды уақытында оқыған шарт. Әр намаздың басталатын уақыты мен аяқталатын уақыты белгіленген. Парыз намаздарының сүннеттері, жұма намазы және айт намаздары үшін де белгілі бір уақыт бар. Бұл намаздарды уақытынан бұрын оқуға болмайды. Уақытын еш себепсіз өткізіп, қаза етіп оқу – үлкен күнә. Сондықтан әрбір мұсылман намаз уақыттарын білуі керек.
\r\n\r\nИсра кешінде намаз парыз болғаннан кейін, Жәбірейіл Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әр намаздың басталатын және аяқталатын уақыттарын белгіледі. Ибн Аббас (оған Алла разы болсын) риуаят еткен хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Жәбірейiл періште маған Байтулланың (Қағбаның) жанында екi рет имам болды. Бірінші күні күн тал түстен ауғанда бесiн намазын, әр нәрсенiң көлеңкесi өзiмен бiрдей болғанда екiнтiнi, күн батысымен ақшамды және шапақ жоғалған уақытта құптанды, таң шапағы туғанда таң намазын оқыдық. Ал екiншi күнi бесiндi әр нәрсенiң көлеңкесi өзiндей болған уақытта, екінтіні әр нәрсенiң көлеңкесi өзiнен екі есе ұзын болғанда, ақшамды әуелгі уақытында, құптанды түннiң үштен бiрi кiргенде, таң намазын айнала жарық болғанда оқыдық. Кейiн Жәбірейіл Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ей, Мұхаммед! Сенiң және сенен бұрын өткен пайғамбарлардың намаз уақыты осы. Үмбетiң бес уақыт намаздың әрбiрiн осы екi уақыттың арасында оқысын», – дедi», – деген.
\r\n\r\nТөрт мәзһаб ғалымдары бес уақыт намаздың басталатын және аяқталатын уақыттарына қатысты осы хадисті дәлелге алады. Сондай-ақ Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Менің қалай намаз оқығанымды көрсеңдер, сендер де солай намаз оқыңдар!» – деген хадиске сүйенеді. Намаздың жалпы уақыттарына, қай уақытта оқу мұстахаб, қай уақытта оқу мәкруһ болатынына қысқаша тоқталып өтсек.
\r\n\r\nТаң намазы. Таң намазының уақыты екінші таң (көкжиектен көлденең шығатын ақтық) атқан уақыттан басталып, күн шығуына дейін жалғасады. Таң намазын айналаға жарық түсіп, ағараңдай бастағанға дейін кешіктіріп оқу – мұстахаб. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Таң намазын айнала ағараңдай бастағанда оқыңдар. Өйткені, оның сауабы көп», – деген. Мұстахаб болған кешіктіру мөлшері елу немесе қырық аятты, егер дәреті бұзылған жағдайда қайтарып оқитындай уақыт болуы керек. Бұл ер адамдарға қатысты, ал айелдер уақыты кірген кезде, қараңғы уақытта оқыған абзал.
\r\n\r\nБесін намазы. Бесін намазының әуелгі уақыты – күн тас төбеден ауған кез. Ақырғы уақыты барлық нәрсенің көлеңкесі екі есе ұзарғанға дейін жалғасады. Бесін намазын жазда кешіктіріп, салқын уақытта оқу – мұстахаб. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бесін намазын ыстық қайтқанда оқыңдар. Себебі күннің ыстығы – жәһаннамның отынан», – деген. Намазды жалғыз оқи ма немесе жамағатпен оқи ма, ыстық аймақ па, суық аймақ па, кешіктіріп оқыған жақсы. Ал қыста бесін намазын уақытында оқу мұстахаб. Көктем, күз мезгілдерінде де бесін намазын өз уақытында оқу – мұстахаб.
\r\n\r\nЕкінті намазы. Екінті намазының уақыты – бесін уақыты шыққан сәттен бастап, күннің батуына дейінгі мезгіл. Екінті намазын нәпіл намаздарына уақыт көп болу үшін күн бұлтты болмаса жазда да, қыста да күннің көзді қарықтырмайтындай сарғыш тартқанға дейін кешіктіріп оқу – мұстахаб. Өйткені екінті намазын бұлайша кешіктіру – мәкрүһ. Ал күн бұлтты болса, екінді намазын өз уақытында оқыған – мұстахаб.
\r\n\r\nАқшам намазы. Ақшам намазының уақыты – күннің толық батқан сәтте басталып, шапақтың жоғалған уақытында аяқталады. Имам Әбу Ханифаның көзқарасы бойынша шапақ деп көкжиекке қызарып күннің сіңуін айтады. Ақшам намазын қай уақытта болсын, уақыты кірісімен асықтырып оқу – мұстахаб. Азан мен қаматтың арасын тек үш аят оқылатындай мөлшерде немесе аз ғана отыру арқылы бөледі. Өйткені ақшам намазын кешіктіру – мәкрүһ.
\r\n\r\nҚұптан намазы. Құптан намазының әуелгі уақыты – шапақ жоғалғаннан басталып, екінші таңның атуына дейінгі мезгіл. Құптан намазын түннің үштен бір бөлігіне дейін кешіктіру – мұстахаб. Бұл күн бұлтты болмаған уақытта. Егер күн бұлтты болса, өз уақытында оқыған абзал. Себепсіз екінші таңға дейін кешіктіру – мәкрүһ.
\r\n\r\nҮтір намазы. Үтір намазының әуелгі уақыты құптан намазынан кейін басталып, соңғы уақыты екінші таңның атуына дейін жалғасады. Үтір намазын түнгі намаздарға тұруға әдеттенген әрі түнде ояна алатынына сенген адам түннің ақырғы бөлігіне дейін кешіктіру – мұстахаб. Ал оянуына күмән келтірген адам ұйықтамай тұрып оқып алғаны абзал.
\r\n\r\nПайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла Тағала қайсы амалды жақсы көреді?» деп сұрағанда: «Уақытында оқылған намазды», – деп жауап берген. Алла Тағала екі дүниеміз үшін қайырлы болған әр ісімізді өз уақытында орындайтын пенделер қатарынан болуды нәсіп етсін! Мақаламызды Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың дұғасымен аяқтауды жөн көрдік: «Раббым! Мені және менің ұрпағымды намазды кемеліне жеткізіп, үзбей оқитындар қатарынан қыл! Раббымыз, дұға-тілегімізді қабыл ете гөр!».
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-06_110206490.png","field_name":"2025-01-06T11:02:30.596495+05:00"},{"id":55,"title":"ДЕСТРУКТИВТІ АҚПАРАТТАН ҚАЛАЙ ҚОРҒАНАМЫЗ?","text":"Күн өткен сайын интернет қолданушыларының саны артып келеді. Сол себепті интернетте пайдалы мәліметтермен қатар, деструктивті, яғни адамның психологиялық, физикалық саулығына теріс әсер ететін, құқығына қайшы келетін теріс ақпараттар та баршылық. Мұндай ақпараттар қоғамның қалыпты дамуына қауіп төндіреді. Сондықтан оны дер кезінде тану және онымен күресу өте маңызды.
\r\n\r\nДеструктивті мазмұндағы ақпарат адамды күрделі, сонымен қатар күнделікті қажетті тапсырмаларды орындаудан алшақтату үшін жасалған. Мұндай ақпараттарды оқу жұмыс процесін баяулатып, адамды өз бетінше және креативті ойлау қабілетінен айырады. Қазіргі уақытта әлеуметтік желілер, форумдар, басқа да цифрлық платформалар қылмыс жасаудың және жекелеген адамның дүниетанымына әсер етудің алаңына айналды. Зерттеушілердің пікірінше, интернет қолданушылары, соның ішінде жас буын өкілдері (14-25 жас аралығы) әлеуметтік желілерде экстремистік идеология насихаты, суицид жолдары, есірткі қолдану және т.б. ақпараттарға көп кезігеді. Осындай ақпараттардың салдарынан адам баласы ауыр күйзеліске ұшырап, ата-анасы, қоршаған ортасымен қарсы келіп, соңында түрлі қатыгездік пен
\r\nзорлық-зомбылыққа ұрынуы мүмкін.
Цифрлық технологиялар дамыған сайын адамдар басқа адам туралы қажетті мәлімет алып қана қоймай, оның абырой-беделін түсіруге бағытталған ақпарат тарата алатындай мүмкіндікке қол жеткізді. Әсіресе мұны деструктивті ағым өкілдері белсенді түрде пайдаланып келеді. Мысалы, экстремистік идеяларды насихаттау көбіне «бізді» «өзгелерден» бөлуге бағытталады. Олар адамдардың тәрбиесіздігіне сүйене отырып, арнайы әсер ету әдістерін қолданады, рухани ілімдер мен тарихи фактілерді бұрмалайды және т.б. Сонымен қатар деструктивті діни ағымдар әлеуметтік желіде арнаулы дайындалған стратегия бойынша әрекет етеді. Олар өзге адамдарды қатарына қосу үшін әлеуметтік желілерді өте белсенді пайдаланып, арнаулы ойластырылған стратегияны іске асырып қана қоймай, әртүрлі бұрмаланған, жалған ақпарат тарату арқылы өзгелерді шатастырады. Ақпарат құралдарында, әлеуметтік желілерде Қазақстанда тыйым салынған ИГИЛ секілді экстремистік ұйымдар интернеттің шексіз мүмкіндігін шебер пайдаланғанын, желілер арқылы виртуалды орта қалыптастыруға әрекет еткенін жазған болатын. Шынында қазіргі таңда әлеуметтік желілерді пайдалану оңай. Желілердің көмегімен радикалды ағымдар өз хабарламаларын аудиторияның нақты топтарына бейімдеп, виртуалды әлем арқылы миллиондаған адамның үйіне еніп жатқаны жасырын емес.
\r\n\r\nДеструктивті мазмұндағы ақпарат тасқынына қалай төтеп беруіміз керек? Оның алдын алудың алғашқы қадамы – қауіпті білу және тану. Алайда үрейге беріліп, өзіңізді интернеттен толық шектеудің қажеті жоқ. Себебі интернет – адамзаттың ең үлкен жетістігі. Сондықтан одан бас тарту қиын. Интернетті меңгерудің ең тиімді жолы – оны дұрыс қолдану. Сол арқылы ғана интернеттің игіліктері мен мүмкіндіктеріне қол жеткізе аламыз.
\r\n\r\nҚазіргі қоғамға қажетті дағды – медиа сауат. Ол ақпараттық хабарламаларды дұрыс оқуға, оларды талдауға және солар арқылы қалыптасқан пікірді сыни тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді. Медиа сауаттылық адамдарға манипуляцияға қарсы тұруға, жалған немесе деструктивті мәліметтерді тез анықтауға көмектеседі.
\r\n\r\nДеструктивті ақпараттан сақтану үшін қарапайым ережелерді біліп, деструктивті мазмұнды саралауға көмектесетін цифрлық нұсқамаларды қолдану қажет. Мысалы, қажетсіз ақпаратты бұғаттайтын түрлі антивирус бағдарламаларын орнатуға болады. Көптеген танымал интернет браузерлерде веб-сайттарды бұғаттауға арналған қосымшалар бар. Сонымен қатар «Бейтаныс адамдармен сөйлеспе» ережесін есте сақтап, әлеуметтік желіде барлық белгісіз нәрседен сақ болуымыз керек. Бейтаныс сілтемелерге өтпей, беймәлім жерден келген хабарламаларды қабылдамау аса маңызды.
\r\n\r\nДеструктивті ақпаратпен күресу үшін әркім өзінің медиа сауатын арттырып, ақпаратты дұрыс талдауды үйренуі қажет. Бүгінде ақпарат ағынының көптігі сонша, интернеттегі ақпараттар өзіне назар аудартпай қоймайды. Алайда сыни ойлай алатын және ақпаратты ресми дерек көздерден ғана пайдаланатын адамдар деструктивті ақпараттар ағынынан өзін қорғай алады.
\r\n\r\nСонымен қатар әлеуметтік желілерде де жалған және деструктивті ақпарат көп тарайды. Себебі желілердегі ақпаратты тексеру механизмі әлсіз. Желілерде таралып ақпараттардың ақ-қарасын анықтау қиын. Сондықтан әлеуметтік желідегі ақпараттарға алданбай, тек ресми және сенімді дереккөздерге жүгінген жөн. Діни ақпаратты шекараның арғы жағында отырған беймәлім ұстаздардан, белгісіз сайттардан үйренуге болмайды. Діни мағлұмат алам деушілерге Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының muftyat.kz сайты бар екенін еске салғымыз келеді. Біз бірге сыйластық пен өзара түсіністікке негізделген үйлесімді қоғам құру арқылы деструктивті ақпараттың барлық түрінен бас тарта аламыз.
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-06_110332251.png","field_name":"2025-01-06T11:03:54.973646+05:00"},{"id":56,"title":"Құстың үш өсиеті","text":"
Бірде кішкентай құс торға түсіп қалады. Айламен тұзағына түсірген адамға: «Қожайын! Бұл өмірде біршама сиыр мен түйелерді құрбан еткен боларсың. Олардың етіне тоймаған сен, мына менің етіме тоймасың анық. Мені босат, ал мен саған үш өсиет айтамын. Біріншісін, қолыңда тұрып айтамын. Екіншісін болса, үйдің шатырына қонғанда айтамын. Ал үшінші өсиетті – ағаштың басында отырып айтамын. Маған сеніп, осы үш өсиетке құлақ асар болсаң, әлемдегі ең бақытты жан боласың»,- дейді.
\r\n\r\nӘлгі адам құстың айтқанына сеніп, шартына келіседі.
\r\n\r\nСонда құс:
\r\n\r\n«Қолыңда тұрып айтар ақылым: кім не айтса да, жөні жоқ дүниеге сенбе!»
\r\n\r\nАңшы берген уәдесінде тұрып, құсты қоя береді. Құс үйдің шатырына қонған бетте екінші кеңесін айтады:
\r\n\r\n«Қолыңнан жіберіп алған мүмкіншіліктердің артынан опа жеп, өткеніңе өкінбе!»
\r\n\r\nЕкінші кеңесін айтқан әлгі құс ағаш басына қонып:
\r\n\r\n«Үшінші өсиетімді айтпас бұрын мынаны айтайын: менің ішімде салмағы он дирхемдік өте қымбат, бағалы тас жатыр. Осы тастың арқасында байып кетуіңе болар еді. Сен ғана емес, ұрпағың түгел бай-дәулетті болар еді. Амал нешік, сен ол мүміндігіңді жіберіп алдың!»,- дейді.
\r\n\r\nМұны естіген әлгі адам ызадан айқайлап жібереді.
\r\n\r\nСонда құс:
\r\n\r\n«Саған «Жіберіп алған мүмкіндіктердің артынан опа жеп, өткеніңе өкінбе»,-демедім бе? Бағалы тас қолыңнан ұшып кеткен соң несіне ашынып жатырсың? Әлде менің айтқанымды түсінбей қалдың ба? Мен «кім не айтса да, жөні жоқ дүниеге сенбе!», деген едім ғой. Арыстаным-ай, салмағы үш дирхемге жетпейтін әлсіз торғайдың ішінде он дирхемнің салмағындай жақұт тас қайдан болсын?»-, дегенде аңшы өзіне келіп:
\r\n\r\n«Жарайды, олай болса, үшінші кеңесіңді айт»,- дейді.
\r\n\r\n«Саған екі рет құлақ асар деп өсиет айттым. Енді үшіншісін сұрап тұрсың ба? Ұйқыда жатқан адамға өсиет айту – сортаң жерге дән еккенмен тең»,- деп самғап кете барыпты әлгі құс.
\r\n\r\nНадандық пен білімсіздік ешбір жамауға келмейді. Олай болса, ондай жандар үшін даналық дәнегін бекер сарп етудің қажеті жоқ.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-06_110445827.png","field_name":"2025-01-06T11:05:12.475392+05:00"},{"id":57,"title":"ЖАСТЫҚ ШАҚТЫ БОС ӨТКІЗБЕ!","text":"Жастық шақ – әрбір адамның өміріндегі ең бақытты кезеңі. Өйткені бұл балғын кезеңді асуларды алып, белестерді бағындыратын мүмкіндік деп білген жөн. Жастық шақ – адам баласының ең тартымды әрі ең белсенді кезеңі. Өмірдің шыңы, қайрат-жігерге толы, жалындаған шақ. Тепсе темір үзетін күш-қуаты тасып тұрған тәуекелге толы кезең.
\r\n\r\nЖастардың дұрыс жолда болуы – үмбеттің саулығы. Кез келген халықтың болашағын жастарына қарап білуге болады. Егер жастар ғылым-білім, имандылық, салауатты өмір салтын ұстану жолында болса, онда ол елдің болашағы бар. Ал жастары нәпсі жетегінде кетіп, азғындыққа белшесінен батса, ондай елдің болашағы жоқ.
\r\n\r\n«Қайыңның қырық бұтағы болады. Алайда сол қырық бұтақтың ішіндегі біреуі ғана пайдаға асар түзу таяқ, ал қалғаны қисық таяқ болады». Яғни қазақтың әрбір жас жеткіншегі қисық не қиғаш ғұмыр кешпей, түзу әрі берік болып жетілуі, болашаққа нық қадаммен ұмтылуы керек.
\r\n\r\nҚұранда Алла жастық шақты екі әлсіздіктің арасындағы кезең деп сипаттайды. Екі әлсіздік деп балалық шақ пен адамның кәрілік кезеңін меңзейді. Құран Кәрімде: «Алла сендерді әу баста тым әлсіз етіп жаратады. Кейін ол әлсіздіктен соң (буындарынды бекітіп) күш-қуат береді. Содан кейін күш-қуатыңды кемітіп, қайтадан әлсіз һәм қарт қылады», – делінген («Рум» сүресі, 54-аят). Балалық шақ әлі жетілмеген кезеңі болса, кәрілік – адамның жетілген және қуаты кеткен кезеңі. Адамның негізгі өмірі – осы орта кезеңді қамтиды. Сол себепті көбірек сұралатын өмір кезеңі де – осы екі әлсіздіктің ортасындағы куатты кезең.
\r\n\r\nЖастық шақты ақиық ақын Мағжан Жұмабаевтың тілімен айтсақ, «Арыстандай айбатты, Жолбарыстай қайратты, Қырандай күшті қанатты» болатын уақыт. Иә, қарап отырсақ, бойына имандылықты сіңірген бабаларымыз ерте есейіп, елдің ертеңін ойлады. Бірін-бірі жігерлендіріп, жақсылықтың жаршысы бола білді. Сол бабаларымыздың жастық шағы құр ойын, бос күлкімен емес, естіліктің үлгісімен қалыптасты. Шәкәрім Құдайбердіұлы:
\r\n\r\nКел, жастар, біз бір түрлі жол табалық,
\r\n\r\nАрам, айла, зорлықсыз мал табалық.
\r\n
\r\nӨшпес өмір, таусылмас мал берерлік
Бір білімді данышпан жан табалық, – деп заманындағы жастарды арсыздықтан сақ болуға шақыруда. Міне, бабаларымыздың мұншалықты жалынды жастық шаққа мұқият көңіл бөлуі бекер емес.
\r\n\r\nХХ ғасырдың басында ерекше белсенділігімен тарих сахнасына шыққан қазақ зиялыларының басым бөлігі жастар болатын. Олар ғасырлар бойы бодандықта болып келген елдің жағдайына жайбарақат қарамай, біліммен қаруланып, азаттық үшін күресті. Алғашқы қазақ жастар ұйымының жетекшілерінің бірі Смағұл Сәдуақасұлы былай деп жазады: «Ең алғашқы жастар ұйымы Омбы қаласында 1914 жылы ашылды. Ол ұйымның аты «Бірлік» еді. «Бірліктің» мақсаты оның бағдарламасында айтылған. Қазақ халқын мәдени һәм әдеби жағынан ілгері қатардағы жұрттарға қосу, ұлтжандылық сезімін туғызу һәм ұлттықты сақтау».
\r\n\r\nЖастар – қай кезде де қоғамның негізгі қозғаушы күші. «Асыл тастан, ақыл жастан» дегендей, қай қоғамда да жастар жаңаруға, жақсаруға ұмтылып, негізгі қозғаушы күшке айналған. Асыл дініміз Ислам да жастарға ерекше маңыз береді.
\r\n\r\nЖаратқан Жаббар Хақтан уахи түскенде Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жасы қырықта болатын. Ал насихатына еріп, иманға келгендердің басым бөлігі жастар еді. Алғаш иман келтірген кезде Әлидің (оған Алла разы болсын) жасы 8-де, Талха ибн Убайдулла 11-де, Абдулла ибн Масғұд 14-те, Сағыд ибн Әбу Уаққас 17-де, Зубайр ибн Аууам 18-де еді. Бұлардың барлығы Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мектебінің парасатты да, алғыр түлектері болатын. Әуелі Алланың қалауымен, сосын сол жастардың жұмыла күш салуымен Хақтың қасиетті сөзі, яғни Құран Кәрім кітабымыз шартарапқа жайылды.
\r\n\r\nАсыл дінімізді насихаттаған кезде де Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жастардың орнын ерекше бағалаған. Бір хадисінде: «Жастар маған көмектесті...» деп ерекше атаған. Омар ибн Хаттаб (оған Алла разы болсын) өзінің халифалығы кезінде қандай да бір қиын мәселе талқылағанда жастардан арнайы пікір сұрайды екен. Өйткені олардың ойы жүйрік, зерек болады деп тұжырымдаған.
\r\n\r\nСондай-ақ жастықтың ең қайталанбас кезі – бос уақыт. Кез келген нәрсе белгілі бір уақытпен жаратылған. Әрбір іс белгілі бір өлшеммен белгіленеді. Сол өлшемнің бірі – адамның өмірге келуі, ер жетуі, қартайып, дүниеден озуы. Уақыт бізге емес, біз уақытқа тәуелдіміз. Өйткені уақытты біз қалаған кезімізде ұзартып, қалаған сәтте қысқарта алмаймыз. Уақыттың өлшемі – Ұлы Жаратушының құзырындағы мәселе. «Ең ізгі амал қандай?», – деп сұраған кісіге Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уақыты кірісімен оқылған намаз», – деп жауап берген екен. Бұл Ислам дінінде құлшылықты орындауда уақыттың басты негіз етіп алынатынын аңғартады. Уақыт кірмейінше, намаз оқылмайды. Уақытында үлгермесе, намаздың қазасы өтеледі. Уақтылы оқылған намаздың сауабы өте мол.
\r\n\r\nБелгілі бір іспен айналысу – адам баласы үшін аса қажетті дүние. «Қарыны тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын» деп Абай хәкім айтпақшы, адамның бос отыруы – лағынеттелген шайтан үшін таптырмайтын мүмкіндік. «Өмірің әлі алда, уақытың болса жеткілікті, еш асықпа» деп күнде құлағыңызға неше келіп сыбырлап, түрлі ойлар салумен, іске аспас армандармен алдандырады, азғырады. Сондықтан баршамыз мұндай азғырудан сақ болуымыз керек. Жалпы, мұсылманның өмірінде бос уақытқа орын қалмауы тиіс. Қожа Ахмет Ясауи: «Кітабына үңілген бала, егінін егумен айналысқан егінші, қолы істегі тігінші, ас үйде тамақ пісірген әйел жамандық ойлауға уақыт таппайды», – деген. Негізінде жұмысы көп адамның жамандықты жасамақ тұрмақ, ойлауға да мұршасы келмесі анық.
\r\n\r\nБайқасаңыз, дәстүрлі дініміз Исламда ұзақ уақыт демалыс жариялау кездеспейді. Тіпті мейрамдардың өзі де санаулы ғана. Мереке күндері де бос қарап жату жоқ. Таң атысымен мешітке барып, айт намазын оқиды. Мұндай күндері айттау, құрбандық шалып, етін тарату, туған-туыс, көрші-қолаңның хал-жағдайын білу, мерекемен құттықтау істері, т.б. жүзеге асырылады. Біле білгенге бұлардың қай-қайсысы болмасын, үлкен
\r\nсауапты іске жатады. Қазіргі жастарға ең қауіпті нәрсе – айналысатын ісінің болмауы, уақытын босқа кетіруі. Адам баласына сынақ ретінде берілген уақытты бос және пайдасыз істермен өткізбеуіміз керек. Керісінше оны тиімді пайдалану – мұсылманның басты міндеті. Сөзі мен ісі қабысқан шынайы мұсылманның пайдасыз істерден аулақ жүретіні анық. Бұл жөнінде Құран Кәрімнің «Мүминун» сүресінің 3-аятында: «Олар бос және пайдасыз істерден аулақ жүреді», – делінген. Осы сүре арқылы Алла Тағала мұсылман адамды өзі үшін де, қоғам үшін де пайдалы істермен айналысуға шақырады.
Шынында, Асыл дінімізден бос уақыт ұғымын кездестіре алмайсың. Қасиетті Құранда мұсылманға бос уақытқа орын қалдырмау, Аллаға ұдайы құлшылық жасау туралы көптеп айтылған. Құранның «Шарх» сүресінің 7-8 аяттарында: «Босағаныңда дереу қайта жұмысқа кіріс. Раббыңа құлшылық жаса», – делінген. Имам Шафиғи өзінің бір сөзінде: «Уақыт – қылыш. Егер сен оны кеспейтін болсаң, ол сені кеседі», – деген екен. Демек, кейбір адамдардың «уақытымды қайтіп өткізерімді білмеймін» деуі қауіпті жағдайларға ұласуы мүмкін. Өйткені, зерттеу нәтижелерінің көрсетуінше, әсіресе жастар арасында түрлі бұзақы топтарға қосылу, жаман қылықтарға үйір болу, қылмыс жасау, моралдық азғындау мәселелері адамның не істерін білмей, бос жүрген кезінде көп кездеседі екен. Ұзақмерзімді жазғы демалыс кезінде жастар мен жасөспірімдердің бос уақытында оларға үлкендер тарапынан қадағалау күшейтілмесе, айтарлықтай зардап әкелуі мүмкін.
\r\n\r\nТүрлі жамандықтан сақтанудың жолдары ретінде мұсылман адамға кітап оқып, білімін арттыру, аят, хадис, дұға жаттау, ата-ананың алдындағы міндеттерін орындау, туыстарын зиярат ету, жетім-жесір, кедей-кембағалдарға көмектесу, жақсылық жасау, мамандығын жақсы игеру, намазының қазалары мен қарыздарын өтеу, араз адамдардың арасын татуластыру, т.б. мәнді әрі пайдалы істерге жұмсау ұсынылуы керек. Өйткені, өмір − шектеулі, уақыт − қысқа. Ибн Ақил ешқашан уақытын бос жібермейтін. Тыныққан уақыттарын ол былай деп суреттейді: «Қолым қалт етіп демалған кезімде аяқты созып құр жатқаннан гөрі, терең ойға беріліп, ойша шешілетін біраз мәселелерді шешумен айналысам. Жазатындай бірдеңе есіме түсе қалса, дереу тұрам да жазам. Сексен жасымда ғылымға деген менің ынтам жиырма жасымдағы кезіме қарағанда әлдеқайда жоғары болатын»... Айтқанындай, осыншалықты ынтасының арқасында ол ғылымның 20 шақты саласында өте құнды еңбектер қалдырды.
\r\n\r\nБіле білгенге уақыт – мүмкіндік. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адам баласы екі нәрсенің қадірін білмейді: мүмкіндік және денсаулық» деп ескерткен (Бұхари). Жаратқан Алла Тағала жастарымызды екі дүниені тең ұстай білетін, өмірін игі істерге арнайтын және айналасына жақсылық нұрын шаша білетін пенделер қатарынан болуды нәсіп еткей!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-16_095600111.png","field_name":"2025-01-16T09:56:22.409828+05:00"},{"id":58,"title":"ҚАЗАҚТЫҢ УАҚЫТ ӨЛШЕМДЕРІ","text":"Бодандықтың қамытын үш ғасырдай киген халқымыз өзінің төл мәдениетінен, ойлау жүйсінен және болмысынан айырылып қала жаздады. Патшалық Ресей мен Кеңес одағының идеологиясы барымызды бұрмалап, мал бағуды ғана білетін жабайы деп көрсетті, әрі осыған сендірді. Негізінде барлығы керісінше еді. Қазақ сахарасындағы сәулеті қайталана бермейтін Сауран, Сарайшық, Тараз т.б қалалар, мол мәдени мұрамыз (түрлі жанрдағы кітаптар, ауыз әдебиеті, салт-дәстүр т.с.с.) сынды өзге де құндылықтарымызды айтпағанның өзінде сағатты қолданбай-ақ күнделікті уақытты дәлдікпен айта білген. Бүгінде мұны көбіміз елей де, біле де бермейміз.
\r\n\r\nҚазақ әр күннің әр сағатын белгілі бір өлшеммен, дәлдікпен айтқан. Мысалы, бір тәулікті алып қарайық. Алдымен таңның атуы деген ұғым бар, бұл – шығыстан арайланып, жарықтың түсе бастаған кезі. Бұл шамамен біздің бүгінгі 5.30 шамасы. Одан кейін ертеңгілік. Ол – сағат 7-нің шамасы. Ал сағат сегізді қазақ «күн шыға» деп атаса, сағат тоғызды «күн көтеріле» деп белгілеген. Одан кейін сағат 10-дарда сәске келеді. Одан кейін түс басталады. Түстің уақытын қазақтар үшке бөлген. Сағат 11 – «сәске түс», сағат 12 – «талма түс», сағат 13 – «тал түс». Тал түс – нағыз көлеңкенің қысқарып, күннің тас төбеде тұратын уақыты. Бұл уақытты «шаңқай түс» те деп атаған.
\r\n\r\n«Күннің тас төбеге келген кезі. Бұл бөлменің іші тал түстің өзінде ала көлеңке боп тұрады» (Ә. Көшімов). «Талма түс кезінде тобылғы түбінен қоян ыршып шықты» (Ғ. Мүсірепов). «Шаңқай түс мезгілінде қара пәуеске жайлау жолының шаңын көтеріп, Керекуге қарай беттеді» (Д. Әбілев).
\r\n\r\nЖаз кезінде күннің ең ысыған уақыты да – дәл осы кез. Егер бір нәрсеге жиналғанда немесе жол жүретін болғанда, әлдебір іс-шара өткізетінде күн шыға немесе сәскеде, сондай-ақ сәске түске деп уағдаласса, бүгінгі сағатпен белгіленгендей дәл сол кезде жаңылмай кездесетін болған.
\r\n\r\nҚазақтың уақыт өлшемінде «түс ауа», «түс қайта» дейтін ұғымдар бар. Бұл шамамен 14-15 сағаттарға келеді. Мұны «бесін» деп атаған. Оның өзіне «кіші» және «ұлы бесін» деп атау берген. Одан кейін сағат 17 шамасын «күн еңкейе» деп белгілейді де, сағат 18-ді «екінті» деп атайды. Бұл – екінті намазын оқитын уақыт. Сағат 20 шамасында күн бата дейтін өлшем болса, 20:30-дарда ақшам басталып, 21 сағат шамасын «ақшам жамырауы» дейді. Одан әрі 22-лерде іңір басталады, сосын 23-24 – «ымырттың түсуі», «ымырттың иірілуі» дейтін уақыт өлшемдеріне сай келеді. Сағат 1-лерде – «түн», 2-де – «үркер көтерілуі», 3-те – «жеті қарақшының шаншылуы», 4-те – «шолпан тууы», 5-те – «таң сарғайуы» немесе әрі қарай «таң ата» деген ұғымдар басталады. Әрине, тәуліктің 24 сағатына шамамен сәйкес келетін осы уақыт өлшемінің 24 түрінің түгелдей немесе кей біреулері дәл келмеуі де мүмкін. Ол жыл маусымдарына және тұрғылықты жерге де тікелей байланысты. Айталық, шілдеде таң сағат 3-4 де ататын болса, желтоқсанда 8 шамасына келеді. Сондықтан бүгінде бұл өлшемдерді басшылыққа алу міндетті емес. Айтпағымыз, қолына сағат тақпаған бұдан сан ғасыр бұрынғы қазақтардың тәуліктің әр уақытына ат беріп, оны күнделікті өмір қағидасына айналдыра білгендігінде. Сол уақыт өлшемдерін басшылыққа алып, ұрпақ өрбітіп, малын бағып, елін, жерін қорғап қалған.
\r\n\r\nБұл өлшемдердің тағы бір бөлігі – қазіргі, келер және өткен шақтардың дәлдеп атай білуінде. Мысалы, ұзақ уақытты – «ғұмыр» деп атаған. Бұл бір адамның өмір сүрген кезі, ал «дәуір» – қоғамның белгілі жағдайы. Ал 100 жылға «ғасыр» деген атау берген. Сондай-ақ уақыттың ең аз бөлігін – «мезет», «бір мезет», «қасқағым», «қас пен көздің арасы» деп өлшеген. «Лезде, тез, жылдам, «көзді ашып жұмғанша» деген мағынаны білдіреді. Қас-қағым – жарықтың жылт етуі, көзді ашып-жұмғанша кететін уақыт, шамамен 0,7-1 секунд аралығы. Сондай-ақ «сүт пісірім» деген уақыт бар. Бұл шамамен 30 минут, бір сағат шамасын «шәй қайнатым» деп атаған. Ал екі сағат болса, ол «бие сауым» уақыт депті. Біреуді үш-төрт сағат шамасында күтіп немесе оның бір жаққа соншалықты уақыт кетсе, оны «ет пісірім» уақыт деп атайды. Ал одан артығырақ уақытты бір түске немесе жарты күнге балаған.
\r\n\r\nАл күндер, айлар, жылдар өткен уақыт өлшемінің де өз атаулары бар. Бір күн өтсе, кеше, екі күн өтсе – «бұрнағы күн»і, үш күн өтсе, алдыңғы күні, бір жыл өтсе «былтыр, екі жыл өтсе – «бұрнағы жылы», үш жыл өтсе «алдыңғы жылы» деп аталады. «Баяғы» сөзі көп уақыт, сондай-ақ көп жыл өткенді білдіреді. Келер күндердің өлшем атаулары – «ертең», «бүрсікүні», «арғыкүні», тағысын тағы болып келеді.
\r\n\r\nӨткен уақыт өлшемдерінің де өз атауы бар. «Қазір», «осы қазір» деген ұғымдар 2-5 минут шамасын білдіреді. Ал 5-10 минут бұрынғы оқиға «осы жаңа», «жаңа ғана» деген ұғымға сыйғызылған. Оқиғаның өткеніне 15-20 минут шамасындай болса «мана», ал жарты сағат немесе одан көбірек уақыт өткен болса, «бағана» деп түсіндіріледі.
\r\n\r\nУақыт өлшеміне қатысты тағы бір қызықты жәйт мүшел жасқа қатысты. Біріншісін – 13 жылдан, одан кейінгілерге 12 жылдан қосып есептеп, оны «бір мүшел» деп санап, адам жасын оңай шығарып ала берген. Қазақтар «Он үште – отау иесі» деп те жай айтпаған. Қазақ қоғамында баланың 13 жасқа толуы алғашқы мүшелі делінеді, одан кейінгі мүшел жасы әр 12 жыл қайталанған сайын есептеліп отырады. Ол 25-ке толғанда – екі мүшел, 37-ге толғанда – үш мүшел, 49-ға келгенде – төрт мүшел, 61-ге келгенде – бес мүшел деп есептелген. Жалпы 10 мүшелді есептеп, 122 жылға дейін апарған. Соған қарағанда ата-бабаларымыздың біразы ұзақ жасаған деп болжауға болатындай.
\r\n\r\nУақыт мезгілдерін анықтауда және оның жиіліктерін жіктеп-айыруда халық теңеулері мен өлшемдері әрі қызық, әрі анық, әрі түрге де өте бай. Мысалы, «елеңалаң», «құланиек», «таң сәрі», «құлқын сәрі», «»таң бозара алакеуім», «таң біліне», «таң ата», «күн шыға», «күн қызара», «күн қыза», «күн көтеріле», «күн арқан бойы көтеріле», «түске жақын», «тал түс», «шаңқай түс», «талма түс», «сәске түс», «түс ауа», «түс қайта», «бесін», «екінді», «кеш», «көлеңке басы ұзара», «күн бата», «ымырт»,«іңір», «апақ-сапақ», «жөппелдеме», «намаздыгер», «ақшам (намазшам)», «ақшам жамырай», «бей уақыт», «қас қарая», «түн қараңғысы», «ай туа», «түн ортасы», «жұлдыз сөне» т.б. Мұнан тек уақыт шамасы ғана емес, халқымыздың таным-түсінік, ой, әр істің байыбына терең бойлау, бағдарлау, тілдік қорының бай екенін дәлелдеп береді. Мезгілді қазақтар күндіз көлеңкеге, түнде жұлдызға қарап та анықтаған. Бұл да – қоршаған ортаға жанашырлықпен қарап, табиғатпен үйлесімділікте өмір сүргенінің айғағы.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-20_083417001.png","field_name":"2025-01-20T08:34:35.104415+05:00"},{"id":59,"title":"СОПЫЛЫҚ – ҚАЗАҚ МҰСЫЛМАНДЫҒЫНЫҢ АЖЫРАМАС БӨЛІГІ","text":"Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қабылдауында болған кезінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы негізгі бағыты ретінде Абай танымындағы «Толық адам» ұстанымын басшылыққа алатынын мәлімдеген еді. Бүгінде Діни басқарма Исламның негізгі үш тірегі «ислам-иман-ихсан» мәселесіне ерекше көңіл бөліп келеді. Осы үш таған жүрекке нық орныққанда ғана шынайы кемел адам қалыптасады. Исламның бес парызын білген, иманның шарттарына мойынсұнған, ихсанды жүрегіне тоқыған адамның имани-сенімі де берік болары анық.
\r\n\r\nИхсан дегеніміз – шынайылық. Кез-келген құлшылықты шын ықыласпен, саф көңілмен жасау – ихсанның басты шарты. Сондай-ақ ихсанды жүрек ілімі, ар ілімі десек те болады. Бұл жолды ата-бабаларымыз ғасырлар бойы ұстанып келген. Діни термин ретінде ихсан деп аталғанымен, бұл жол қазақ даласында сопылық жол ретінде белгілі болды. Яғни сопылық жол – қазақ мұсылмандығының ажырамас бір бөлігі. Ғасырлар бойы жалғасқан осы жолда қазақтың дүниетанымы, бар болмысы, әдет-ғұрпы мен салт-санасы қалыптасты. Соның негізінде дін мен дәстүр сабақтасты.
\r\n\r\nАрғы арналары ІХ-ХІІ ғасырларда, яғни қарахандықтар билігі тұсында өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауи, Сүлеймен Бақырғаниларға барып тірелетін, бергі жағы ХХ ғасырдағы Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Шәді төре Жәңгірұлы секілді діни-ағартушыларымызға дейінгі мың жылдықта сопылықтың сырлы әлемі қазақ руханиятының ажырамас бір бөлігіне айналды. Сондықтан сопылық ілімсіз қазақтың имани-сенімін жіті түсіну мүмкін емес. Ислам, иман және ихсанды қатар ұстанған бабаларымыздың бойында сабырлық, ұстамдылық, қанағат, шүкірлік, байсалдылық секілді асыл қасиеттер қалыптасты. Көркем мінездің осы қасиеттері ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді.
\r\n\r\nҚұран мен сүннетке негізделген сопылық – имани сенімді арттырып, Аллаға жақындата түсетіні анық. Сондай-ақ жүректі тазартып, Жаратушының разылығын табуға бастайтыны да ақиқат. Ғалымдар сопылыққа түрлі анықтама берген. Олардың бәрінің ойының жиынтығы Аллаға шын көңілден құлшылық етіп, Оның разылығын табу дегенге келеді.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Кімде-кім Алланың зікірінен бет бұрса және ұқыпсыз болса, оған шайтанды бастық етіп қоямыз. Ендеше, ол шайтан оған өте жақын», – деген. Сондықтан Алланың зікірін көп жасап, оған шынайы көңілмен амал ету қажет. Тариқатта шынайы пірдің қолынан ұстап, ақиқатқа қадам басу сұралады.
\r\n\r\nШынайы рухани ұстаздың қандай болуы керектігі туралы Сопы Аллаяр өзінің «Сәбәтул-әжизин» еңбегінде былайша таратып берген:
\r\n\r\nҚожа Ахмет Ясауи де «шариғатсыз тариқатқа кіріп болмайтынын, пірсіздің пірі – шайтан» екенін баса айтқан. Сондықтан тариқаттағы басты шарт кемел рухани ұстаздың болуы дер едік. Қазақтың дәстүрлі дінін насихаттаған, сопылықтың сырлы әлемін бойына сіңірген рухани ұстаздарды біз де көріп, солардың тәрбиесінде болдық. Олардың бойына жинақталған көркем мінезді бойымызға сіңіруге тырыстық. Діннің негізі әдепте екенін ұғындық.
\r\n\r\nНегізінде қазақ даласындағы сопылықтың тарихы орта ғасырлардан басталады. Қарахандықтар билігі тұсында өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауи түркі даласында сопылықтың сырлы әлемін үгіттеп, Халиқ пен махлұқты, яғни Жаратушы мен жаратылысты махаббатпен тану керектігін алға шығарды. Алланың «Қаһһар» атынан қорқып емес, қайта Оның «Рахман», «Рахим» атына ғашық болып, құлшылық жасауға шақырды. Оның даналық сөздерінің жиынтығынан тұратын «Диуани хикметінде» ғашық пен машұқ мәселесі жиі көтерілді. Ясауи бір хикметінде «Не қылсаң да, ғашық ете көр, Пәруәрдігәр» десе, тағы бір даналық сөзінде «Ғашықтық болмаса, танып болмас Мәулім Сені» деп жырлады. Ясауидің осы сөзін араға ғасырлар салып хәкім Абай:
\r\n\r\nМахаббатпен жаратқан адамзатты,
\r\n\r\nСен де сүй Ол Алланы жаннан тәтті,
\r\n\r\nАдамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
\r\n\r\nЖәне де Хақ жолы деп әділетті, – деп қайта жаңғыртты. Яғни қазақтың танымындағы ихсан, яғни сопылық – ғашықтық жол. Жаратушыны, адамзатты, әлемді ышықпен, махаббатпен тану концепциясы.
\r\n\r\nҒашықтық концепциясына негізделген Қожа Ахмет Ясауидің рухани ілімі түркі халықтарының арасына кеңінен тарады. Оның айналасына мыңдаған мүридтер шоғырланды. Ясауидің мүридтерінің қатарында Арыстан бабтың ұлы Мансұр ата, екінші шәкірті Сайид ата Хорезми, үшінші шәкірті Сүлеймен Бақырғани есімдері зор құрметпен аталады. Сондай-ақ деректерде оның Шайқы Лұқман Парранда, Мансұр ата, Сейіт ата, Суфи Мұхаммед Данишманд Зарнуқи, Хәкім ата, Баба Машын деген шәкірттерінің болғаны айтылады. Ясауидің осы шәкірттерінің үгіт-насихатының нәтижесінде Дешті Қыпшақ даласында «аталар» институты қалыптасты. Шығыстанушы Төрәлі Қыдыр айтқандай, Ахмет Ясауидің рухани жолын насихаттаған тұлғалар «ата» деп атала бастады. Арабтың «шайқы», парсының «пірі», түркінің «атасы» - бәрі де сопылық танымда рухани ұстазды білдіретіні анық. Ясауи жолын насихаттағандар қазақ даласында «ата» деп құрметтелді. Қазақ даласындағы Хәкім ата, Ысқақ ата, Ысмайыл ата, Ибраһим ата, Жылаған ата, Дәуіт ата, Зеңгі ата, Шопан ата, Үкаша ата секілді «аталарымыз» осы жолдың насихаттаушылары еді. Бұл дәстүр ғасырлар бойы жалғасып, дәстүрлі танымға ұласты.
\r\n\r\nҚарахандықтардан кейін Ұлы дала төсінде бой көтерген Алтын Орда мемлекетінің исламдануында да Ясауи жолының әсері мықты болды. Кейбір зерттеушілер Сейіт ата, Шопан Сейіт ата, Бадр-ата, Баба-Тұқлас, Ұзын Хасан аталардың сол заманда өмір сүргенін алға тартқан. Тіпті Алтын Ордада Исламды мемлекеттік дін дәрежесіне көтерген Берке хан мен Өзбек хандардың Исламды қабылдауына сопылық жолдың пірлері әсер еткен. Мысалы, Берке ханның иманға келуіне атақты сопы Нәжм әд-Дин Кубраның шәкірттері әсер еткен десе, Өзбек хан Ясауи жолы пірлерінің кереметтері нәтижесінде Исламды қабылдаған. Яғни Алтын Орда мемлекетінің исламдануында сопылық жол шәкірттерінің үлесі басым болды.
\r\n\r\nЕуразия құрлығының басым бөлігіне билік жүргізген Алтын Орда мемлекетінен бөлініп шыққан Қазақ хандығының қалыптасуына да сопылық жол әсер етті. Абылай ханның рухани ұстазы, яғни пірі Жалаңаяқ әздер еді. Хандар белгілі бір тарихи шешімдер қабылдарда немесе ұлы жорықтарға аттанар алдында рухани ұстаздарымен кеңесіп, солардың оң батасын алуға тырысатын.
\r\n\r\nҚазақ хандығы тұсында махфи зікірге негізделген Баһауддин Нақышбандтың ілімі кеңінен тарады. Содан қазақ даласында «Жүрегің Аллада, қолың істе» болсын деген ұстанымға негізделген «ишандар» мектебі қалыптасты. Ясауи жолы мен Нақышбанд жолы осы кезеңдерде тұтастанып, қазақ руханиятының ажырамас бөлігіне айналды. Екі рухани жол бір-бірін жатсынбады, қайта қазақ халқының рухани тұтастығына негіз болды. Баһауддин Нақышбандтың жолын ұстанғандар Арыстан баб пен Қожа Ахмет Ясауидің басына барып зиярат етуді әдетке айналдырды. Ибраһим ата, Исмайыл ата, Жылаған ата, Ұзын ата, Үкаша аталарды да өз дұғаларына қосты. Нақышбанди жатқан Бұхараға барып, әулиенің жатқан жерін зиярат етті. Ол жерді «Бұхар Шәріп» деп құрметтеді. Сондықтан да Қазақ хандығы тұсында екі рухани жол толықтай тұтастанды.
\r\n\r\nБұхара, Самарқан, Хиуадағы медреселерден тәлім алған шәкірттер Ислам дінін тарата бастады. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қазақ даласында бой көрсеткен «кітаби ақындар» мен «сыр сүлейлерінің» басым бөлігі сол жақта рухани ілім алғандар болатын. Сол заманда қазақ даласынан шыққан Шәді төре Жәңгірұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Тұрмағанбет Ізтілеуұлы, Қалжан ахун секілді діни ағартушылар да осы рухани жолдың өкілдері болатын. Олар сопылықтың сырлы әлемін өлең сөзбен өрнектеп жеткізді. Шынайы жүректен шыққан үгіт-насихат ауам халықтың көкейінен терең орын алды. Қазақтың бай ауыз әдебиеті үлгілері саналатын қисса-дастандар, жыр-толғаулардың бәрінде де рухани жолдың өзегі сақталды. Сопылық жол қазақ руханиятының ажырамас бөлігіне айналды.
\r\n\r\nСопылық жолды Жаратушы мен жаратылысты махаббатпен тану десек, онда сол таным бүгінгі қазақ қоғамына аса қажет. Себебі егемендік алған жылдары әртүрлі жамағаттар дәстүрлі дінімізді мансұқтап, өздерінің жымысқы идеяларын насихаттай бастады. Соның салдарынан ғасырлар бойы жалғасқан дін мен дәстүр сабақтастығына сызат түсті. Әр жақтан дінді үйреніп келгендер қазақтың рухани жолын жоққа шығаруға тырысты. Содан салт-санамызды жоққа шығаратын «бидғат ылаңы» белең алды. Келіннің атасына салған сәлемі алғыс емес, қарғыс болды. Олар негізгі діңгегіміз бен алтын тамырымызға қол салуға тырысқанымен де, ғасырлар қойнауына кеткен руханиятымыздан ажырата алмады. Бүгінде бабаларымыз салған сара жолды қайта тірілтіп, рухани жаңғыру жолына түсіп келеміз. Алла осы жолдан айырмасын!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-20_083534711.png","field_name":"2025-01-20T08:36:07.697416+05:00"},{"id":60,"title":"Ана құрсағындағы «үш қараңғылық»","text":"Ғылым дамыған сайын Құран Кәрімнің таңғажайып мұғжиза екені дәлелденуде. Яғни, осыдан он төрт ғасыр бұрын айтылған ғылымға қатысты аяттардың мәні бүгінде озық технологиялық прогресс нәтижесінде мойындалып келеді.
\r\n\r\nОсындай аяттардың бірінде Алла Тағала адамның жаратылуы жайында былай дейді:
\r\n\r\nيَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِّن بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ
\r\n\r\n«Және сендерді аналарыңның ішіндегі үш қараңғылықта бір жаратылыстан кейін бір жаратылыспен жаратты.» («Зүмәр» сүресі, 6 аят)
\r\n\r\n«Ананың құрсағында» екені түсінікті. Ал, «үш қараңғылық» пен «бір жаратылыстан кейін бір жаратылыспен» деген нені меңзейді?
\r\n\r\nТағы бір аятта бұл туралы былай дейді:
\r\n\r\nثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ (13) ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ (14)
\r\n\r\n«Сонан кейін оны жатырда тұратын тамшы қылдық. (13) Сосын тамшыны ұйыған қан жасадық. Ұйыған қанды кесек ет жасап, кесек етті сүйек жасадық та сүйектерге ет қаптадық. Сонан кейін оны басқа бір жаратылыс қып, жан салдық. Жаратушылардың шебері ұлы Алла». (14)» («Мүминун» сүресі, 13-14 аяттар).
\r\n\r\n«Зүмәр» сүресі, 6 аяты жайлы Ибн Кәсир тәпсірінде «يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِّن بَعْدِ خَلْقٍ» «ананың құрсағындағы бір жаратылыстан кейін бір жаратылыспен жараттық» деген бөлігін, адам баласының әуелде болмашы тамшы екенін, ол тамшының ұйыған қанға айналатын, ұйыған қан бір кесек болатынын, ол ет сүйекке айналып, сүйектер етпен қапталып, рух үрленетінін айтады. Ал, «فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ» бөлігіне анықтама бергенде, бұл үш қараңғылықтың құрсақтың қараңғылығы, жатырдың қараңғылығы және баланы қорғаштап тұратын бала жолдасының қараңғылы екенін жазады. Тәпcір ғалымдарының «Мүминун» сүресінің 13-14 аяттарына сүйене отырып айтқан түсіндірмелерінің шындыққа сәйкес екенін жақынғы замандағы биотехнологиялық жаңалықтар қуаттап отыр.
\r\n\r\nАл, ғылым мен технология дамыған бүгінгі таңда бұл аяттың мәні одан әрі айшықтала түсуде. Жан-жақты зерттеу барысында бұл аяттың адамның пайда болуында жүкітілік дамуының жалпы барысын меңзейтінін байқаймыз. Атаның белінен ананың құрсағына барған «тіршілік иесі» жүкітіліктің тоғыз ай тоғыз күндік жалпы барысының өзінде «бір жаратылыстан кейін бір жаратылыс» «үш қараңғылықта» болмақ. Яғни, заманауи биотехнологиялық жаңалықтар жүктіліктің барысы үш кезеңнен тұратынын анықтады.
\r\n\r\nБіріншісі, «бастапқы (передэмбироналды) кезең»[1]. Бұл «бірінші қараңғылық» ішіндегі «бір жаратылыс». Яғни, хорион қабаты ішіндегі ұрық көпіршігінде жүзіп жүретін ұрықтанған аналық ұрық клеткасы.
\r\n\r\nЕкіншісі, «ұрықтық (эмбрионалды) кезең»[2]. Бұл кезең аятта айтылған «екінші қараңғылық» болып, ұрық кіндікке ілініп қағанақ сүйықтығының ішінде жүзіп жүретін адам бейнелі жаңа бір жаратылысқа айналады.
\r\n\r\nҮшіншісі, 8-9 аптадан бала өмірге келгенге дейінгі[3] «нәрестелік (феталды) кезең». Аталмыш кезең, аятта баяндалған адамның құрсақта дамуының «үшінші қараңғылық» сәті. Бұл мерзімде іштегі нәрестенің дене мүшелері, ағзалары мен жасушалары өсіп-жетіліп, ақырғы сәтінде дене бітімі мен ағзалары кәдімгі адам бейнелі «бір жаратылыстан кейінгі бір жаратылыс».
\r\n\r\nКөріп отырғанымыздай, тұтас даму кезеңінде адамның ананың құрсағында «үш қараңғылықта» «бір жаратылыстан кейін бір жаратылыспен жаратылғандығын» дәлелдейді.
\r\n\r\nТоғыз айлық ұзық барыстың ішінде әр сатыда адамның тағы да «үш қараңғылық ішінде бір жаратылыстан кейін бір жаратылыс түрінде» өсіп жетілетінін байқаймыз.
\r\n\r\nҒылыми зерттеулер нәтижесі әлі ұрықтанбаған аналық жыныс жасушасы да үш қабаттан тұратынын дәлелдеп отыр. Яғни, аналық жыныс жасуша сарыуыз қабаты, хорион, қағанақ(амнион) қабаттарынан құралады. Осы үш қабаттағы аятта айтылған «үш қараңғылық» деуге болады..
\r\n\r\nЗиготаның ары қарай даму барысында бөлшектену сатысын басынан кешіргеннен кейін бір қабатты ұрық (бластула) гаструляцияға айналатынын ғылым айтады.
\r\n\r\nГаструляцияның соңғы кезеңінде ұрық сыртқы қабат (эктодерма), ортаңғы қабат (мезодерма), ішкі қабат (энтодерма) қатарлы үш қабатты күйде болады. Яғни, аятта баяндалғандай «үш қараңғылықтағы (үш қабатты)» «бір жаратылыстан (зигода, оның бөлшектенуінен) кейін бір жаратылысқа (үш қабатты ұрыққа)» айналатынын көре аламыз.
\r\n\r\nБұдан кейінгі кезеңдерде, адам ағзаларының жетіліп, өсе бастауында тағы да «үш қараңғылық» ішінде «бір жаратылыстан кейін бір жаратылыс» түрінде жетілетіндігін айтуға болады.
\r\n\r\nӘлемдегі эмбриология саласының саңлақ ғалымдарының бірі, Канаданың Торонто университетінің (University of Toronto) анатомия факультетінің деканы, эмбриология ғылымының профессоры Кис Моур ( Prof. Dr. Keith Moore, кейіннен Ислам дінін қабылдаған) «Зүмәр» сүресінің 6-аятында айтылған «үш қараңғылықтың» ананың құрсағы (қарны), жатыр, нәрестенің шаранасы екенін айтады.
\r\n\r\nБұл аяттың тәпсірінде көптеген тәпсір ғұламалары «үш қараңғылықтың» құрсақтың қараңғылығы, жатырдың қараңғылығы, бала жолдасының қараңғылығы екенін айтады. Ал, Халифа Алтай атамыз «Құран Кәрімнің қазақша мағынасы және түсінігінде» аталмыш аяттағы «үш қабаттың» құрсақ, жатыр, қағанақ деп көрсетеді. Бұл пікірлердегі үшінші «қараңғылықтың» алуан түрлілігі маңызды емес. Себебі, тәпсір ғалымдары айтқан бала жолдасы да, шарана да қағанақ ішінде болатындығын ескерсек, бұл пікірлердің бір-бірінен тым алшақ емес екенін байқаймыз.
\r\n\r\nҚалай болмасын сәбидің туылғанға дейінгі даму барысы осы «үш қараңғылықта» (үш қабатта) өтетіні – ғылым көз жеткізген ақиқат.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, сәби ананың құрсағында ұрықтанбаған аналық жасуша күйінде болсын, жүктілік кезеңінде болсын Құран аятында баяндалғандай «үш қараңғылықта» «бір жаратылыстан кейін бір жаратылыспен» жаратылатынын бүгінгі озық технологияның көмегімен ғана біліп отырмыз. Ал, оны қияметке дейін Алланың қорғауында болатын қасиетті кітап осыдан он төрт ғасыр бұрын бір ғана аятта баяндап берген екен.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-20_083629479.png","field_name":"2025-01-20T08:36:59.790277+05:00"},{"id":61,"title":"ТЕРЕҢ ОЙЛАНУ АЛЛАНЫ ТАНУҒА ЖЕТЕЛЕЙДІ","text":"Терең ойлау – пайғамбарлардың ғибадаты, ізгі адамдардың әдеті, Аллаға жақындата түсетін игі амал. Терең ойға бойлаған адам әлемнің жаратылысындағы әсемдікті, табиғаттағы таңғажайып үйлесімді, Жаратушы Алланың бар әрі бір, аса құдіретті екендігін ұғынып, өмірін жақсы істерге арнайды. Бұрынғы ізгілердің «Бір сағат терең ойланып, пікір жүргізу – алпыс жыл құр (ықылассыз) құлшылық жасағаннан артық» деген сөзінде үлкен мән бар.
\r\n\r\nАлланың әміріне бойсұнуда үмбетіне көркем өнеге қалдырған ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзіне елшілік жүктелмей тұрған кезде Хира үңгірінде оңаша қалып, терең ойға бататын. Меккені жайлаған надандық, әлемнің жаратылысы жайлы ойға шоматын. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзіне пайғамбарлық келген соң да бұл ғибадатынан танған емес.
\r\n\r\nИслам дінін жүрек қалауымен қабылдаған атабабаларымыз да Алланың құдіретіне терең ой жүгіртіп, ұрпағын имандылыққа ұйытып отырған. Маңғыстау облысына барған сапарымызда киелі өлкедегі көптеген жерасты мешіттерін араладық. Осы сәтте дінді берік ұстанған бабаларымыздың жерасты мешітінде терең ойға шоматын бөлек шағын бөлмелерін көріп, таңғалдық. Аллаға шүкір, терең ойға бойлаған бабаларымыздан қаншама өсиет сөз, рухани мұра қалды.
\r\n\r\n«Талап, еңбек, терең ой,
\r\nҚанағат, рақым ойлап қой!
\r\nБес асыл іс көнсеңіз» деп жырлаған хәкім Абайдың терең ойлау амалын бес асыл істің қатарына жатқызғаны тегін емес. Әрине осы аталған қасиеттердің қай-қайсысын алып қарасақ та, Исламның рухымен астасып жатқанын анық көреміз. Дініміз білімді талап етуге, отбасы мен елдің игілігі үшін аянбай еңбек етуге, терең ойлауға, қанағатшыл, рақымды болуға үндейді. Бұлардың маңыздылығы жайлы аят пен хадистерде көп айтылған. Солардың ішінде терең ойлаудың мәні бөлек.
Алла Тағала ардақты Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) адамзат баласын терең ойлануға шақырып, Құранда былай әмір еткен: «(Уа, Мұхаммед!) Оларға: «Сендерге бар-жоғы бір ғана насихат айтамын: Естеріңді жиыңдар, мейлі жұптасып, мейлі оңаша қалып Алла үшін (менмендік пен сыңарезулікті қойып) шын көңілмен ақылға салып ойланыңдаршы!..» деп айт» («Сәбә» сүресі, 46-аят).
\r\n\r\nОсы аятқа тәпсір жазған Мұхаммед Әли асСабуни өзінің «Тәпсірлердің таңдаулысы» кітабында былай дейді: «...Сендерге Мұхаммедтің жағдайы жайында ойлануларыңды насихаттаймын. Қолында мынадай мұғжиза кітабы бар адамда жындылықтың ізі де болмайтынын немесе мұндай адамның жынды болмайтынын сендер жақсы білесіңдер. Әбу Хайян: «Аяттың мағынасы мынау: Мен сендерге ақиқатты таба алатын бір нәрсені насихаттап тұрмын. Ол да Алланың разылығы үшін екеуден немесе біреуден тұруларың және Мұхаммедтің және оның алып келген кітабының ахуалын ойлануларың», – деген.
\r\n\r\nАлла Тағала «екеуден, біреуден» деді. Өйткені адамдар бәрі бірдей жиналып келетін болса, әртүрлі ой айтылып, ойы сан-саққа жүгіреді. Айтқандай, бір топ адамның жиналған дәрісінде осылай болады. Бірақ екеу-екеуден жиналатын болса, біреуден келетін болса, оларға айтылатын нәрсе тез жетеді. Жалғыз адам да жақсы ойлай алатын болса, ақиқатты табады. Міне, Мекке кәпірлері де ойланатын болса, хазірет Пайғамбарға жынды деп айтудың мүмкін еместігін ұғынады. Ешқандай ақылды адам мұндай көзқараста бола алмайды...».
\r\n\r\nШын мәнінде саналы адам, ойланған пенде ешқашан Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әкелген ақиқатын жоққа шығармайды. Табиғаттың өзі Алланың аса құдіретті екеніне дәлел емес пе? Ауладағы ағаштың көктемде көгеріп, жазда жайқалып шығатыны, күзде жапырақтары түсіп, қыста «өліп», көктемде қайта бүр жарып, «тірілетіні» терең ойланған адамға ғибрат емес пе? Ағаш ешқашан өздігінен «өліп», «тірілмейді». Оны «өлтіріп», қайта «тірілтетін» құдіретті күш бар. Ол – әрине Жаратушы Жаббар Иеміз. Адам да бұл өмірден көшкен соң есеп күнінде қайта тіріледі. Бұл – ақиқат.
\r\n\r\nҒалымдардың айтуынша, терең ойланған адам даналыққа ие болады. Терең ойлану адам рухын оятып, Аллаға деген ықыласы мен махаббатын арттырады. Адамның ойлануы артқан сайын білімі кеңейеді, білімі кеңейген сайын амалы көбейеді. Адам Алланың ұлылығы жайлы көп ойланса, Оған қарсы келуден тайсалады. Терең ойлану адамның жүрегіне бір Жаратушының бар екеніне берік сенім орнатып, иманын қуаттайды.
\r\n\r\nБір кісіге: «Алланың бар екеніне қандай дәлел айтасың?» – деген сұрақ қойылыпты. Сонда ол даналықпен былай жауап беріпті: «Түйенің тезегі түйенің бар екенін білдіреді. Есектің тезегі есектің бар екенін айғақтайды. Жерде жатқан із жүріп өткен біреудің бар екенін көрсетеді. Ендеше жұлдызға толы аспан, шатқалды-сайлы жер, толқыны таласқан теңіз – соларды жаратқан құдіретті бір Жаратушының бар екенін білдірмей ме?».
\r\n\r\nШын мәнінде терең ойланған адам аспан мен жердің арасындағы жаратылыстардың Жаратушысы бар екенін түсінеді. Алла Тағала баршамызды терең ойланып, даналықты бойымызға дарытуды нәсіп еткей! Әмин!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-27_084319723.png","field_name":"2025-01-27T08:43:38.019474+05:00"},{"id":62,"title":"ОТБАСЫНЫҢ ТІРЕГІ – СЫЙЛАСТЫҚ","text":"«Отан – отбасынан басталады» демекші, отбасы – қоғамның ең маңызды құрылымы. Сондықтан Ислам отбасына көп көңіл бөледі. Исламда неке – екі жанның қасиетті бірлігі, сенімділіктің бастауы.
\r\n\r\nОтбасында ең әуелі сенім мен сыйластық, сезім мен сүйіспеншілік болса, жұбайлар өмірінің шырайы артып, кездеспей қоймайтын тіршіліктің ащысы мен тұщысын, суығы мен ыстығын, қайғысы мен қуанышын бірге бөлісіп, қандай жағдайда болсын, босағасы берік болмақ.
\r\n\r\nАлла Тағала қасиетті Құранның «Бақара» сүресінің 187-аятында: «Олар сендер үшін киім, сендер олар үшін киімсіңдер» - деген. Киім адамды сырт көзден, суық пен желден қорғап, адамның кемшілігін жасырып тұратыны белгілі. Ер мен әйелді Алла Тағала бірін-бірі қорғап, кемшіліктерін жасыратын киімге теңеп отыр.
\r\n\r\nОсы орайда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көптеген хадистерінде адамзат баласын адал некемен үйленуге, көбеюге, өсіп-өнуге шақырады. Мысалы, бір хадисінде: «Үйленіңдер, көбейіңдер. Қиямет күнінде өзге қауымдардың алдында сендердің көптіктеріңді мақтаныш етемін» деген. Қарап отырсақ, бұл хадистің астарында өте терең мән бар. Бүгінгі жастар осы өсиетке мән беру керек. Ал мына хадисте: «Мүмін ер мүмін әйелге ренжіп, ашуланбасын. Егер оның бір мінезін жақтырмаса, екінші бір мінезін ұнатуы мүмкін» деп насихат айтады.
\r\n\r\nБір күні ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір топ қыз-келіншекке: «Сендер жақсылық жасаушыларыңның қадірін білмей жүрмеңдер» деп өсиет етті. Сол кезде Әсмә бинт Йазидәл-Ансария: «Уа, Алланың елшісі, жақсылық жасаушының қадірін білмеу деген не?» – деп сұрады. Сонда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кейде бір әйел күйеуге шыға алмай, ата-анасының үйінде ұзақ уақыт отырып қалады. Содан соң Алла оған бір күйеу нәсіп етіп, одан нәрестелі болады. Сол әйел бір күні күйеуіне ашуланып, оның қадірін білмей «Мен сенен не жақсылық көрдім?» дейді. Жақсылықтың қадірін білмеу деген осы», – деп жауап берді.
\r\n\r\nОсы хадиске назар салар болсақ, Пайғамбарымыздың балажан болғанын аңғаруға болады. Хадисте: «Баласы бар адам баласымен бала болып ойнасын» деген. Тарқатып айтар болсақ «ойнасын» дегенді еркелетсін, бетінен сүйсін, маңдайынан иіскесін, олардың бала көңілімен санассын деп те ұғынуға болады.
\r\n\r\nШынында Пайғамбарым (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өте балажан болатын. Немерелері Хасан мен Хусейнмен ойнағанды ұнататын. Олармен сан түрлі ойын ойнайтын. Бірде немерелері атасымен «ат пен шабарман» ойынын ойнай бастады. Сол кезде Омар (р.а.) келді де, көз алдындағы көрініске таңғалып, тұрып қалды.
\r\n\r\nМіне, Ислам дінінде осылайша отбасы мүшелерінің өзара сыйластығы реттелген. Отбасы қарым-қатынастарының тұтас қоғамға әсер ететіндігі баяндалады. Егер отбасы тату болса, қоғамда да тұрақтылық орнайды. Отбасында ынтымақ болса, қоғамда да бірлік пен тыныштық салтанат құрады. Отбасы мәселесі сол қоғамға айрықша әсер етеді.
\r\n\r\nИслам діні үлкенді сыйлауға үндейді. Жастардың үлкендердің ақылын тыңдап, оларға құрмет көрсетуін насихаттайды. Отбасы бала тәрбиесінің ұйытқысы екеніне ерекше тоқталады. Тәрбие отбасыдан басталады. Отбасы тәрбиесінің тамаша үлгісінен ұлағатты ұрпақ өсіп шығады.
\r\n\r\nҚазақта «Отан – отбасынан басталады», «Өз үйім – өлең төсегім», «Екі жақсы қосылса, ай мен күндей» «Үйде береке болса, дастарқанда берекет болады» деген ұлағатты сөздер бар. Бұл сөздерде отбасы құндылықтары мен үлкенді сыйлау, береке мен ынтымақ мәселесіне зор баға берілген.
\r\n\r\nХалқымыз тектілікке ерекше мән берген. Текті болу дегеніміз – өнеге мен әдептіліктің ғасырларға жалғасқан үрдісін сақтау. Қазақ халқында Ислам дінімен ұштасқан, тамаша қалыптасқан отбасылық құндылықтар мен тәрбиенің озық үлгісі бар. Тәрбиенің бұл тамаша озық үлгісі ғасырлар сынынан өткен, ұлағат пен өнеге сіңген зор тағылымдар құндылығының жиынтығы деуге болады.
\r\n\r\nОтбасы бірлігі бекем болса болашағымыз да баянды, ұрпақ тәрбиесі де ұлағатқа толы болмақ.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-27_084458027.png","field_name":"2025-01-27T08:45:14.431085+05:00"},{"id":63,"title":"БІЛІМ ІЗДЕНУ (ПАЙДАЛЫ ІЛІМ)","text":"«Кімде-кім білім алу мақсатында жолға шығатын болса,
\r\n\r\nАлла оның жәннатқа барар жолын жеңілдетеді» (Имам Мүслим).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Білім алу, сауатты болу – діннің талабы. Себебі Алла Құранның алғашқы аяттарын уахи еткенде әуелі «Алақ» сүресінің бес аятын түсірді: «Оқы! Жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол (Алла) адамды ұйыған қаннан жаратты. Оқы! Сенің Тәңірің ең ардақты! Ол қаламмен жазу үйретті. Адамдарға білмегенін үйретті» («Алақ» сүресі, 1-5 аяттар). Алғашқы түскен аят «Оқы» әмірімен басталғандықтан мұсылман баласы оқып-үйренуі тиіс. Құран Кәрімде 719 жерде ілім жайында баян етіледі. Сонымен қатар Құранда айтылған кейбір мәселелерді тек ілім иелері ғана түсінетінін көптеген аятта баяндайды. Қасиетті Құранда: «Адамдарға баян еткен бұл мысалдарды ғалымдар ғана түсіне алады», – деген («Анкәбут» сүресі, 43-аят). Қай заман болмасын білетін мен білмейтін тең болмайды. Құран бұл ақиқатты әуелде адамзатқа: «Білетіндер мен білмейтіндер тең бола ма?» – деп ескертті («Зүмәр» сүресі, 9-аят).
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мұсылмандарға білім алудың парыз екенін айтып, сахабаларына ілім алуды өзі бастап үйреткен болатын. Мысалы, Бәдір соғысында қолға түскен мүшриктерге бостандық алулары үшін әрбіріне он баладан сауат аштыруды талап етіп, қаншама сахабалардың сауатын ашуға мүмкіндік жасайды. Мұсылман үшін ілім алу, білімді болу құлшылықтың кемшіліксіз орындалуына жол ашады. Ал білімсіздіктің залалы шаш етектен. Білімсіздік мұсылман жамағатын жік-жікке бөліп, дінге қара күйе жақтырады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бірде Әбу Зәр (Алла оған разы болсын) есімді сахабасына: «Ей, Әбу Зәр! Таңертең үйіңнен шығып, Құраннан бір аят үйренуің сен үшін 100 рәкағат нәпіл намаз оқығаннан да қайырлы. Сол секілді таңертең үйіңнен шығып, ілімнен бір бөлім үйренуің сен үшін мың рәкағат нәпіл намаз оқудан жақсырақ», – дейді (Имам Ибн Мәжа).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Хәкім Абай ғалым болуға талпыну жайында бір өлеңінде былай деп ой салады:
\r\n\r\nҒалым болмай немене,
\r\n\r\nБалалықты қисаңыз?
\r\n\r\nБолмасаң да ұқсап бақ,
\r\n\r\nБір ғалымды көрсеңіз.
\r\n\r\nОндай болмақ қайда деп,
\r\n\r\nАйтпа ғылым сүйсеңіз.
\r\n\r\nҚиямет күні төрт кісі есеп-қисапсыз, азапсыз жәннатқа кіру үшін қақпаның алдына шақырылады. Біріншісі – оқыған іліміне амал жасаған ғалым. Екіншісі – қажылығына қажылықты бұзатын амалдарды араластырмаған адам. Үшіншісі – дін үшін соғыста қаза тапқан шейіт. Төртіншісі – халалдан дүние тауып, оны риясыз Алла жолына жұмсаған жомарт кісі. Төртеуі жәннатқа кім бірінші кіреді деп, өзара сөз таластырады. Алла оларға қазылық ету үшін Жәбірейіл періштені (оған Алланың сәлемі болсын) жібереді. Жәбірейіл (оған Алланың сәлемі болсын) әуелі шейіттен сұрайды:
\r\n\r\n– Сен дүниеде жәннатқа бірінші болып кіруге лайықты қандай амал істедің?
\r\n\r\nШейіт оған:
\r\n\r\n– Мен Алла разылығы үшін дін жолындағы соғыста шейіт болдым, – дейді.
\r\n\r\nЖәбірейіл:
\r\n\r\n– Шейіттің сауабын сен кімнен естідің? – дейді.
\r\n\r\n– Ғалымдардан естідім, – дейді ол. Жәбірейіл:
\r\n\r\n– Ендеше әдеп сақта! Ұстазыңның алдын кесіп өтпе, – дейді.
\r\n\r\nСонан соң Жәбірейіл періште қажы мен жомартқа да дәл осындай сұрақтар қояды. Олар да шейіттің айтқандарына ұқсас жауап береді. Сол уақытта ғалым тұрып:
\r\n\r\n– Уа, ұлық Раббым! Егер сахидің (жомарттың) маған көрсеткен жомарттығы, істеген жақсылығы себеп болмағанда, мен ілім ала алмаған болар едім, – дейді. Сонда Алла Тағала:
\r\n\r\n– Ғалым дұрыс айтады. Уа, жәннат қақпасының күзетшілері! Жомарт бастап, қалғандары соңынан еріп кіру үшін жәннаттың есіктерін айқара ашыңдар! – дейді. Алла Құранда адамдардың білімсіздігі мен сауатсыздығынан күнә мен ширк жасайтынын және олардың білімсіздігі олар үшін сылтау болмайтынын білдіреді. Егер сауатсыз болу, білімсіз болу сылтау болғанда, Құран сауатсыздығы мен білімсіздігі үшін Аллаға серік қосушыларды үзірлі пенделер деп баян етер еді. Керісінше мүшриктерді баяндағанда, оларды сауатсыз, білімі жоқ пенделер екенін, алайда бұл кемшіліктері олардың тозаққа түсуіне үзір бола алмайтынын ескертеді.
\r\n\r\nДүние мен ақырет бақытының кілті – білімде. Білім – амалдардың ең абзалы. Білім мен хикмет – мүминнің жоғалтқан мүлкі, оны қайдан тапса алуы тиіс. Білім жолы – жәннат жолы. Хадисте: «Кімде-кім білім алу мақсатында жолға шығатын болса, Алла оның жәннатқа апарар жолын жеңілдетеді», – деген (имам Мүслим).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Имам Хасан (Алла оған разы болсын) ғалымдар жайында былай деген: «Ғұламалардың сиясы мен шейіттердің қаны қиямет күні өлшенеді. Сонда ғұламалардың сиясы шейіттердің қанынан ауыр тартады».
\r\n\r\n\r\n\r\n
Білім алып, өзгеге пайдамыз тиіп, иманға келуіне себепші болсақ, шексіз сауапқа кенелетінімізді Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хазреті Алиге айтқан мына хадисінен білеміз: «Сенің себеп болуыңмен Алла Тағала бір адамға хидаят (тура жол) берсе, сен үшін бұл дүние және дүниеде болған барлық нәрседен жақсы», – деген (имам Бұхари).
\r\n\r\nАдамның бәрі сауатты не ғалым болуы мүмкін емес. Дегенмен, Құран сөзімен айтқанда, білмеген мәселеде: «Егер білмесеңдер, білетіндерден сұраңдар», – деген аятты басшылыққа алуымыз керек («Әнбия» сүресі, 7-аят). Аллаға құлшылық ету, қоршаған ортамен үйлесіп, шариғат бойынша өмір сүру үшін мұсылманға діни әрі зайырлы білімді қатар алып жүру – заман талабы. Жейтін асымыз халал болуы үшін мал және диқаншылықпен айналысу қажет. Өндіріліп жатқан өнімге харам қоспа қосылып кетпеуі үшін технолог, биолог және химик маман болу, науқасты емдеу үшін білікті дәрігер болу керек. Ол үшін мұсылманға оқу керек.
\r\n\r\nДін ілімі Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қалған мұра, оны әркім алуға ниет етуі тиіс: «...Расында ғалымдар –пайғамбарлардың мұрагерлері. Шын мәнінде пайғамбарлар динар да, дирһам да (алтын, күміс ақша) мұраға қалдырмайды. Олар білімді мұраға қалдырады. Кімде-кім оны алса, мол олжа алғаны...», – деген (имам Әбу Дәуід). Пайғамбардың мұрагері болу қандай бақыт! Мұрагер болу үшін Пайғамбар әулетінен болу шарт емес, мұрагер болу – барлығына теңдей берілген мүмкіндік.
\r\n\r\nБірде Әбу Һұрайра (Алла оған разы болсын) Мәдинаның көшесінде кетіп бара жатып, көшеде жүрген жамағатқа:
\r\n\r\n– Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мирасын бөлісіп жатыр, сендер болса мұнда уақыттарыңды босқа өткізіп жүрсіңдер, барып сол мирастан өз үлестеріңді алмайсыңдар ма? – дейді. Әлгі адамдар:
\r\n\r\n– Қайда бөлісіп жатыр? – деп сұрағанда Әбу Һұрайра:
\r\n\r\n– Мешітте бөлісіп жатыр, – деп жауап береді. Адамдар мешітке бет алып, артынша қайтып келеді. Әбу Һұрайра олардың қайтып келгенін көріп:
\r\n\r\n– Не болды? – деп сұрағанда, олар:
\r\n\r\n– Біз мешітке барып едік, онда сен айтқандай бөлісіп жатқан ештеңе көрмедік, – деп жауап қатады. Сонда Әбу Һұрайра:
\r\n\r\n– Сендер мешітте ештеңе көрмедіңдер ме? – деп қайта сұрайды.
\r\n\r\nИә, бірнеше адам көрдік, біреулері намаз оқып жатыр, біреулері Құран оқып жатыр, біреулер адал мен арам жайында тартысып жатыр, – дегенде, Әбу Һурайра:
\r\n\r\n– Сорларың құрысын, Пайғамбардың мұрасы сол ғой, – деп жауап берген екен (имам Табарани).
\r\n\r\nБабаларымыз білім алудың маңызы жайында ұрпағына ұлағатты сөз қалдырған. «Білім инемен құдық қазғандай», «Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады», «Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ» деп, білімдінің ала алмайтын қамалы, аса алмайтын асуы болмайтынын меңзейді. Білім мен ғылымға Ислам діні ерекше көңіл бөледі. Білім – діндарлық, тақуалық, шүкіршілік секілді жақсылықтардың бастауы. Алланы тану, дұрыс құлшылық ету және жәннатқа апарар сара жол тек қана білімде жатыр. Надандықтың қараңғылығын сейілтіп, адам баласының жолын жарық ететін – білім.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Мұхтар Әуезов: «Халық пен халықты, адам мен адамды теңестіретін нәрсе – білім. Адамшылықты тез жүргізу үшін көп ой керек, ойлау үшін оқу керек...», – деген.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Адам мен ұлттың қадірі білімімен өлшенеді. Білімді адам тақуалыққа жақын болса, білімсіз адам қателік жасаудан қорықпайды. Мәселен, надан адамнан бір мәселе сұраса, білмеймін деп айтудың орнына өз ойын айтады. Ал білімді адам бірден жауап бермей, кітаптан көрейін деп аса жауапкершілік танытады. Сол үшін Абай атамыз: «Пайда ойлама, ар ойла, Талап қыл артық білуге. Артық ғылым кітапта, Ерінбей оқып көруге», – деп, кітапқа қарау керектігін ескертеді.
\r\n\r\nАхмет Иүгінеки:
\r\n\r\nӨтеді абыроймен білімді жан,
\r\n\r\nАл надан бейне өлік, жүрсе де аман.
\r\n\r\nБілімді бір тең келер мың кісіге,
\r\n\r\nБілімге сай пайдалы өзге не бар?
\r\n\r\nБіліммен ғалым өсіп, көкке жетер,
\r\n\r\nАдамды наданшылық төмен етер.
\r\n\r\nБілім ал, Жаратқанның соңғы елшісі
\r\n\r\n«Білім қайда болса да ізде» – депті.
\r\n\r\nБілікті керек сөзді біліп айтар,
\r\n\r\nҚажетсіз, бос сөздерден бойын тартар.
\r\n\r\nБіліммен танылады бр Алла да,
\r\n\r\nЕшбір пайда, қайыр жоқ надандықта.
\r\n\r\nШын білімі болмаған қанша халық,
\r\n\r\nТабынар құдай жасап қолдан-пұтқа, – деп, өлеңін шариғатқа негіздеп, білім және надандықтың жайын көркем сөзбен түсіндірген.
\r\n\r\nӘз Жәнібектің алпыс биі болған екен. Бір жолы хан билеріне: «Дүниеде не өлмейді?» – деп сұрақ қойғанда, алпыс биі бір ауыздан былай депті: «Ағын су өлмейді, Асқар тау өлмейді, Аспанда ай мен күн өлмейді, Әлемде қара жер өлмейді».
\r\n\r\nСонда Жиренше шешен бәріне қарсы шығып:
\r\n\r\nАғын судың өлгені,
\r\n\r\nАлты ай қыста қатқаны.
\r\n\r\nАсқар таудың өлгені,
\r\n\r\nБасын бұлттың жапқаны.
\r\n\r\nАй мен күннің өлгені,
\r\n\r\nЕңкейіп барып батқаны.
\r\n\r\nҚара жердің өлгені,
\r\n\r\nҚар астында жатқаны.
\r\n\r\nАжал деген атқан оқ,
\r\n\r\nБір Алланың қақпаны.
\r\n\r\nДүниеде не өлмейді?
\r\n\r\nЖақсының аты өлмейді,
\r\n\r\nҒалымның хаты өлмейді, – депті.
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) шариғат ілімдерін Жәбірейілдің (оған Алланың сәлемі болсын) ұстаздық етуімен үйренген. Демек, ілімді өз бетінше емес, ұстаз арқылы үйрену – сүннет. Ал алған ілімін ұмытпау үшін Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мына хадисіне амал еткен жөн болады: «Кімде-кім оқыған ілімі жадында жақсы сақталсын десе, бес түрлі қасиетті өзіне міндет тұтуы керек:
\r\n\r\nАдам білімді өзіне әрі өзгеге пайдасы тисін деп оқиды. Өзгелерден мәртебем биік болсын, сайыста үстем болайын деп үйрену – күнә.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Хадисте: «Кімде-кім ғалымдармен тартысу үшін, ақымақтарды жеңу үшін немесе өзіне адамдардың назарын аудару үшін ілім үйренсе, оны Алла Тағала тозаққа кіргізеді», – деп айтылған (имам Тирмизи, ибн Мәжа).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ертеректе бір патша ел аралап, халықтың тұрмыс тіршілігін көруді ойлайды. Бірде медреседен келе жатқан қолында кітабы бар баланы кездестіреді. Баланы тоқтатып, ислам мен иманның шарты, дәрет пен намаздың парызы жайында сұрақтар қояды. Бала патшаның сұрақтарына мүдірместен жауап береді. Баланың жауабына тәнті болған патша бір дорба алтын береді. Патша ары қарай жүріп кетеді. Ауылдың шетіне жеткенде бір диқанды кездестіріп, одан жөн сұрап, диқаншылыққа қатысты, яғни жақсы әрі сапалы өнім алу үшін не істеу керектігі, қандай өнімнің сорты мол өнім беретіні жайында сұрақтар қояды. Диқаншы маман болғандықтан, егістік пен диқаншылыққа қатысты сұрақтарға кәсіби тұрғыдан жауап береді. Расында да өз саласының маманы екені көрініп тұрады. Патша оның кәсібилігіне риза болып, дегенмен, шариғаттан сауаты қалай екен деп, ислам мен иманның шартын, адал мен арамнан сұрақтар қояды. Диқаншы діни сауаты таяз болғандықтан, сұрақтарға мүдіреді. Сонда патша ашуланып: «Мұсылман бола тұра осыны да білмейсің бе? Өз дінін білмеген адам қалайша мұсылман болмақ? Мына бейбаққа дүре соғыңдар», – деп нөкерлеріне әмір береді.
\r\n\r\nНөкерлер диқанды ұстап, жазаламақ болып жатқан кезде әлгі медресенің шәкірті болған бала келіп қалады да, әкесіне араша түсіп патшаға датын айтады: «Бұл менің әкем, диқаншылықпен айналысып, бала-шағасын асырап әрі мені оқыту үшін медресеге жіберді. Өзі діни сауаты болмаса да, балам білімді болсын деп мені оқытып жатыр. Әкемнің діни сауатының болмауы оның кінәсі емес, оның әкесінің кінәсі. Әкесі кезінде үйретпесе, оқытпаса, әкем қайдан білсін? Уа, Патша! Құдіретіңіз жетсе, әкемді емес, оны оқытпағаны үшін өліп қалған әкесін қабірден тұрғызып алып, соған дүре соғыңыз», – дейді. Патша баланың сөзіне тоқтап, кешірімін береді.
\r\n\r\nИә, көріп отырғанымыздай, діни сауатымыз болмаса, оқиық, үйренейік, егер жасымыз келіп қалса, онда бала-шағамызды оқытайық. Ең болмаса, мойнымыздағы әкелік міндетімізді дұрыс атқарайық.
\r\n\r\n\r\n\r\n
«Уа, Алла! Расында мен Сенен пайдалы білім, адал ризық-несібе әрі қабыл болатын амал сұраймын» (имам Ибн Мәжа).
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-01-27_084654575.png","field_name":"2025-01-27T08:47:05.266040+05:00"},{"id":64,"title":"ОТБАСЫНДАҒЫ МЕЙІРІМДІЛІК – БАҚЫТҚА БАСТАР ЖОЛ","text":"Жақында Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы Наурызбай қажы Тағанұлы еліміздегі дін қызметкерлеріне Бағдарлық баяндамасын жолдады. Бас мүфти 2025 жылды діни қызмет аясында «Ислам және отбасы құндылығы» жылы деп жариялады.
\r\n\r\n«Әрбір адам үшін ұшқан ұясының орны бөлек. «Отан отбасынан басталады» деп бекер айтылмаған. Жарасымды отбасындағы өзара мейірімділік, ізгілік, адамгершілік сынды қанға сіңген қасиеттерді жаңғырту үшін 2025 жылды діни қызмет аясында «Ислам және отбасы құндылығы» жылы деп жариялау туралы шешім қабылдадым. Алла қаласа, осы жыл аясында бірнеше іс-шараларды жүзеге асырамыз» деп атап өтті Бас мүфти.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-03_102656554.png","field_name":"2025-02-03T10:27:15.093376+05:00"},{"id":65,"title":"«МАХМҰТШЫЛАР» ЖАМАҒАТЫ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕМІЗ?","text":"Асыл дініміз Ислам – барша адамзат баласын бейбiтшiлiкке, амандыққа, ешкiмге соқтықпай тыныш өмiр сүруге шақыратын иләһи дiн. Міне, осындай хақ дiнiмiз жер бетiнде нағыз адамгершiлiктiң, сыйластықтың рухын жайып, алауыздыққа, қастық пен дұшпандыққа тыйым салғаны да мәлiм. Дiни дүрдараздық деген ұғым қазақ даласында күнi кешеге дейiн болмаған. Өкiнiшке қарай соңғы жылдарда асыл дiнiмiздi жеккөрiнiштi етiп көрсететiндер жер-жерден бой көтере бастады. Күні кешеге дейiн бар қазақ бiр дiндi, бiр мәзһабты ұстанып келдi. Сенiмi де, мақсат-мүддесi де бiр болды. Ендi бүгiн әлемде түрлi мүдделер, жат пиғылды жамағаттар көбейіп, дiнiмiзге әртүрлі жаман атаулар таңылуда.
\r\n\r\nСолардың бірі – «Исмаил-аға» жамағаты немесе «Махмұтшылар» деген атаумен белгілі діни жамағаттың қатаң ұстанымдары қоғамда жиі сынға ұшырап отыр. Өйткені жамағат жаңадан қосылған адамдарға көптеген талаптар қояды. Соның салдарынан бұл жамағат өкілдерінің зайырлы қоғамдағы өмірге бейімділігі төмен.
\r\n\r\nӨз діни қағидаттарын барынша қатаң ұстанып, көсемдерінің пәтуалары мен үкімдерін бұлжытпай орындайтын жамағат өкілдері әлемнің әр түкпірінде бір-бірімен байланыс орнатып, жүйелі жұмыс жасайды. Қазақстан аумағында әлі кеңінен тарап күш алып үлгермегенімен, жамағат мүшелері еліміздің бірқатар облыстарында кездеседі. Аталғандардан тыс Қазақстан аумағында Ислам бағытына негізделгенімен әртүрлі мақсатқа қызмет ететін басқа да бірқатар жамағаттардың қызметі немесе ықпалы байқалуда. Түрік жамағаттарының арасында қолдаушылары көп болмаса да, белсенді жамағаттардың бірі, Ыстамбул қаласында шоғырланған – «махмұтшы» («Исмаил аға») жамағаты. Жамағаттың атауы ханафи мәзһабын ұстанушы, Нақшбанди-мужаддиди тариқатындағы «Халидия» тармағының жетекшісі шейх Махмұт Уста Османұлы әл-Уфиден (1929-2022) алынған.
\r\n\r\n1945 жылы Махмұт эфенди шариғат ілімдері бойынша ижизаға (куәлікке) ие болып, туған ауылындағы мешітке имам болады әрі ұстаздық қызметін атқарады. 1952 жылы төрт мәзһабтың мүфтиі шейх Али Хайдар Ахисхауидің мүриді атанады. 1954-1996 жылдары Ыстамбул қаласындағы «Исмаил аға» мешітінің имамы болып қызмет етеді. Махмұт эфендидің «Тафсир Рухул Фұрқан», «Үгіт-насихаттар», «Иршадул муршидин», «Рисалә Құдсия шархы» секілді бірнеше кітаптары бар.
\r\n\r\nБүгінде олар ішінара бірнеше топқа бөлінеді. Жамағаттың кейінгі буын шәкірттерінде діни фанатизм белгілері айқын байқалады. «Исмаил аға» жамағаты ұзын сақал қоюды, жеңі кең шапан (жубба), кең шалбар және сәлде кигенді міндетті деп санайды. Әйелдер жамағаты үстіне «чаршаф» атты кең, қара түсті көйлек киіп, көп жағдайда беттерін бүркеп алады. Олар діни білімді тек өздерінің баспасынан шыққан кітаптардан оқиды. Оқу процесі ескі османдық жүйеде, жабық пансиондарда жүргізіледі. Бүгінде Қазақстандағы махмұтшылар жамағаты өз балалары мен ізбасарларын барынша Түркиядағы сондай пансиондарда оқытуға тырысады. Балаларын еліміздің ресми діни оқу орындарына бермегенді жөн көреді. Сонымен қатар діни қағидаттар мен өз ережелерін барынша қатаң ұстануға, өз көсемдерінің пәтуалары мен насихаттарын бұлжытпай орындауға ұмтылады. Жамағат өкілдері әлемнің қай жерінде болса да, бір-бірімен байланыс орнатып, жүйелі жұмыс жасайды.
\r\n\r\nМұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбардың дүниеден озған кезде көптеген сұрақтар жауапсыз қалды. Мұсылмандардың өз арасында бір-бірімен соғысуы нәтижесінде пайда болған бөлінушілік күні бүгінге дейін жалғасын табуда. Пайғамбардың кезеңіндегі бір ғана Ислам, уақыт өте келе, географияның кеңеюімен, яғни Ислам дінінің әлемге жайылумен әртүрлі халықтарға қарай өзгеріп отырған. Исламға шақыру үшін Исламның өзгеше формаларымен «Жәннатқа барғың келсе менің жолыммен жүр», «Жәннатқа жетелейтін жол» деген қағидаларды ұстанатын әртүрлі мәзһаб пен фырқалар, сонымен қатар тариқаттар, түрік жамағаттар белсенділігін арттырып келеді.
\r\n\r\nТүркия Республикасын құрушы Мұстафа Кемал Ататүрік зайырлы ел қалыптастыру мақсатында 1925 жылғы 13-желтоқсанында жамағаттардың жиналатын жері мен медреселерін жабу науқанын бастайды. Түркиядағы қазіргі жамағаттар сол кезеңде бастан өткізген ең қаралы күндер болатын. Алайда жамағаттар үшін бұлттар сейіліп, күн жарқыраған кезең – Тұрғыт Озалдың басшылық кезеңі болады.
\r\n\r\nМахмұт түрік жамағаты Нақшибандия тариқатын ұстанады, әңгімелері мен іс-әрекеттері ескілікке апарып тірейді. Қазақстан тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін руханиятта бос кеңістіктер болғандықтан, көптеген дін мен діни ағымдарға, тариқаттарға есігін ашты. Бастапқыда олардың дінді уағыздау, насихаттау әрекеттері тек оң жағынан көрініс тапса, уақыт өте келе шынайы пиғыл-мақсаттары көріне бастады. Сүлейменшілер мен Нұршылар секілді Махмұтшылар да қазақ жеріне келген болатын. Өздерінің ерекше киім үлгілері мен қожа, яғни ұстаздарының сөздерін екі етпестен, бұлжытпай орындау сынды ұстаз-шәкірт арасындағы байланысты тасаууфтан (сопылықтан) алған бұл элементті жая бастады.
\r\n\r\nТүркияда пайда болған Махмұтшылар саяси мақсаттарын көрсетпеуге тырысады. Исмаил аға жамағатының медресесі орналасқан Фатих ауданы құдды бір Сауд Арабиясының қалаларының біріне ұқсайды. Медресе аумағында тек араб үлгідегі киімдер тігіліп, сатылады. Олардың медреселері халықаралық статусқа ие болғандықтан, шәкірттері көбіне ТМД елдерінен келіп оқиды. Әрбір жамағат, мәзһаб, тариқаттардың өзіндік қағидалары мен заңдылығы бар.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Бұл жамағаттың қоғамымызға тигізер кері әсеріне тоқталып өтсек:
\r\n\r\nЖалпы алғанда әрбір жамағат немесе тариқат ертеңгі күні мәзһабқа айналмауына ешкім кепілдік бере алмайды. Бүгінгі таңда өздерін қоғамнан оқшаулаған, бөлектеніп бір мектеп болған тариқаттың болашағын болжау –оңай. Өйткені бүгін олардың өз заңдылықтары мен қағидалары болса, ертең өздеріне тән сенім негіздері болары. Ал одан әрі «мутацияланатын» болса, дінге де айналу қаупі бар.
\r\n\r\nҚұрметті бауырлар, ел болу үшін, ең алдымен өз ішімізден бөлінуге жол бермейік. «Бөлінгенді бөрі жейді» - демекші, іштегі бірлік кетіп, алауыздық туындаса, сырттан келіп, елімізді ойрандап, іріткі салу оңайға түседі. Сондықтан әсіресе, жастар, жалпы ел мұсылмандары, ешбір топтың жетегіне ермей, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы ұстаздарының пәтуасына жүгініп, дәрістерінен рухани азық алғаны абзал.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-03_102947249.png","field_name":"2025-02-03T10:30:08.580176+05:00"},{"id":66,"title":"РАМАЗАН ЖӘНЕ САБЫРЛЫҚ","text":"Әлем мұсылмандарының сағына күтетін, айлардың сұлтаны болған қасиетті Рамазан айының келуі – баршамыз үшін үлкен қуаныш. Өйткені қасиетті Рамазан айы – мейірімділіктің, қайырымдылықтың, сабырлықтың, тақуалықтың, нәпсі тәрбиесі мен кешірімділіктің айы.
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Шағбан айының соңғы күнінде құтпа оқып, бұл айдың артықшылығы жайлы: «Уа, адамдар! Сендерге ұлы мүбарак ай келді. Бұл айда мың айдан жақсы бір түн бар. Алла Тағала күндіз оразаны парыз, түнде намаз оқуды нәпіл етті. Кімде-кім бұл айда Алла Тағалаға нәпіл ғибадатпен жақындайтын болса, басқа айда парызды орындағандай сауап алады. Ал парыз амалдарды орындаса, басқа айда орындаған жетпіс парызбен тең сауап алады. Бұл – сабыр айы. Ал сабырлықтың сыйы – жәннат...», – деп сүйіншіледі. Осы хадистегі «Бұл – сабыр айы. Ал сабырлықтың сыйы – жәннат» деген сөзге қысқаша тоқталып өтсек.
\r\n\r\nЖәннатты қалайсың ба? Онда сабырды серік ет. Жаратушының бұйырған құлшылықтарын орындауға, күнәдан сақтануға, қиындықтарға көркем түрде сабыр ет. Сабырлық дегеніміз не? Оның дінімізде алар орны қандай? Сабырлық – басқа түскен қайғы мен сынаққа шыдамдылық таныту. Тіліне ие болу, әртүрлі жаман әрекеттерден сақтану арқылы нәпсіні тәрбиелеу. Сабырлық – Ислам дінінің ахлағы, Алла Тағаланың сипаты, Пайғамбарлардың мінезі. Рамазан айында адам тән қалауын тәрбиелеп, өзін нәпсінің құлы болып кетуден сақтайды. Көп ұйқы мен көп тамақтану иманның әлсіреуіне алып келеді. Ал ораза ұстаған адамның денесі әрі рухы тынығады. Ең бастысы адамның қас дұшпаны болған нәпсіні тазартып, Раббысына жақындай түседі. Адам бұл жалғанда көптеген сынақпен бетпе-бет келеді. Себебі бұл өмірді сынақ пен емтихан алаңы деп те айтуға болады. Түрлі қиындық, қайғы мен ауру, кедейлік, малдың жұтауы, егіннің шықпай қалуы, жақындардың дүниеден өтуі, бұның бәрі – сынақ. Адам баласы сынаққа ұшырамай тұрмайды.
\r\n\r\nҚұранда сабыр сөзі 103 жерде айтылады. Бұл – асыл дініміздің сабырлыққа ерекше мән бергенінің дәлелі. Қай салада болса да, сабырлық керек. Мүминнің өзгелерден ерекшеленіп тұратын жері – басына бір қиындық түссе сабырға келіп, жақсылыққа кенелсе шүкір етуінде.
\r\n\r\nРамазан айында нәпсісін тәрбиелейді. Ауызды астан ғана емес, жаман сөзден тыяды. Көзді харамға қараудан, құлақты харам нәрселерді естуден тыяды. Көп ұйқы мен көп тамақтану иманның әлсіреуіне алып келеді. Ал ораза ұстаған адамның денесі әрі рухы тынығады. Ең бастысы адамның қас дұшпаны болған нәпсіні тазартып, Раббысына жақындай түседі. Себебі адам үшін ең ұлы күрес нәпсімен болатын күрес екенін Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ескерткен болатын. Бір ай бойы күннің ыстығын мен суығына қарамай ашқұрсақ жүрген адамның бойында сабырлық пен шыдамдылық сезімі күшейіп, шыңдалады. Аштықпен нәпсісін тыйған мұсылман басқа қиындыққа да шыдайды. Сабырлы адам алдына биік мақсат қойып, діттеген мақсатына жете алады.
\r\n\r\nИмам Мүслим риуаят еткен хадисте: «Мұсылманның ісіне таң қаламын. Оның барлық ісінде бір жақсылық бар және бұл мұсылманнан басқа ешкімге берілмеген. Егер оған бір жақсылық келсе, ол Аллаға шүкір етеді де, бұл оған қайырлы болады. Ал басына бір қиындық түссе, сабыр етеді де, бұл оған қайырлы болады», – деген.
\r\n\r\nРамазан – сабыр айы. Ал сабырдың сыйы – жәннат. Иманның жартысы – сабыр, екіншісі – шүкір. Иманның жартысын құрайтын сабырды осы айда шыңдай түсу қажет. Себебі ораза ұстаған адам жан-дүниесін тазартып, жаман қылықтан сақтанады.
\r\n\r\nБіріншісі, құлшылықтарды орындауға сабыр ету. Ерік-жігері мықты, ықыласты жандар ғана құлшылығына бекем болады. Екі ракағат намаз оқу, бір күн ораза ұстау сырттай жеңіл болып көрінгенімен, ұстамдылық пен сабырды талап етеді. Таңнан кешке дейін нәр татпау, кешке тарауық намызына қатысу, тәһажжудқа тұру, сәресіне ояну, Құран оқу және т.б. құлшылықтарға асқан төзім қажет. Сондай-ақ күні бойы жұмыс істеп, арасында ағайын-туыс пен жақынжуыққа көмектесу мен мұқтаждың қажетін өтеу үшін де сарқылмайтын сабырға зәруміз.
\r\n\r\nЕкіншісі, күнәлардан сақтануға сабыр ету. Рамазан – тек қана ішіп-жеуден ғана емес, күнәлардан, жаман әдеттерден арылатын ай. Бұл айда адамның ауызы ғана емес, барлық дене мүшесі ораза ұстауы тиіс. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім ауыз бекіте тұра өтірік айтуын әрі оған әрекет етуін доғармаса, оның ішіп-жеуден ғана тыйылғаны Алла Тағалаға қажет емес», – деген. Тағы бір хадисте: «Қаншама ораза ұстаушылар бар. Олардың ұстаған оразасынан алатыны – аш жүргені мен шөлдегені ғана», – делінген.
\r\n\r\nҮшіншісі, қиындық, сынақтарға сабыр ету. Ораза ұстаған адам күні бойы күннің ыстық-суығына, шөлге, басқа да нәрселерге сабыр етеді. Егер адам Рамазан айында адал болған ішіп-жеуден нәпсісін тыйса, оған Алла Тағала арам еткен нәрселерден тыйылу қиындық тудырмайды.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза мен Құран пенде үшін Қиямет күні шапағат етеді. Ораза: «Уа, Раббым! Мен бұл құлыңды күндізгі уақытта ішіп-жеу мен шәһуаттан тыйдым. Енді мені оған шапағатшы ете гөр», – дейді. Құран да: «Мен түнде оны ұйқыдан тыйдым. Енді мені оған шапағатшы ет», – деп тілейді. (Оларға шапағат етуге рұқсат беріліп), екеуі шапағат етеді», – деп сүйіншілеген.
\r\n\r\nОразаның тағы бір ерекшелігі – мұның сауабын Алла Өзі береді әрі оның есебі белгісіз. Шынайы ықыласпен тұтылған ораза үшін Раббымыз шексіз
\r\nсауап жазып, күнәсын кешіріп, әр-Раййан қақпасынан кіргізеді. Қасиетті Құранда: «Сабыр етушілерге берілетін сыйлық есепсіз», – десе, құдси хадисте Алла Тағала: «Ораза Мен үшін. Оның сыйын Өзім беремін», – деген.
Қорыта айтқанда, оразаның сауабын толық алғымыз келсе, Алла Тағала бұйырғандай, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көрсеткендей, шарттарын, әдептерін тиянақты орындасақ қана, сансыз сауапқа ие боламыз.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-03_103051497.png","field_name":"2025-02-03T10:31:14.572322+05:00"},{"id":67,"title":"Үшқоңыр медресе колледжі ұжымы: кәсіби шеберлікті шыңдаудағы жаңа белес","text":"2025 ж. 13-23 қаңтар аралығында «Техникалық және кәсіптік білім берудегі жаһандық құзыреттілік» тақырыбы аясында «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы ұйымдастырған арнайы курсқа колледж ұжымынан 24 ұстаз қатысты.
\r\n\r\nТеориялық және тәжірибелік сабақтармен қатар курс спикерлері Саметова Ж. Х., Арзымбетова С. Ж. тыңдаушылармен бірге жасанды интеллект мүмкіндіктері, ХХІ-ғасыр дағдыларын жетілдіру (hard skills, soft skills, human skills, mobility skills, action research), мәдениетаралық байланыстарды нығайту және функционалдық сауаттылықты қалыптастыру бағытында мазмұнды жұмыстар жүргізді. Курс соңында қорытынды тестілеу мен жоба қорғау рәсімі өткізіліп, ұлттық орталық атынан қатысушыларға салтанатты түрде сертификат табыс етілді.
\r\n\r\nҮшқоңыр медресе колледжі директоры Таттибаев М. С. және колледж ұжымы оқу бағдарламасын ұйымдастырушы «Өрлеу» орталығына, әрі спикерлерге алғыстарын айтып, осы сипаттағы бастамалардың алдағы уақытта өз жалғасын табатынына сенім білдірді.
\r\n\r\n
Өмірге келген адамның бұл жалғаннан өтуі де хақ. Аупалы-төкпелі, жылдам өтіп жатқан уақыттың берекеті аз бұл заманда не істеп, не қойғанымызды кейде аңғара да бермейміз. Сол себепті қамшының сабындай қысқа ғұмырда өз-өзімізді есепке алмасақ, ақыреттегі жағдайымыз қиын болмақ. Әрине бұл мәселенің шешімі – өз-өзімізге есеп беру.
\r\n\r\n«Егер де есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өмірді қалай өткіздің екен, не білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды, күнінде өзің өкінбестей қылықпен өткізіпсің?» дейді Абай өзінің он бесінші қарасөзінде. Бүгінгі күні де хакім Абайдың бұл насихаты аса өзекті. Оқырманға ой салу мақсатында есеп берудің 4 пайдасын қал-қадірімізше талдап көрейік.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Уақытты тиімді пайдаланасың
\r\n\r\nХалқымыз уақытқа дүниедегі ең қымбат құндылық ретінде қарағандықтан, алтынға балаған. Уақытты көбіне жаман әдеттер мен қылықтар құртады. Әсіресе үлкен қалаларда оқитын жастарымыздың біразы түнімен қыдырып, жын-ойнақты жағалап, орынсыз күлкі мен тойымсыз нәпсінің жетегінде жүргенін өздері де сезбей қалуда. Бұған күнделікті куә болып жүрміз. Ата-анасына өтірік айтып, өзін де, өзгені де алдап, болашағына бейғам қарауда.
\r\n\r\nУақыттың қадірінің бірден бір көрінісі – Алланың уақытпен серт етуінде. Тәпсір ғалымдарының түсінігінде егер Алла бір нәрсеге серт етсе, оның ерекше маңыздылығын білдіреді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Қияметте адам баласы жауап беретін негізгі төрт сұрақтың екеуі уақытқа байланысты екенін мына хадисінде айтады: «Қиямет күні Алланың ешбір құлы өмірін қайтіп өткізгені, жастық шағын қалай өткізгені, дүние-мүлкін қандай жолдармен тауып, қайда жұмсағаны және алған білімімен не істегені жайлы есепке тартылмайынша, бір адам да орнынан тапжылмайды», – деген.
\r\n\r\nУақытты тиімді пайдаланудың тағы бір жолы – уақытыңызды босқа алатын теледидар көру, әлеуметтік желілерде отыру, телефон арқылы ұзақ сөйлесу т.с.с. нәрселерден бас тарту. Сонымен қатар әр күні ойға алған істеріңіздің тізімін жасап отыру – оң нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.
\r\n\r\nАдам уақытын босқа ысырап етуден аулақ болған жөн. Бос өтіп кеткен бір сәттің өзін қайтарып алу мүмкін емес екеніне ой жүгірткен ләзім. Талқанымыз таусылып, шектеулі ғұмырымыздың соңына жеткен кезде, кері қайту жоқ, тек қана өткен өмір үшін жауап беруіміз керек. «Уақыт ешкіммен санаспайды, ал уақытпен санасқан адаспайды» деп түсінген халық даналығын ойға салып, қайта келмейтін уақытты тиімді пайдалана білейік.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Кемшілігіңді көрсетеді
\r\n\r\nАуруға диагноз қойылмаса, дұрыс емделмейтіні секілді, өзінің кемшіліктерін білмеген адамның түзелуі қиын. Адам кемшілікті бетке айтатын жанмен дос болу керек. Әр адамның кемшілігі бар. Қырсықтық, сенімсіздік, жалқаулық, көрсеқызарлық, асығыстық т.б. көпшіліктің бойынан табылатын жаман мінездер. Ал мұндай мінез бар кезде адамның жетістікке жетуі қиын. Бойымыздағы кемшіліктерден құтылудың ең дұрыс әдісі – мойындау. Мойындау оңай болып көрінгенімен, ерік-жігерді талап етеді. Себебі, мойындаудың артында әлсіздігіңді қабылдап, онымен күресу жатыр. Мойындаудан кейін кемшіліктерден арылуды ойланасыз, іздене бастайсыз. Хазіреті Омар (оған Алла разы болсын): «Менің кемшіліктерімді көрсеткен адамға Алла разы болсын», – дейтін. Омар Салман әл-Фарисиден өзінің кемшіліктерін сұрайтын. Онымен жолыққан сайын: «Саған менің қандай кемшіліктерім мәлім?», – деп сұрайды. Сонда Салман: «Менен мұндай мәселе жайлы сұрама», – дейді. Алайда Омар қоярда-қоймай сұрай бергеннен соң Салман: «Менің естуімше, сен бір дастарқаныңа екі айран қояды екенсің. Екі киімің де бар екен. Біреуін – күндіз, екіншісін түнде киеді екенсің!» – дейді. Омар: «Бұдан басқа тағы да естігендерің болды ма?» – дейді. «Жоқ», – деп жауап береді. «Олай болса, мен бұл екеуінен де құтылдым», – деп, Омар өз қателігін Салман арқылы тауып, «кемшіліктерінен» арылған екен.
\r\n\r\nФилософ, ғалым, мемлекет қайраткері Бенджамин Франклин өзінің достарынан: «Қандай жаман мінезім бар?» деп сұрайды. Олар Франклинге он үш кемшілігін айтып береді. Франклин әр апта сайын бір кемшілігімен күресіп, он үш апта бойы жаман мінезін түзеп отырған. Кемшіліктеріңді өзің іздегенше, басқалардың айтқаны дұрыс. Себебі, сырт көз – сыншы.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Тәкаппарлықтан құтқарады
\r\n\r\nТәкәппарлықтан, өзін жақсы көруден құтқарады. Өзіне есеп бермейтін адамды тәкәппар деуге де болады. Өйткені, кемшілігін білген адам өзін жақсы көрмейді, паңдыққа ұрынбайды. Пайғамбарымыз (оған Алланың сауалаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Жүрегінде тозаңның салмағындай тәкаппарлық болған кісі жәннатқа кірмейді», –
\r\nдеген.
Тәкаппарлықтан құтылу үшін бірінші кезекте оның себептерін дұрыс анықтау қажет және соған қарай амалын қарастырған жөн. Адам баласы өз бойындағы кейбір қасиеттерімен тәкаппарлыққа бой алдырып жатады. Мысалы, өзінің бойында жоқ атабасының тектілігімен мақтанып: «Менің аталарым би, болыс, батыр болған» дегенімен, өз бойынан ондай қасиеттер байқалмайды. Негізінен адам өзінің алғашқы жаратылысын, яғни бір тамшы лас судан (сперма) жаратылғанын және соңында қара жердің құшағына енетінен есіне түсіріп тұрғаны дұрыс. Бірақ менмендігін дәл уақытында білу аса маңызды. Оның зияны өмірімен де өлшеніп жатады. Елена аралында соңғы күндерін өткізген француз императоры Наполеон былай дейді: «Жеңіліске жалғыз кінәлі менмін. Менің ең үлкен жауым – өзім».
\r\n\r\nАдам баласы кісінің өз айыбын көре алуы – жақсы қасиет. Кемшілігін байқап, ұғынған адам Алланың кешіріміне бөленеді. Тәкаппарлықтың себебін анықтап, саналы түрде оны жеңудің жолдарын қарастыру қажет. Тәккаппарлықты тыйған аяттар мен хадистерді жиі-жиі оқып, Жаратқаннан жәрдем тілеу қажет. Жақсылық Жаратқаннан, жамандықты өз нәпсімнен деп біліп, әрдайым Алла Тағалаға шүкірлік ету қажет. Шайтанның Хақ Тағаланың рақымынан қуылуына себеп болған осы тәкаппарлық екенін ұмытуға болмайды. «Ұлық болсаң кішік бол» деген даналықтан тәкаппарлық танытудың ұлықтық емес, қайта ақымақтық екенін ұғынамыз. Адамды менмендіктен құтқаратын бір қасиет – кішіпейілдік. Кішіпейілдік кісіні Аллаға жақындатады, әрі адамдарға да жақсы көргізеді. Кішіпейілдікті ту еткен жан рухани тұрғыдан өсіп, кемелденеді. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адам баласы өзін өзгелерден жоғары санап, алшақ ұстаған сайын, залымдардың қатарына жазылып, солардың басына келген бәлеге душар болады», – деген хадисін де әрдайым естен шығармау керек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Жоспармен өмір сүресің
\r\n\r\nЖоспар – уақытын бағалаушы адамның ең жақсы амалы. Жоспарсыз адамның нәтижеге жетуі қиын. Адамдардың көбі бүгінгі күнімен өмір сүріп, ертеңгі болашағы туралы бас қатырып ойлай қоймайды. Бүгін – ертеңгі күніңнің іргетасы іспетті. Өзін өзі дамыту ілімінің білгірі Брайан Трейси: «Әр күні таңертең ерте тұрып, сол күні істейтін шаруаларыңның жоспарын жасап ал», – дейді. Таңертең мен «бүгін мынадай пайдалы шаруаларды атқарамын» деп жоспарлап алып, сол жоспар бойынша пайдалы істерді жүзеге асырып отырсаң, әр күнің болашақ үшін берік тастан іргетас қалауға көмегін тигізбек.
\r\n\r\nҚойын дәптер мен қаламсап – сіздің жарқын болашағыңызға бастар жол. Бүгінде смартфонды пайдалансаңыз да ыңғайлы. Әр күні таңертең сол күні жасайтын пайдалы істеріңді қойын дәптерге жазып, жоспарлап және кешке қандай істерді орындалғанын не атқарылмағанын тексеріп қарап алуға болады. Егер жоспарланған шаруаң орындалмаса, себебін анықтап, оны қашан жүзеге асыруды жазып қойған жөн.
\r\n\r\nЖоспармен әрекет жасау, өмір сүру уақытыңды тиімді пайдаланып, пайдалы шаруалар атқаруыңа, сөйтіп болашағыңның берік іргетасын қалауыңа әсерін тигізеді. Жоспарсыз өмір сүретін адамдар қаңбақ сияқты. Басын тауға да, тасқа да ұрып, уақыты босқа өтеді. Өмірде нақты нәтижелерге жетпей, түрлі қиындықтар мен ауыртпалықтарға ұшырап жатады.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-10_084044456.png","field_name":"2025-02-10T08:41:10.493658+05:00"},{"id":69,"title":"ОРАЗА ЖӘНЕ ОҢАША ҚҰЛШЫЛЫҚТЫҢ СЫРЫ","text":"Рамазан айында ерекше орындалатын амалдың бірі – иғтикафка кіру. Иғтикаф деген сөз бір жерде біраз кідіру, бір нәрсеге берілу, нәпсіні әдеттегі еркінен тыю деген ұғымдарды білдіреді. Ал шариғаттағы мағынасы мынадай: нәпсіні әдеттегі еркінен, дүниенің машақаттарынан тыйып, Аллаға толық берілу және Оған жақындау ниетімен белгілі бір уақыт аралығында мешіттен шықпай, құлшылық ету.
\r\n\r\nИғтикаф амалы оразаның соңғы он күнінде орындалады. Айша анамыз (оған Алла разы болсын) Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Рамазан айындағы амалы жайлы былай деген: «Рамазанның соңғы он түні кірген кезде Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) білегін сыбанып, түнін құлшылықпен тірілткен әрі отбасын да оятқан».
\r\n\r\nОңаша қалудың негізгі мақсаты – Алланы еске алу және жүректі дүниеге деген шектен тыс махаббаттан арылту. Алланы еске алу мақсатында оңаша қалу – Алланың әміріне және Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүннетіне сәйкес жүзеге асырылатын амал. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Хира үңгірінде бірнеше күн қалып, оңашада Алланы еске алып, Оның ұлылығы жайында көп ойланатын. Дәл сол Хира үңгірінде отырған кездерінде Құранның алғашқы аяты түскенін бәріміз де білеміз. Бұл қасиетті Рамазан айы еді.
\r\n\r\nМүміндердің анасы Айша (Алла оған разы болсын) былай деген: «Уахи Алланың елшісіне (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ұйқыда жақсы түс көруден басталды және көрген түсі таң шапағындай анық келетін. Содан кейін оған оңаша қалу ұнамды боп қалды. Отбасын сағынғанға дейін жалғыз өзі Хира үңгірінде үздіксіз бірнеше түн (Аллаға) құлшылық-ғибадат жасайтын. Сол үшін өзімен бірге азық алып кететін. Сосын Хадишаға қайта соғып, тағы да сол құлшылығы үшін азық-ауқат қамдап алатын. Хира үңгірінде оған ақиқат келгенге дейін (осылай жалғасты)».
\r\n\r\nОңаша қалудың адамның құлшылығына және дінінің түзелуіне тигізетін көмегі зор. Өйткені Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) адамдардан оқшауланып, өзімен-өзі оңашада қалған кезде ұлы жақсылық орын алды. Осы бір істе Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ілескен адам үшін де өз деңгейіне лайықты жақсылықтар беріледі. Демек оңашада ойланып, ойын жинақтап, Аллаға жақындау арқылы бір жақсылықтың орын алары сөзсіз. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзі Алладан аян түсерден алдын біраз уақыт оңашада болған еді.
\r\n\r\nОңаша қалу – жүректі дүниенің күйбең тіршілігінен демалдырады, жүректе Алладан басқаға орын қалмайды, жүректен даналықтың шуақтары төгілуіне себепші болады. Оңаша қалу дегеніміз – бәрінен, тіпті өзінен де бас тартып тек Алламен ғана бірге болу. Міне сонда ғана адам баласы Алланың кереметтеріне куә болып, Оны тани алады.
\r\n\r\nОңаша қалған кезде жүрек дүниенің күйбең тіршілігінен босайды. Бұл адам баласының ойлануына, ойын жинақтауына септігін тигізеді. Адам баласы адами болмысынан шығу үшін үлкен жаттығулар керек. Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) не үшін оңаша қалу сүйікті іс боп қалғаны осыдан белгілі. Ол адамдардан оқшаулану арқылы күнделікті үйреншікті әдеттерінен арылғысы келді.
\r\n\r\nРасында оңаша қалудың пайдасы көп. Оның ләззатын сезініп, жемісін жинай алған жандар ғана біледі. Бұл нәпсіні тәрбиелеп, кемшіліктен тазартуға және Алланың бұйырған құлшылықтарын орындауға көмектеседі. Негізінде адам баласының нәпсісі адамдармен бірге отыруға және бос сөзге бейім. Нәпсі Алланы еске алумен жеке қалудан қашқақтайды. Нәпсімен күресудің алғашқы кезеңдерінде ол түрлі бұлғаққа салып, Жаратқан Иесімен жалғыз қалудан барын сала қашатыны рас.
\r\n\r\nАлайда нәпсіні дұрыс тәрбиелей алсақ, ол Алланы еске алып, Оған мінәжат етудің ләззатын сезіне бастайды. Әсіресе, материалдық игіліктердің шынжырынан босап, Алланың иелігіндегі рухани әлемде судағы балықтай жүзген кезінде рухани кемелденудің не екенін сезіне бастайды. Адам баласының Алланы еске алумен оңаша қалуы ғана оны рухани кемелдікке жетелейді. Құс екеш құстың өзі аспанда еркін қалықтап ұшқанда адамнан қашқақтап жүреді. Қолға үйретіліп, көзі байланған кезде ол ең алдымен қожайынының қолынан азықтанады. Ал содан соң иесінің дауысын естіген сәтте оның айтқандарын бұлжытпай орындай бастайды. Ал қожайыны еркіне жіберіп, бостандық сыйлаған кезде де қайта оралып келетіні – оның иесіне бауыр басқандығының белгісі. Алланы оңашада еске алу жүрекке тыныштық сыйлап, сананы дүниенің күйбеңі мен күйзелісінен арылтады. Міне сонда ғана пенде иманның ләззатын сезінеді. Жүрегіне тыныштықпен қатар бақыт орнайды.
\r\n\r\nИмам әл Ғазалий (Алла оны мейіріміне бөлесін) былай деген: «Адамдардан оқшауланып оңаша қалу дүниенің күйбеңі мен күйзелісінен арылтады және есту мен көру қабілетін дұрыс бағытқа өзгертеді. Көз бен құлақ жүрекке апаратын тікелей қақпа. Біздің сезім мүшелеріміз арқылы жүрегімізге түрлі мәліметтер орнығады. Жүректі тек Алланы еске алуға үйрету әдісі оған орнығатын бүкіл ақпараттардың сүзгісі қызметін атқарады. Жүрекке дұрыс білім мен ақпарат орныққан кезде ғана ол нұрланып, шуақтана бастайды».
\r\n\r\nИә, жүрек тыныштығын іздеген адам оңаша қалуды әдетке айналдыруы керек. Рамазан айында мешітте оңаша орындалатын иғтикаф құлшылығының мәні осында жатса керек. Оңаша қалып, түннің соңғы бөлігінде Аллаға құлшылық жасау үшін түнгі намаз оқудың өзіне тән бір ләззаты бар. Оны тек сезіне алғандар ғана түсінеді. Ибраһим ибн Адхам (Алла оны мейіріміне бөлесін) түнгі таһажжуд намазын оқып болған: «Біздің дәл қазіргі сезінген ләззатымызды егер патшалар сезіне алса, сол ләззатқа қол жеткізу үшін бізбен соғысудан тайынбас еді», – деген екен.
\r\n\r\nБұл өмірде адамды ой майданына жетелейтін оңашалықтан асқан жүрекке пайдалы нәрсе жоқ. Оңаша болу дегеніміз – жүректің Алла Тағаламен жалғыз қалуы. Кейде оңаша қалу ұғымы адамдардан бөлектену деген ұғымға қатысты да қолданылады. Адамның өзі оңаша қалмаса оның жүрегі де оңаша қалу мүмкіндігіне ие болмайды. Жүрекке орныққан дұрыс ой адамды Раббысына жетелейді.
\r\n\r\nОңаша қалу – жүректің қорғанысы, ал дұрыс ойлау – жүректің емі. Қорғаныс болмаған жерде емнің де пайдасы шамалы болмақ. Сондай-ақ ойсыз қорғаныстың да жүрекке берер пайдасы шамалы болатыны түсінікті. Ойсыз оңаша қалудың пайдасы болмайтыны секілді, оңаша қалмай ойланудың да пайдасы шамалы. Оңаша қалудағы басты мақсат – жүректі күйбең тіршілік пен күйзелістен арылту. Ал жүректі күйзелістен арылтудағы мақсат – оған дұрыс ойды орнықтыру. Жүрекке дұрыс ойды орнықтырудағы мақсат – иләһи білімге қол жеткізу. Біз Алланы иләһи білім арқылы ғана тани аламыз. Алланы таныған жүрек бүкіл жүрек дертінен арылады. Міне осындай жүректі Алла Тағала Құранда сау жүрек деп атаған. Бұл туралы Құранда: «Ол күні мал да, балалар да пайда бермейді. Бірақ кім Аллаға нағыз сау жүрекпен келсе ғана (пайда береді)» («Шұғара» сүресі, 88-89-аяттар) деп баяндалған.
\r\n\r\nАлла Тағала қасиетті айда оңашада жасаған ізгі амалымызды қабыл еткей.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-10_084157466.png","field_name":"2025-02-10T08:42:20.219279+05:00"},{"id":70,"title":"ИМАНДЫ ҰРПАҚ ЕЛІН ТӨРТКҮЛ ДҮНИЕГЕ ТАНЫТАДЫ","text":"Заңғар жазушы Мұхтар Әуезов: «Алдыңғы жақсы артқы жасқа тәлім айтпаса, ел болғаның қайсы?» дегеніндей қазақ жастарына бағыт-бағдар көрсету – аға буынның еншісінде. Бүгінгі жастар ертең ел тізгінін ұстайды. Ұлттық құндылығымыз бен бабалар мұрасын арқалау – солардың міндеті. Тарихтың тағылымын бүгінгі біліммен сабақтастыру заманның озық ғылымын меңгерумен жүзеге асады.
\r\n\r\nМемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев республикалық «Ana tili» газетіне берген сұхбатында: «Еліміздің тағдыры – жастардың қолында. Біз отаншылдығын нақты ісімен көрсететін әрі мәдениеті жоғары ұрпақ өсіруге міндеттіміз. Реформаның бәрін жастардың игілігі үшін жасап жатырмыз. Бұл – әншейін әдемі сөз емес, мемлекет стратегиясының түпкі мәні. Бүгінгі жастар біздің жас кезімізге қарағанда әлдеқайда көп біледі. Қазіргі технология дәуірінде бұл – қалыпты нәрсе. Қазақстанда дарынды, білімді әрі мақсатына ұмтыла білетін қыз-жігіттер көп. Дәл сол себепті мен жастарға сенемін деп жалықпай айта беремін. Бір ғана тілегім, ақыл-кеңесім бар: жас азаматтарымыз дүниетанымы тұрғысынан жасампаз, ойлау қабілеті жағынан сындарлы болуға тиіс, олар жақсы мен жаманның аражігін ажырата білуге тиіс. Жастарымыз халқымыздың болмысына жат идеялардың жетегінде кетпесе, күйзеліске түспесе, нигилизмге бой алдырмаса екен деп тілеймін», деген еді.
\r\n\r\nСұхбатта Президент жастардың ұлттық болмысымызға жат идеялардың жетегінде кетпеуіне баса мән беру қажеттігін айрықша атап өтті. Жастар – қоғамның болашағы. Академик Ахмет Жұбанов «Жастарымыз ана тіліне жетік, білімді, мәдениетті болуы шарт» дегендей, олардың тәрбиесі ұлттың, діннің және мәдениеттің сабақтастығы үшін өте өзекті. Жастарды дұрыс тәрбиелеуде кешенді тәсілдер қолдану қажет.
\r\n\r\nЕң алдымен, отбасылық тәрбиеге назар аударған дұрыс. Отбасы – алғашқы тәрбие ошағы. Тәрбиедегі ата-ананың үлесі – үлгі бола білуі. Жастар ата-анаға қарап бой түзейді. Осылайша, олардың дүниетанымы мен көзқарасы қалыптаса бастайды. Жүсіпбек Аймауытұлының әйгілі «Тәрбие» мақаласындағы: «Балаға қайырымдылықты, қаталдықты, кішіпейілділікті, күйгелектікті, шыншылдықты, өтірікшілікті беретін кім? Ол, әрине, ата-ананың тәрбиесі. Баланың бойына басынан сіңірген мінезді қайта түзету қиын. «Сүтпен сіңген мінез сүйекпен кетеді» деген сөз ата-ана тәрбиесінің күштілігін көрсетеді...».
\r\n\r\nЕкіншіден, жастардың білім мен интеллектуалдық тәрбиесіне назар аудару. «Жастардың тәрбиесі түзелмей, жұрт ісі түзелмейді» деп Алаш зиялылар айтқандай, білім жастардың басты жұмысы мен ажырамас болмысына айналуы қажет. Жас буынның білімге құштарлығын ояту мақсатында танымдық іс-шаралар ұйымдастыруды, отбасылық кітап оқу сағатын бекітуді, дебат, интеллектуалдық жарысқа қатыстыруды жүйелі түрде қолға алған дұрыс. Білім тек пайда табу көзі емес, тұлғалық дамудың басты құралы екенін санасына сіңірген жөн.
\r\n\r\nҮшіншіден, жастардың рухани және мәдени тәрбиесіне көңіл бөлу. Өскелең ұрпақтың өз мәдениетін, тілін құрметтеуі, ұлттық құндылықты дәріптеуі, қазақтың дәстүрін, тарихын білуі, Әл-Фараби, Абай, Шәкәрім секілді тұлғалардың өмірі мен еңбегін білуі маңызды деп атар едік.
\r\n\r\nТөртіншіден, психологиялық тәрбие жастардың жан тыныштығы мен жеке тұлғалық дамуына, өзіне сенім артуына, пікірін ашық айтуына, қиындықты жеңуіне, эмоциясын басқаруға, шыдамдылық танытуға, өзін-өзі бағалауға әсер етеді. Жастарды тәуелсіз ойлау дағдысына баулу, өз бетінше шешім қабылдауға үйрету қиын жағдайға түскен кезде пайдасын береді. Сондықтан жастарға психологиялық қолдау көрсете білуіміз керек.
\r\n\r\nБесінші, әлеуметтік тәрбие – қоғамда жастардың жауапкершілігі мен азаматтық белсенділігін дамытуға тікелей әсер етеді. Оларды бұл ретте қоғамдық жұмыстарға, яғни волонтерлік, қайырымдылық іс-шараларға тарту өте өзекті.
\r\n\r\nМемлекет басшысы «Ana tili» газетіндегі сұхбатында: «Жұмысшы мамандықтар мол әрі тез табыс табу тұрғысынан қызықтыра қоймауы мүмкін. Бірақ бұл мамандықтардың еңбек нарығында сұранысқа ие болатынына да, қоғамдағы мәртебесі жоғары болатынына да кепілдік бар. Мен кәсіпорындарды аралаған кезде жастарды жиі жолықтырамын. Олардың арасында жұмысшы әулеттерінің өкілдері көп екені көңіл қуантады. Мемлекеттің міндеті – жас мамандарға материалдық және моральдық жағынан көмектесу», деген еді.
\r\n\r\nАлтыншы, денсаулық және спорт тәрбиесі де – күн тәртібіндегі мәселе. Дені сау ұрпақ – мықты ұлттың кепілі. Жастардың физикалық және моральдық тұрғыдан шынығуы – заман талабы. Баланы футбол, күрес, жүзу сияқты спорт түрлеріне қызықтыру қажет-ақ. Дұрыс тамақтануды үйрету де баланың өмірі мен денсаулығына оң әсер етеді. Зиянды әдеттерден қорғауға, мысалы темекі, ішімдік, есірткіден сақтандыруға міндеттіміз.
\r\n\r\nЖетінші, оларға дұрыс діни тәрбие беру. Діни тәрбие жастарды рухани дамуға, имандылыққа, адамгершілікке жетелейді. Жас буын өкілдерін сабырлы болу, шүкірлік ету, адалдық таныту, әділдікті ұстану, мейірімділікті ту ету секілді көркем мінездер мен адамгершілік қасиеттерге баулу аса маңызды. Ата-анаға, ұстазға құрмет көрсету, үлкендерді сыйлау, кішіге қамқор болу сынды діни тәрбие олардың жалпы өмірінде айрықша рөл атқарады.
\r\n\r\nҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы жыл басында дін қызметкерлеріне жолдаған бағдарлық баяндамасында: «Жастар қай кезде де қоғамның негізгі қозғаушы күші болған. Егер жас буын өкілдерінің қайраты мен қажырын, білімі мен жігерін жақсы істерге бағыттай білсек, оларға жасаған жақсылығымыздың бірі болар еді. Өкінішке қарай қазір кейбір жастар тұла бойындағы күш пен жігерді еңбек етуге, білім алуға жұмсаудың орнына оңай жолмен табыс табуға ұрынып қалуда. Олардың лотереяға, букмекерлік агенттіктерге әуестенуінің, онлайн ойындарға қызығуының себебі осында жатыр. Демек, біз, баршамыз бірігіп, жастардың бойында көрініс тапқан осындай жаман әрекеттерді жоюға атсалысуымыз қажет. Өскелең ұрпақты ізгілікке баулу мақсатында ұйымдастырылып келе жатқан іс-шараларды тоқтатпауымыз тиіс. Бұл бағыттағы жұмыстарды күшейтіп, кезекті Жастар форумын өткізген дұрыс. Басқосуда «Жастардың әдебі мен мәдениеті» құжатын қабылдап, оны барынша жас буын өкілдері арасында насихаттау қажет», деп атап өтті.
\r\n\r\nБүгінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанындағы Жастар кеңесі қоғамдық мәселелер бойынша жас буын өкілдерінің үнін жеткізіп, белсенділік танытып келеді. Түрлі саланың білікті мамандарының басын біріктірген Жастар кеңесі тек сөз жүзінде емес, нақты қадам жасап, ізгі іс-шаралардың белортасында жүргені қуантады.
\r\n\r\nӨскелең ұрпақты ізгі істерге бағыттап, өмірлік ақыл-кеңесімен бөлісіп, жөн сілтеп отыру – өмірде көргені көп үлкендердің асыл борышы. Бұл міндетті атқаруда аға буын өкілдері, ата-аналар мен мұғалімдер барынша ыждағатты болғаны абзал. Жастардың тәуекелшіл қасиетін жақсы бағытқа бұру – даналықтың көрінісі. Сондықтан қоғам болып жастарымыздың толыққанды білім алуына, саламатты өмір салтын ұстануына, өзін жан-жақты жетілдіруге, имани тәлім-тәрбие алуына барынша жағдай жасауға тырысайық.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-17_133704684.png","field_name":"2025-02-17T13:37:19.975311+05:00"},{"id":71,"title":"ЖҰМЫСШЫҒА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАП – ЖАУАПКЕРШІЛІК ПЕН СЕНІМ","text":"Бірде Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар әйгілі Ніл өзенін артқа тастап, шөл далада жаяу келе жатты. Аяқ киімі жыртылып, жарамай қалғандықтан, жалаңаяқ жүруіне тура келеді. Жолай ішіп-жемге ештеңе таппай, нәр тартпай, ағаштың жапырағын жеуге мәжбүр болады. Осылайша Шұғайып (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың елі Мәдиян қаласына жетеді.
\r\n\r\nМәдиянға жетіп, суат басында отырғанда қойлары мен түйелерін айдап келген малшыларды көреді. Суат қала сыртында орналасқан. Онда адамдар мен малшыларға арналған құдықтарды қоршай салынған бірнеше науа болатын. Жергілікті малшылар малын суару үшін құдықтан су тартып, науаға су толтыратын. Осы сәтте Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар қойларын суатқа жібермей қайта-қайта кері иіріп тұрған екі қызды көреді. Бұл туралы Құранның «Қасас» сүресінің 23-аятында былай баяндалады: «Мәдиянның суатына келіп жеткенде суат басында малын суарып жатқан бір топ адамды көрді. Сондай-ақ олардан әудем жерде малын суатқа жібермей қайырып тұрған екі бойжеткенді көзі шалды. Олардан: «Екеуің неге бұлай тұрсыңдар? (неліктен елмен бірге малдарыңды суармайсыңдар?)» деп сұрады. Екеуі: «Малшылар малын суарып болып, сауат басынан кетпейінше малымызды суармаймыз. Әкеміз қарт адам еді (сондықтан малға бізден басқа қарайтын ешкім жоқ)» деп жауап берді».
\r\n\r\nДеректерде қыздардың әкесі егде жасқа келген Шұғайып екені айтылады. Қыздардың жауабын естіп, жағдайға қаныққан Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар бірнеше кісінің жұмысын жалғыз өзі атқарып, шаруаны тиянақты әрі жауапкершілікпен орындайды. Осылайша қыздардың қойларын жалғыз өзі суарып береді. Өйткені бұл жұмыс үлкен күшті қажет ететін еді.
\r\n\r\nОсыдан кейінгі оқиға Құранда былай баяндалады: «Сөйтіп ол екі бойжеткеннің малын суарып берді де (екеуі кеткеннен кейін) көлеңкені саялап: «Уа, Раббым! Шүбәсіз, маған берер қандай жақсылығыңа, нендей нығметіңе болса да зәрумін!» деді» («Қасас» сүресі, 24-аят). Ғалымдардың айтуынша, Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар Мәдиянға барған кезде көп жаяу жүргендіктен табанының терісі сыпырылып, орнына шор су жиналып, сүйелге айналған еді. Қарнының ашқаны сондай, қарны қабысып, тіпті аузынан ағаш жапырағының табы білінетін. Оның бұл күйін көрген және Аллаға жасаған дұғасын естіген әлгі екі қыз болған жағдайдың бәрін әкесіне баяндап береді.
\r\n\r\nШұғайып қыздарына көмектескен Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбарға алғыс айту ниетімен бойжеткеннің бірін жіберіп, үйіне шақырады. Бұл жайтты Алла Тағала: «Сонда екі бойжеткеннің бірі оған ұялған түрде келіп: «Сізді әкем шақырып жатыр. Бізге қол ұшын беріп, малымызды суарып бергеніңіз үшін ақыңызды бермек» деді...» («Қасас» сүресі, 25-аят) деп баяндайды.
\r\n\r\nМұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар Шұғайыптың шақыртуын қабыл алып, бойжеткенмен бірге оның үйіне қарай беттемек болғанда қыз жігіттің алдына түсуге ұялады. Мұны бірден сезген Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар оған: «Сен менің соңымда жүре бер. Мен де шамалап жүре беремін. Егер басқа жолға түсіп бара жатсам, тас лақтырып ишара жасап қой», – дейді. Мұсаның (оған Алланың сәлемі болсын) бұл сөзі мен әрекеті пайғамбарларға тән әдептердің бірі еді. Шұғайыптың осы қызы кейін оған тұрмысқа шығады.
\r\n\r\nСонымен Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар мен Шұғайып біраз әңгімелеседі. «Сонда қыздардың біреуі: «Әкетай, оны жалдап алыңыз. Расында жалдайтын ең жақсы адамың, осындай күшті де сенімді болсын» деді» («Қасас» сүресі, 26-аят). Демек қыз әкесіне оны жалдап алу туралы осындай ұсыныс тастайды. Әкесі одан бұл жігіттің күшті әрі сенімді екенін қайдан білгенін сұрағанда
\r\nқызы оның мал суару кезінде бірнеше кісі атқаратын жұмысты жалғыз өзі істегенін және үйге келерде артына түспей, алдында жүргенін әңгімелеп береді. «Сонда әкелері Мұсаға: «Сені мына екі қызымның біреуіне қосқым келеді. Соның қарымы ретінде қолымда сегіз жыл жұмыс істейсің. Егер он жылға толтырамын десең, оның (бізге жасаған) жақсылығың болады. Саған ауыртпалық артқым келмейді. Алла қаласа, менің ешкімге қиянаты жоқ ізгі жан екенімді әлі-ақ көресің», – деді» («Қасас» сүресі, 27-аят). «Мұса оған: «(Мақұл!) Екеуіміздің арамыздағы келісім осы (болсын). Аталған екі мерзімнің қайсыбірін өтесем де, маған одан артық талап қойылмаса (әрі кінә тағылмаса) керек. Байласқан сөзімізге бір Алла куә әрі кепіл!» – деді» («Қасас» сүресі, 28-аят). Сонымен келісім бойынша Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар Шұғайыптың қызының біріне үйленіп, қалың малы ретінде он жыл қойын бағып береді.
Біз осы ой салар оқиғадан көптеген сабақ аламыз. Физикалық тұрғыдан әлсіз адамдарға, яғни қойын суара алмай тұрған екі қызға жақсылық жасап, көмектескен Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар сауапты амалының қарымтасын адамнан емес, тек Алладан сұрап, нығметке бөлеуін тілеп, жалбарынды. Бір өзі бірнеше адамның жұмысын атқарған Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың еңбекқорлығын көреміз. Алла Тағала еңбек еткен адамның сыйын, нәпақасын береді.
\r\n\r\nЕрекше назар аударатын жайт: жұмысшы адамға қойылатын басты талап – жауапкершілік пен сенім. Жауапкершілік пен сенімді, бәрінен бұрын тақуалықты бойына жиған адам қай жерде болса да жетістікке, мол нығметке бөленеді.
\r\n\r\nЖүсіп (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың оқиғасы да біз үшін үлкен ғибратқа толы. Қаншама сынақтар мен қиындықтарды бастан кешкен, білімді әрі дана, өз ісінің білікті маманы екенін көрген патша оны кеңесші етіп алады. Осылайша Жүсіп (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар мемлекет істеріне басшылық жасайды. Патша оған билікті түгел тапсырады. Молшылық жылдардың түсімінен Жүсіп (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар мүмкіндігінше пайдаланып, дәнді дақылдар мен азық-түліктерден қор жинап қоятыны Ислам тарихынан белгілі. Оның билікте отырғанына жеті жыл толған кезде құрғақшылық басталады. Ашаршылық Мысыр елінен басқа барлық жерлерді қамтып, тіпті Палестинаға да жетеді. Ашаршылықтан әбден қиналған халық Мысырға бет алып, азық-түлік сатып алады. Палестинадан Мысырға азық-түлік алуға ағылған керуендердің ішінде бір кездері Жүсіп (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбарды қызғанышпен құдыққа тастап, одан құтылғысы келген бауырлары да болады. Жүсіп (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар оларға да кеңшілік танытып, керуенін азық-түлікке толтырып жібереді. Осылайша ол жамандыққа жақсылықпен жауап беріп, пайғамбарлыққа тән әдеп танытады.
\r\n\r\nЖүсіп пайғамбар (оған Алланың сәлемі болсын) жайлы баяндалған Құранның мына аяттарына назар аудару маңызды екенін айтқымыз келеді. Құранда былай жазылған: «Патша: «Оны дереу дәргейіме алып келіңдер. Өзіме арнайы кеңесшім етейін», – деп бұйырды. Сөйтіп Жүсіппен сөйлескеннен кейін: «Сен бүгіннен бастап біздің алдымызда жоғары мәртебелі, сенімді тұлға боласың», – деді. Сонда Жүсіп оған: «Ендеше мені бұл жердің (Мысыр елінің) қазыналарын басқарушы етіп тағайында. Өйткені мен қазынаны ұстай алатын сенімді әрі қазына ісін жүргізуді жақсы білетін адаммын», – деді. Міне Біз осылайша Жүсіпке Мысыр жерінде қалаған жеріне отырып, қалаған ісін істей алатындай (қай жерде болса да сөзі жүретіндей) етіп жақсылап орын тептірдік. Біз қалаған құлымызды осылай ерекше рақымымызға бөлейміз, әрі Алланы көріп тұрғандай, ең болмаса, Алланың өздерін үнемі көріп, бақылап тұратынын қаперінде ұстап, игі істер істейтін ізгі жандардың сауабын (еңбегін) зая етпейміз» («Жүсіп» сүресі, 54-56 аяттар).
\r\n\r\nЖүсіп (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың патшаға: «Ендеше мені бұл жердің (Мысыр елінің) қазыналарын басқарушы етіп тағайында. Өйткені мен қазынаны ұстай алатын сенімді әрі қазына ісін жүргізуді жақсы білетін адаммын», – деген сөзінен алар ғибрат мынадай: бойында бір іске деген қабілет, сенімділік, аманатшылдық, яғни жауапкершілік қасиет болған адамның сол жұмыстың өзіне жүктелуін сұрауға болатынын байқаймыз. Көпшілігіміз ұжымда түрлі салада жұмыс істейміз. Кейде ақсап тұрған саланы дамыту үшін жауапкершілік алу қажет сәттер болады. Сондықтан өзінің қабілеті мен біліміне сенген адамның сол саланы жауапкершілігіне алуында үлкен сауап бар. Себебі жауапкершілік пен сенім – істің әшекейі.
\r\n\r\n«Алланы көріп тұрғандай, ең болмаса, Алланың өздерін үнемі көріп, бақылап тұратынын қаперлерінде ұстап, игі істер істейтін ізгі жандардың сауабын (еңбегін) зая етпейміз» деген аяттан алар ғибрат: Алла Тағала сауапты іс жасаған адамның еңбегін ешқашан зая етпейді. Жаратушы Иеміз адал жұмыс істеген адамды нығметіне бөлейді. Өйткені дініміз әр мұсылманды адал кәсіппен шұғылданып, адал табыспен күн көруге үйретеді. Ардақты Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарымыз көптеген хадисінде маңдай терімен еңбектеніп жүрген мұсылмандарды мақтап, адал несібе іздеуге шақырған. Өзінің өсиеттерінде: «Құлшылық он түрлі нәрседен құралады. Бұл он нәрсенің тоғызы адал ризық іздеумен келеді» десе, тағы бір хадисінде: «Кейбір күнәлар бар, оларға намаз, ораза, қажылық та кәффарат бола алмайды. Тек күнкөріс қамымен қажымай жұмыс істеу ғана оны жуып-шая алады», – делінген. Алла Тағала баршамызға адал еңбек етіп, айналамызға пайдалы болған мұсылман болуды жазғай! Әмин!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-17_133855033.png","field_name":"2025-02-17T13:39:24.221605+05:00"},{"id":72,"title":"ТӘҢІРШІЛДІК – ҚАЗАҚТЫ ИСЛАМНАН АЖЫРАТУ ЖОБАСЫ","text":"Патша үкіметінің қазақтар арасындағы діни саясаты бірқатар нақты қадамдармен ерекшеленді. XIX ғасырдың 60-шы жылдары Ресей империясы Орынбор шекаралық комиссиясы арқылы қазақ қоғамын зерттеп, онда Ислам дінінің қаншалықты терең енгенін анықтауға тырысты. Шенеуніктер қазақтардың арасында Исламға толықтай енбеген, жартылай көшпелі өмір салтына тән сенімдердің сақталғанын аңғарды. Бұл жағдай үкімет үшін тиімді болып көрінді. Себебі ол Исламды әлсіретуге бағытталған әрекеттер жасауға мүмкіндік берді. [1]
\r\n\r\n1867-1868 жылдардағы реформа нәтижесінде қазақ даласын әкімшілік басқару жүйесі өзгеріп, халықтың дәстүрлі рухани құрылымы бұзылды. Жаңа әкімшілік-басқару құрылымы арқылы Патша үкіметі қазақтардың діни жетекшілерінің (имамдар мен қожалардың) ықпалын азайтуға тырысты. Орынбор мұсылмандары діни басқармасы арқылы Ресей Ислам дінін бақылай отырып, оның ықпалын азайтуға тырысты. Осы кезеңде кейбір шенеуніктер қазақтар арасында Исламның орнына көне тәңіршілдік сенімін қайта жандандыруды ұсынды. Мысалы, белгілі миссионер Николай Ильминский қазақтардың дәстүрлі сенімдері мен нанымдарын зерттей отырып, Исламның қазақтар арасында әлсіреуіне ықпал етуге тырысты. Оның пікірінше, көшпелі қазақтар арасында Ислам толықтай орнықпаған, сондықтан оларды «байырғы сенімдеріне» қайтару арқылы билікті оңайырақ бақылауға болады деп санады [2]. Империялық билік Ислам дінінің халықты біріктіруші күш екенін түсініп, оның ықпалын әлсірету үшін қазақ қоғамында мешіттер салуға, медреселер ашуға шектеулер қойды. XIX ғасырдың соңына қарай Патша үкіметі қазақ жеріндегі діни қызметкерлерді қудалап, молдаларды әкімшілік бақылауда ұстауға тырысты. Мысалы, 1891 жылы қабылданған «Дала Ережесінде» молдалардың қызметін шектеу және Исламды тарату жұмыстарын қадағалау қарастырылған [3]. Дегенмен, «тәңіршілдік жобасы» халық арасында кең қолдау таппады. XIX ғасырдың екінші жартысында Ислам қазақ даласында берік орнықты. Қазақтың Исламды қабылдағанына бірнеше ғасыр өткен болатын. Сондықтан исламдық құндылықтар халықтың ұлттық болмысы мен руханиятына терең сіңіп үлгерді. Ресей империясының бұл әрекеттері Исламның беделін түсіруге бағытталғанымен, керісінше, қазақтардың діни бірлігі мен сенімін нығайта түсті. Сонымен қатар, Патша үкіметінің бұл саясаты қазақ қоғамында ұлттық және діни бірегейлікті күшейтті. Патша үкіметінің діни саясатына қарсы қазақ зиялылары белсенді түрде әрекет етті. Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Ыбырай Алтынсарин, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы секілді ұлт зиялылары Исламның қазақ халқының рухани тірегі екенін жақсы түсініп, оны насихаттауға ерекше көңіл бөлді. Бұл тұлғалардың еңбектерінде исламның адамгершілік, білім мен руханияттың қайнар көзі екендігі айқын көрінеді. [4].
\r\n\r\nТәңіршілдікті дін ретінде қабылдау - қате тұжырым. Ол жүйелі діни құрылымға немесе догмаларға негізделмеген, тек көне сенімдердің элементтері мен табиғатқа құрмет көрсетудің бір көрінісі ретінде танылуы тиіс және мемлекет құрушы, мәдени-рухани негіз қалыптастырмаған. X ғасырдан бастап Орталық Азиядағы түркі халықтары Ислам дінін қабылдап, тәңіршілдік біртіндеп ұмытылды. Исламның таралуымен бірге түркілердің рухани-мәдени өмірі өзгерді. Белгілі түркітанушы ғалымдар, соның ішінде Бартольд, Исламның түркілердің мәдениеті мен ұлттық болмысына үлкен әсер еткенін атап өтеді. Олар исламның тек діни ілім ретінде ғана емес, ғылыми, философиялық және құқықтық жүйе ретінде де дамығанын көрсетеді [5,6].
\r\n\r\nАл заманауи тәңіршілдік – бұл тарихи наным-сенімнің қалпына келтірілуі емес, керісінше, жаңа идеологиялық құбылыс. Бұл ағымның насихатталуының басты мақсаты – қазақ қоғамын дәстүрлі Исламнан алыстату. Мұндай идеялар әсіресе, интернет платформаларында белсенді түрде таралып, жастар арасында танымал бола бастады. Алайда бұл құбылысты «ұлттық бірегейлік» ретінде қарастыру қате. Қазақ қоғамында тәңіршілдіктің қайта жандануын тек діни-философиялық құбылыс деп қабылдауға болмайды. Тәңіршілдікті жандандыру идеялары көбінесе сыртқы күштердің қазақ халқының діни бірлігін әлсіретуге бағытталған әрекеті ретінде қолданылған. Сондықтан қазақ халқының рухани бірегейлігін сақтау үшін Ислам дінінің тарихи, мәдени және рухани маңызын түсіндіру қажет.
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-17_134002242.png","field_name":"2025-02-17T13:40:28.492482+05:00"},{"id":73,"title":"ПІТІР – РАМАЗАН АЙЫНДА БЕРІЛЕТІН САДАҚА","text":"
Аса мейірімді, ерекше рақымды Алланың атымен бастаймын.
\r\n\r\nБарша мадақ атаулы әлемдердің Раббысы Аллаға тән. Адамзаттың асылы пайғамбарымыз Мұхаммедке оның отбасы мен сахабаларына салауат пен сәлем болғай!
\r\n\r\nПітір садақасы қажеттілігін қоспағанда, мал-мүлкі нисаб[1] мөлшеріне жеткен әрбір мұсылманға беруі – уәжіп[2]. Ол – оразаның қате-кемшіліктерін толтыратын, Құдайға шүкіршілік ету үшін берілетін және кедейлерді қуантатын садақа.
\r\n\r\nИбн Омардан жеткен хадисте былай дейді:
\r\n\r\nفرض رسول الله زكاة الفطر من رمضان صاعا من تمر أو صاعا من شعير على العبد الحر والذكر والأنثى والصغير والكبير من المسلمين وأمر بها أن تؤدى قبل خروج الناس إلى الصلاة
\r\n\r\n«Алланың Елшісі Рамазан айында пітір садақасын әр бір азат мұсылманға, ер мен әйелге, үлкен мен кішіге бір сағ құрма немесе арпадан беруді міндеттеді. Әрі оны адамдар айт намазына шықпас бұрын өтеуді әмір етті»[3].
\r\n\r\nИбн Аббастан (р.а.) риуаят еткен хадисте:
\r\n\r\nفرض رسول الله صلى الله عليه وسلم زكاة الفطر طهرة للصائم من اللغو والرفث وطعمة للمساكين
\r\n\r\n«Алланың Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пітір садақасын беруді рамазан айындағы ораза кезінде жіберілген қателіктерді тазарту үшін әрі міскіндерге бір той болу үшін міндет еткен»[4], - делінген.
\r\n\r\nТұрмысы нашар, яғни артық мал-мүлкі нисаб мөлшеріне жетпеген кісі пітір садақа беруге міндетті емес, сауап үшін беріп жатса өз еркі. Қайтыс болған адамдарға, ана құрсағындағы балаға пітір садақа берілмейді.
\r\n\r\nПітір садақаның мөлшері бидай немесе ұн және мейізден жарты сағ (2 кг), ал арпа мен құрмадан бір сағ (4 кг), яки осылардың ақшалай құны беріледі[5].
\r\n\r\n2025 жылғы пітір садақаның бағасы нарықтық орташа бағасымен есептеліп төмендегідей бекітілді:
\r\n\r\nБидай 2 кг – 376 теңге.
\r\n\r\nҰн 2 кг – 655 теңге.
\r\n\r\nАрпа 4 кг – 569 теңге.
\r\n\r\nМейіз 2 кг – 5626 теңге.
\r\n\r\nҚұрма 4 кг – 10 523 теңге.
\r\n\r\nҚазіргі таңда бидайдың өзі емес, ұн, талқан секілді оның өнімдері кең қолданылады. Сол себепті Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы пітір садақаның құнын ұнмен есептеуді негізге алады. Өйткені шариғатта бидаймен қатар оның өнімдерімен де пітір садақа беруге рұқсат етіледі.
\r\n\r\nПітір садақаны берудің уәжіп уақыты айттың бірінші күні. Оны Рамазан айының бірінші күнінен бастап беруге болады[6]. Уақытында бере алмаған жағдайда айт намазынан кейін берсе де болады. Алайда пітірді айт намазына дейін беру – мұстахаб.
\r\n\r\nОсыған орай 2025 жылғы Рамазан айындағы бір адам үшін берілетін пітір садақа мөлшері 2 келі ұнның нарықтық орташа бағасымен есептеліп, 655 теңге етіп белгіленді. Дегенмен бай, ауқатты адамдар пітір садақаны 2 келі мейізбен (5626 теңге) немесе 4 келі құрмамен (10 523 теңге) бергені жақсырақ. Ал підия мөлшері – бір адамның күнделікті (таңғы және кешкі) тойып ішетін асы[7]. Оның биылғы мөлшері 3520 (үш мың бес жүз жиырма) теңге болып бекітілді. Бұған шамасы келмегендер оразаның әр күніне пітір садақасының құнын береді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сансызбай ШОҚАНОВ,
\r\n\r\nҚМДБ Төраға орынбасары, наиб мүфти
\r\n\r\nШариғат және пәтуа бөлімінің меңгерушісі
\r\n\r\n\r\n\r\n
[1] Нисаб – шариғат бекіткен байлықтың зекет беруге жеткен ең аз мөлшері.
\r\n\r\n[2] «Әл-ихтияр ли тағлили әл-мухтар», 1/387.
\r\n\r\n[3] Бұхари, №1503.
\r\n\r\n[4] Әбу Дәуіт, №1609. Ибн Мәжә, №1827.
\r\n\r\n[5] «Әл-Һидая шарху бидаяту әл-мубтади мәғә шархи әл-әлләмәти Абдулхаи әл-Ләкнәуи», 2/235. Мухаммад Мәжид Итр, «Әл-Муфассал фи әл-фиқһ әл-ханафи», 285. «Әл-Фәтәуа әл-һиндия», 1/210-211.
\r\n\r\n[6] «Фәтху бәби әл-инәя», 1/554.
\r\n\r\n[7] «Әл-Фәтәуа әт-Татархания», 2/117.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-24_094447971.png","field_name":"2025-02-24T09:45:03.064444+05:00"},{"id":74,"title":"ОРАЗАДАН АЛАТЫН ҒИБРАТ ҚАНДАЙ?","text":"Ораза сөзі араб тілінде саум деп келеді. Тілдік мағынасы «тыйылу» деген мағынаға саяды. Ал діни терминдік мағынасы «арнайы ниет етумен таң атқаннан кеш батқанға дейін ішіп-жеуден және жыныстық қатынастан сақтану» дегенді білдіреді. Ораза һижраның екінші жылында парыз болды, содан бері мұсылман жұртшылығы ауыз бекітіп келеді.
\r\n\r\nОразаға түрлі үкім берілген. Рамазан оразасы парыз болса, қалған нәзір оразалар уәжіп болады. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дүйсенбі-бейсенбі күндері үнемі ұстаған оразалары сүннет болғаны секілді, бекітілмегендері нәпіл ораза деп аталады. Ал Құрбан айт және Ораза айт күндері ораза ұстау харам етілген.
\r\n\r\nДініміздің тірегі, бес парыздың бірі саналған ораза ең әуелі адамды Алланың ризалығы үшін деп ізгі іс істеуіне бағыттайды. Парыз етілген құлшылықты тек Құдай үшін деп орындауына әкеледі. Себебі пенде бас пайдасын дүниемен ғана есептеп, өзге сауапты істі кейінге қалдыратыны анық. Ал ораза ұстаған адам кеш батқанша өзін құлшылыққа арнайды. Бұл ісі оған дүниелік пайда бермегенімен, Жаратушысын риза етуге жетелейді. Біреулер оразаның пайдасын айтып жатса, өзгелер оның зиянын айтып, «ораза емес, диета ұстау керек» деп жатады. Алайда ораза парыз болғандықтан, оның пайда-зиянын емес, Жаратушының бұйрығы екенін ғана есепке алуға үйретеді. Әрине Алла Тағала пендесіне зиянды істі әсте бұйырмайды. Оразадан алатын ғибраттың бірі осы болмақ.
\r\n\r\nОразаның негізгі мақсаты – адамды тақуалыққа жеткізу. Құран Кәрімдегі: «Әй иман келтіргендер! Бұрынғыларға ораза ұстау парыз етілгендей, сендерге де ораза ұстау парыз етілді, әрине тақуалыққа жетулерің үшін», – деген («Бақара» сүресі, 183-аят) аятты түсіндірген тәпсірші ғұламалар, оразаның адамды тәрбиелеп тақуалыққа жеткізетінін тілге тиек еткен (Құртуби, 2 том, 111 бет, «Бақара» сүресі 183-аятының тәпсірі).
\r\n\r\nОраза адамның мінез-құлқына тікелей әсер етеді. Себебі ораза ұстаушы үнемі өзін-өзі бақылауда ұстап, жаман әрекеттерден аулақ жүруге тырысады. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде келтірілгендей, ораза ұстаушыға өзге адам тіл тигізсе немесе ауыр сөз айтса «мен оразамын» деп айтсын деп бұйырған (Бұхари, Мүслим). Демек өзгеге зиян тигізу былай тұрсын, нақақтан біреу оған тіл тигізсе, оған көркем түрде «мен оразамын» деп жауап қайтарсын делінген. Міне осылайша, көркемдікті ұстану арқылы ораза ұстаған адам мінезін түзейді. Ұнамсыз-арсыз іс-әрекеттерден аулақ болу арқылы жанын тазартады. Өзінің мінез-құлқын және өзге адамдармен қарым-қатынасын түзеу арқылы жақсы қасиеттерге ие болып, тақуалыққа жетеді. Құранда Алла Тағала адамдардың ең қадірлісі тақуа жан екенін ескерткен («Хужурат» сүресі, 13-аят).
\r\n\r\nОраза адамды ихсан деңгейіне жеткізеді. Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ихсан деген не?» – деп сұрағанда: «Алланы көріп тұрғандай құлшылық етуің. Сен оны көрмесең де, Ол сені көріп тұр», – деген (Бұхари). Демек ихсанның екі деңгейі бар екені айтылуда. Әуелгісі Алланы көріп тұрғандай құлшылық жасау болса, екіншісі оның сені көріп тұрғанын сезінуің екен. Ораза осы екінші деңгейде орындалатын құлшылықтың түрі екені айдан анық. Себебі ораза ұстаған адам үнемі оразасы ашылып кетпейтін жағдайды ойластырып жүреді. Тіпті дәрет алған уақыттың өзінде аузы-мұрнынан су кетіп қалмасы үшін мұқияттылық жасайды. Міне осы ісі ихсан деңгейі деп есептеледі. Аузын бекіткеннен бастап ашқанға дейін оразасына кедергі болатын істерден қашуы, үнемі өзін-өзі бақылауы, Алланың оны көріп тұрғанын сезінуі ең үлкен жақсылық болып есептеледі. Өйткені оразаның сауабы да ерекше көрсетілген. Құдси хадисте Алла Тағала: «Пенденің жасаған құлшылықтарының барлығы өзі үшін. Ал оразасы мен үшін, оның сауабын да Өзім беремін», – деп (Ибн Мәжа), жақсылықтың сауабын жазатын періштелердің өзі біле бірмеймін үлкен іс екенін білдірген. Демек пендені өзге ғибадаттар емес, оразаның ихсан дәрежесіне жеткізуі ғибрат аларлықтай орны бөлек құлшылық екенін көрсетеді.
\r\n\r\nОраза ұстаған адам ең алдымен сабырлы болуды үйренеді. Себебі аштық адамға белгілі дәрежеде қиындық әкеледі. Содан болса керек, қазақ атамыз «Аш адамнан қырық күн ақыл сұрама» деген. Аш жүрген кісі ашушаң әрі ұрысқа жақын келеді. Ешнәрсені жақтырмай, қарсы пікір айтуға бейім тұрады. Сондықтан хадистерде: «Ораза ұстаған кісі ешкіммен жанжалдаспасын, өзгелер тіл тигізсе немесе ауыр сөз айтса «мен оразамын» деп айтсын», – деп бұйырылған (Бұхари, Мүслим). Отыз күн бойы осылай өзін сабырға әрі көркем мінезге бейімдеген адам қарны тоқ әрі көңіл-күйі орнында тұрған уақытта жанжалдан мүлдем аулақ жүрері сөзсіз. Оразаның сауабын аламын деп жүрген кісі түрлі жаман істерден бойын аулақ ұстайды. Өйткені ұрыс-жанжал мен өсек-аяң сөздер оразаны бұзбағанымен сауабын кемітіп, кешке дейін тек аш жүрген адаммен бірдей күйге түсіретінін біледі. Байқағанымыздай, оразаны лайықты түрде ұстаған кісі, көркем мінездің шыңы болып есептелетін сабырлық пен шыдамдылыққа үйренеді. Сол арқылы өзгелермен қарым-қатынасы түзеліп, өмірдің қиындығы мен тағдырдың тауқыметіне төзе білетін кемел жанға айналады. Осы қырынан да үлкен ғибрат аламыз.
\r\n\r\nОразаның тағы бір ғибратты тұсы – адамның өзін өзгенің орнына қойып оның жағдайын сезінуі. Аш-жалаңаш жүрген пенделердің жағдайын білмеген, оны сезінбеген адам бірден ол жайлы жаман ойда болады. Оның айтқанының барлығын қабылдағысы келмей, өтірікке балайды. Қазақта «Аш бала тоқ баламен ойнамайды, тоқ бала аш болам деп ойламайды» деген нақыл сөз бар. Намаз барлығын бір сапқа тұрғызғаны секілді, ораза да жаппай аштықты сездіреді. Ораза ұстаған жан ғана жетім балалардың және қайғыға душар болып, ішерге ас таппай жүрген жандардың жай-күй жақсы түсінеді. Шариғат дәулетті кісілердің кедей-кепшікке көмектесуін бұйыруы да сондықтан. Әсіресе Рамазан айынан кейін пітір садақа беріп, жоқ-жітікке қол ұшын созуын міндетті етуінің хикметі де осы болар.
\r\n\r\nЕндеше, ойланып ақыл-жүгірткен кісіге бір оразаның өзінде талай ғибрат жатыр. Алла Тағала бір істі бұйырған болса, ол пенденің игілігі үшін. Ал бір істен тыйған болса, ол да пенденің амандығы үшін екенін ұмытпаған жөн.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-02-24_094652532.png","field_name":"2025-02-24T09:47:01.739835+05:00"},{"id":75,"title":"ИСЛАМ ДІНІН ЖАЙҒАН САХАБАЛАР","text":"Адамзаттың асыл тәжі болған ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) заманында өмір сүрген сахабалардың өмір сүрген ғасыры Ислам тарихында алтын ғасыр деп аталған. Себебі олар жеке басының күйбең тіршілігі үшін емес, дінді кеңінен тарату, насихаттау жолында, мұсылман үмбетінің болашағы үшін бар ғұмырын арнады. Шариғатты жұртқа ұғындырып, игі ұстанымдарын жасампаз дәстүрге айналдырды. Осылайша сахабалар тарихта өлшеусіз, өшпес із қалдырды. Бұл мақалада біз Ислам дінін жайған сахабаларды өмір сүру дәуіріне қарай екі кезеңге бөліп қарастырамыз. Әуелгісі – пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) кезінде ғұмыр кешкендер, екінші кезеңде – Алла елшісі дүниеден өткеннен кейін дін жолында еңбек еткен сахабалар.
\r\n\r\n«Сахаба» сөзі – араб тілінде «ас-сахабату», яғни «серік», «жолдас», «дос болу», «сұхбаттасу» сынды ұғымдардың көпше түрінен туындаған есім сөз. Терминдік жағынан алғанда Алла елшісін (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көру, онымен жүздесу немесе сұхбаттасу деген мағынаны білдіреді. Қысқаша айтқанда, Пайғамбармен сұхбаттасқан, яки оны өмірде көріп, амалдарына қарап иман келтірген әрбір мұсылман оның сахабасы саналады. Ал кейбір хадис ғалымдарының көзқарасы бойынша, Пайғамбарды (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көріп, одан бір хадис немесе бір сөз жеткізген адам ғана сахаба атанады.
\r\n\r\nДегенмен көпшілік ғалымдардың көзқарасы бойынша, сахаба болу үшін балиғатқа толу шарт емес. Бірақ кішкентай сәбилер Пайғамбарымызды (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көрсе де, сахаба болып есептелмейді. Яхия ибн Осман ибн Салих әл-Мысридің жеткізуінше, Пайғамбарымыздың дәуірінде өмір сүрген әрбір мұсылман оны көрмесе де, сахаба саналады.
\r\n\r\nСонымен қатар Ислам тарихындағы мүһәжірлер де, ансарлар да сахабалар қатарына жатады. Мүһәжір дегеніміз – Мекке қаласынан қоныс аударғандар, ал ансарлар «мәдиналық жәрдем беруші» деген мағынаны білдіреді. Яғни мүһәжірлер – Меккеден Мәдинаға көшіп келген сахабалар. Олар өз туған өңірінде әділетсіздікке және надандықтан туған соқыр сенімге бойұсынбағаны үшін адам төзгісіз азап көрді. Жүрегіндегі иманын сақтап қалу үшін Мәдинаға қоныс аударуға мәжбүр болған оларға ансарлар қонақжайлық танытып, бас сауғалап келген мұсылмандарға баспанасын, ас-суын бөлісті. Демек ансарлар – Алла елшісіне (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қолдау көрсеткен ізгі жандар, ардақты Пайғамбарымызды (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сағынып, күтіп алған кеңпейіл жұрт. Тіпті олар Ясриб қаласының атауын «Мәдинату Расулалла» (Пайғамбар қаласы) деп өзгертті.
\r\n\r\nҚұранда Алла Тағаланың сахабаларға разы болғаны жайлы мынадай аят бар: «Мүһәжір, ансарлардан алғашқы иман келтіргендер және жақсылықта соларға ергендерге Алла разы, олар да Аллаға разы болды. Алла олар үшін ішінде мәңгі тұрақтайтын, астынан өзендер ағатын жәннат дайындады. Міне, нағыз үлкен бақыт, үлкен жетістік – осы» («Тәубе» сүресі, 100-аят).
\r\n\r\nСахабалар арасында қара қылды қақ жарған әділ, сөйлесе сөздің майын тамызатын шешен, ділмәр кісілер де болған. Дегенмен олар асыл сөздің зергері, ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сөйлегенде, оны зейін қойып тыңдап, сілтідей тынатын. «Оның құзырында басымызға құс қонғандай аса сақтық танытып, әрбір сөзіне мұқият ден қоятынбыз», – дейтін (Бұхари, Әбу Дәуіт).
\r\n\r\nӘбу Бәкір Сыддық, Омар ибн Хаттаб, Әбу Зәрр әл-Ғифари (оларға Алла разы болсын) сынды сахабалардың мәртебесі тақуалығымен биік еді. Әрине барлық сахабалар өте тақуа, аса ғибадатшыл болды. Мәселен, Әбу Һұрайра (оған Алла разы болсын) түннің толық бөлігін құлшылық етумен өткізетін. Түннің алғашқы бөлігінде – өзі, түн ортасында – әйелі, таңға жуық қызы үздіксіз ғибадат жасайтын. Әрдайым бір-бірін оятып, Аллаға деген мінәжатын тоқтатпайтын.
\r\n\r\nЖомарттығынан танбаған Әбу Бәкір (оған Алла разы болсын) бірде мұсылмандарға қаржылай көмек беру үшін бар дүниесін Пайғамбарымызға алып келеді. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, Әбу Бәкір! Бала-шағаңа не қалдырдың?» – деп сұрағанда, жомарт Сыддық: «Бала-шағама Алланы қалдырдым», – деп, Жаратушы пендесін несібесіз қалдырмайтынына сенімі кәміл екенін көрсетеді.
\r\n\r\nСонымен бірге сахабалар «Жәннатпен сүйіншіленген ондық», «Құран аяттарын жазушылар мен сақтаушылар», «Бәдір шайқасына қатысушылар», «Ухуд шайқасына қатысушылар», «Фақиһшылар» деген сынды деңгейлерге де бөлінді. Сахабалардың әрқайсысы қабілет-қарымына қарай діннің өркендеуіне өз үлесін қосты. Мәселен, хадис риуаят етуде Әбу Һұрайраның, Әнастың, Абдулла ибн Масғудтың, Абдулла ибн Аббастың, Абдулла ибн Омардың есімдері көбірек аталса, ал ел басқаруда Әбу Бәкір, Омар, Осман және Әли сынды сахабалардың аты тарихта қалды. Батырлық, қолбасшылыққа келгенде, Халид ибн Уалид, Әбу Убайдулла ибн Жаррах, Әли ибн Әбу Тәлібтер ешкімге дес бермеген.
\r\n\r\nӘбу Һұрайра (оған Алла разы болсын) риуаят еткен хадисте: «Менің сахабаларыма тіл тигізбеңдер! Менің сахабаларыма тіл тигізбеңдер! Менің жаным оның билігінде болған Алламен ант етемін! Сендердің біреуің Ухуд тауындай алтын жұмсаса (садақа етсе) да, олардың істеген қызметіне жетпейді, тіпті жартысына да», – деп айтылған.
\r\n\r\nХазіреті Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дәуірінде мұсылмандар күнделікті тіршілік пен құлшылық және әлеуметтік мәселелер жайлы сауалдарын тікелей Пайғамбардан сұрайтын. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қайтыс болғаннан кейін Ислам дінін тарату үшін көрші мемлекеттерге ұстаз ретінде қаншама сахаба жіберілді. Олар ақиқат дінді үйретумен қатар, жергілікті тұрғындар қойған сұрақтарға әуелі Алланың кітабы Құраннан, болмаса хазіреті Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінен жауап беретін. Ал одан таба алмаса, өздері ижтиһад (ақыл ойға сүйеніп, шариғат шеңберінде үкім беру) жасап, пәтуа беріп, мәселені шешіп отырды. Сахабалар бұлай етуде мына хадиске сүйенді: «Бірде хазіреті Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Муаз ибн Жәбәл есімді сахабасын Йемен еліне әкім етіп жібермек болады да, одан: «Бір мәселе шықса қалай үкім бересің?» – деп сұрайды. Муаз: «Әуелі Алланың кітабымен», – деп жауап береді. Хазіреті Пайғамбар: «Егер мәселені одан таба алмасаң ше?» – дейді. Ол: «Алла елшісінің сүннетінен іздеймін», – дейді. Хазіреті Пайғамбар тағы да: «Одан да таппасаң ше?» – деп сұрайды. Муаз бұл жолы: «Ондай жағдайда өз ойымнан пәтуа беремін», – деп жауап береді (Термизи).
\r\n\r\nХадис шәріптерді риуаят етуде әйел сахабалардың да, табиғиндердің де қосқан үлесі аз болған жоқ. Айталық Ахмет ибн Ханбәл «Мүснәд» атты еңбегінде алғашқы кезеңде Алла елшісінен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) тікелей хадис жеткізген ұзын саны 122 әйел болғанын жазған. Ал табиғин кезеңінде хадис риуаят еткен 95 әйелдің аты аталған. Әлемнің әр пұшпағында, қала берді біздің даламызда да сахабалардың ілкімді ізі сайрап жатыр. Бұлай дейтініміз, қасиетті Мекке, Мәдина қалаларында жерленген сахабалар санаулы. «Ал қалғаны қайда?» деген заңды сұрақ туындауы мүмкін. Олар Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) аманатын орындау үшін дүниені аралап, жаһанды шарлап, асыл дінімізді таратты. Саңлақ тұлғаларымыздың қазақ даласына да еңбегі сіңді. Жанқияр рухты есіл ерлер, айбоз сахабалар, Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) адамзатқа ұсынған игі дәстүрін, тура жолын жүзеге асыру әбден мүмкін екенін іс жүзінде дәлелдеп, үлгі-өнеге көрсете білді.
\r\n\r\nСоның бір көрінісі ретінде қазақ халқының да Ислам дінімен таныс болғанына мың екі жүз елу жылдан астам уақыт өтті. Содан бері салт-санасы, әдет-ғұрпы, әдебиеті мен мәдениеті мұсылмандыққа бейімделіп, Ислам діні халық ділімен біте қайнасып, ұлттық болмыстың ажырамас бөлігіне айналды. Ислам шариғаты дұрыс ұғымдарды, ізгілік құндылықтарын бекітіп, адасушылықты тоқтату үшін келді. Сондықтан мұсылман халықтарының дәстүрін елеп-екшейтін басты безбен шариғат болып саналады. Халық ұстанған дұрыс әдет-ғұрыптар Ислам заңнамасындағы құқықтық нормалардың бастауларының біріне айналды.
\r\n\r\nҚазақ халқы бір Алладан басқа тәңір жоқ екенін мойындап қана қоймай, Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбардың үмметіне лайық кемел мұсылман болуға ұмтылды. Орта ғасырларда қазақ даласынан Ислам әлеміне ғана емес, күллі ғаламға аты мәшһүр мұсылман ғалымдардың шыққаны – жоғарыдағы сөзімізге дәлел. Ислам қазақ жеріндегі ортағасырлық қалалар мен қорғандардың, қамалдар мен кенттердің іргетасын нығайтып қана қоймай, өзге де шаһарлардың негізі қалануына ықпал етті. Исламды уағыздайтын мешіттер мен медреселер, ғылым-білім ошақтары бой көтерді. Мысал ретінде Отырардың шығысындағы Сайрам, Манкент, Тараз, Түймекент, Құлан, Меркі, Баласағұн, Шу қалаларының және Сыр бойындағы Сүткент, Яссы (Түркістан), Қарнақ, Сауран, Иқан, Қауған, Өзкент т.б шаһарлардың жанданғанын атап өтуге болады. Сонымен қатар сайын даламызда көптеген көне жәдігердің табылуы, Орталық Азияда бірнеше ғасыр бойы ғылым мен білімнің тілі араб тілі болуы саңлақ сахабалардың ізі екені анық.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, сахабалар – Алла Тағалаға пайғамбарлардан кейінгі ең жақын адамдар. Өйткені оларды ең соңғы хақ Пайғамбардың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзі тәрбиеледі. Алла елшісі сахабалардың жүрегі мен рухын кірден тазартты. Жаратушы Иеміз олардың баршасына разы болсын!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-03_101836950.png","field_name":"2025-03-03T10:18:48.313839+05:00"},{"id":76,"title":"ИСЛАМДАҒЫ ӘЙЕЛ БЕЙНЕСІ","text":"Ислам –Алла Тағаланың Рақметімен әлемдерге нұр етіп жіберілген асыл діні. Ол тыныштық пен бейбітшіліктің жаршысы, ізгі өмірдің айнасы.
\r\n\r\nРақмет пен мейірім шыңы.
\r\n\r\nЖаратушы Алланың қалауымен асыл дініміз–Исламды Алланың сүйіктісі, адамзаттың ізгісі, Пайғамбарлардың ақырғысы болған – Мұхаммед с.а.с. жеткізді.
\r\n\r\nИсламға дейінгі дәуірде отбасында қыз баланың дүниеге келуі қасірет, бас көтертпес ұятты іс болып саналды. Надандық ойдың салдары сансыз нәрестенің өміріне балта шапты. Қызды тірідей көму сынды жағдайлар жалпылама етек жайды. Мінеки қоғамда ешбір орны болмай, құнсыз зат қалпында тіршілік етіп, қатал өмірдің қиындығына көнген әйелдің мәртебесі жер әлемге Исламдай Хақ діннің жіберілуімен жоғарылады. Жапа шегушілер де, жәбір берушілер де сұралып, ақылар зая болмайтын (қайтарылатын) Қиямет күнінде жазықсыз жан тапсырғандар жауабы алынады, жауыздар жазасыз қалмайды. Бұл жайлы Құранның “Тәкуир”сүресінде былай делінген:“Тірідей көмілген қыздың қандай күнәсі үшін өлтірілгендігі, – деп сұралғанда…” (“Тәкуир” сүресі, 8-аят) Исламның таралуымен осы сынды жағдайларға шектеу қойылды. Алланың жаратқан әрбір затының бұл өмірдегі өзіндік орны, қызметі бекітілді.
\r\n\r\nАлла Тағаланың көркем жаратылыстарының ішінде тәні нәзік, жаны сұлу болған жаратылыс ол – әйел. Оның күштілігі – оның әлсіздігінде. Әйел неғұрлым нәзік болса, оның бейнесі соғұрлым көркемдене түседі.
\r\n\r\nӘйел – ерлерге қарағанда әлсіз, мейірімді әрі сабырлы келеді. Олардың жаратылысындағы ерекшелікті Алла Елшісі с.а.с. былайша сипаттады: “Әйелдердің еркектерден артықшылығы олардың сезімтал етіп жаратылуында. Дегенмен, Алла оларды ұялшақ қылап жаратқан ” [1]
\r\n\r\nӘйел сабырының сыналатын жері бұл – бала тәрбиесі. Бала нәрестелік шағында көп жылап, көп мазасызданады. Міне, осы сәттердегі ана жанының төзімділігін сөз етіп, жеткізу мүмкін емес. Ол түндерді ұйқысыз, таңды көзбен атырса да, біреуге налып, біреуден көмек сұрамайды. Мұның бәрін өзінің мойнындағы “аналық” борышы деп біледі.
\r\n\r\nАлла Тағала өзі жаратқан жаратылысының ішіндегі еркек затына басқару, билік ету, ажырасу(талақ) құқын беруімен қатар, әйел-баласын бағу, олардың қарнын тойғызып, киімін бүтіндеу сияқты қамқорлық міндеттерін де жүктеді.
\r\n\r\n“Еркектер әйелдерге басшы. Өйткені, Алла бірін – бірінен артық қылды. Сондай-ақ олар, мал-мүліктерінен пайдаландырады. (Әйелдерге махр, нафақа береді). Ал, жақсы әйелдер – бой ұсынушы, Алла қорғауға бұйырған абыройын қорғаушы”. [3]
\r\n\r\nБірде Пайғамбарымызға с.а.с. бір кісі келіп, Одан Әйелдердің қандай ақылары барлығын және қандай құқықтарын сақтауы қажеттігін сұрады. Сонда Пайғамбар с.а.с. оған: “ – Өзің тамақтанғанда, оны да тамақтандыр. Өзіңе киім сатып алсаң, оған да алып бер. Оның бетінен ұрма, ұрысқаннан соң мазақ қылма, жалғыз өзін үйде қалдырма” –деді. [4]
\r\n\r\nРаббымыз Алла, өзінің Кәләмі –Құранда әйел затының құқықтары жайлы “Ән-ниса”,“Мәриям”,“Нұр”, “Мұмтахина”,“Тахрим” сынды көптеген орындарда сөз етіп, оның мәртебесін көтерді.Өзіндік хақтарын белгілеп берді. “Ерлердің әйелдердегі хақтары сияқты, әйелдердің де ерлерде белгілі хақтары бар” (“Бақара”сүресі, 228-аят).
\r\n\r\nӘйелдер хауымы сонау қиын-қыстау кезеңде де Пайғамбарымыз с.а.с. әкелген хақ дініне иман келтірді. Исламның шарттары мен парыздарын берік ұстанды. Дініне төнген қауіпке жанымен, малымен қалқан болды. Алланың разылығы жолында әйелдер қажырлы еңбек етті. Хижреттің алғашқы жылдарында мұсылмандар көп қиындықтарға тап болды. Қаржының тапшылығы салдарынан, ел еңсесі түсіп, таршылықтың тауқыметін бірдей тартты. Халыққа малмен де жанмен де көмек қажет болды. Міне осы уақытта иманды, тахуа әйелдер қолдарындағы әшекей бұйымдарын, алтын-күмістерін әкеп, Алла Елшісінің с.а.с. мүбәрәк қолына табыстады. Мүмін әйелдердің бұл қадамы өздерінің халқына деген сүйіспеншілігі мен дініне деген құрметін көрсетті.
\r\n\r\nМұсылман әйелдер Сенімді Мұхаммедтің с.а.с. ізінен еріп, оның дініне иман келтіргеннен кейін, Хақ діннің болашығы жолында басқа төнген қауіпке де қарамай, жандарын Жаббарға тікті. Кезі келгенде дұшпанға жасырын барып, жау жоспарынан хабардар болып отырды. Мінеки осындай батыл әйелдердің бірі тыңшы әйел–Рукәйка бинт Әбу Сайфи. Ол –Пайғамбарымыздың с.а.с. Мәдинаға қоныс аудармақ болған шағында мүшіріктердің “Мұхаммедті с.а.с. өз үйінде өлтіреміз” деген жоспарынан хабар тауып, оны жылдамдықпен Пайғамбарымызға с.а.с. жеткізді. Нәтижесінде, алдын-ала қамданып, төнген қауіптің бетін қайтаруға, жаудың құрған қақпанынан аман қалуға себеп болды.[5]
\r\n Тұрмыс құрып жатқан мұсылман әйеліне берілетін кәде-сый ол –Махр деп аталады. Исламнан әуелгі кезеңдерде бұл сыйды қалыңдықтың қожасы, не әке-ағалары иеленді. Ислам келіп, әйелге бас бостандығы мен іс еркіндігі беріліп, ақылары анықталғаннан кейін махр тұрмыс құрып жатқан қалыңдықтың өзіне берілді және оның өзі жұмсауына құқылы болды. Қалыңдыққа аталған кәде-cыйдың(махр) көлемі шектелмеді. Ол жайлы былай делінді: “Олардың біріне (әйелдерге) жүк-жүк махр берсеңдер де одан бірде-бір нәрсені кері алмаңдар” (“Ниса” сүресі, 20-аят).
Ақылды, ұятты, иманды, болған әйелдер олар – ең көркем әйелдер. Бұл жайында Асыл Пайғамбар Мұхаммед с.а.с.: “Ақылды әйелдерге үйленіңдер. Себебі олардың ауыздары тәтті(жақсы сөйлейді), құрсақтары таза, олар аз нәрсеге қанағатшыл” –дейді
\r\n\r\nӘуел баста Жаратушы Алла әйелдің мойнына көптеген міндеттерді жүктеді. Солардың бірегейі, әрі негізгісі – перзент сүю. Бұл жайында дініміз: “Әйел адам құрсақ көтерсе оған Аллаһ жолында күнімен ораза ұстап, түнімен намаз оқығанның сауабы жазылады Ал босанар уақыты жақындап, қиналған уақытта, Аллаһтың ешбір жаратылысы ол әйел үшін қаншалықты сый-сияпаттың әзірлегенін білмейді. Дүниеге нәресте әкеліп, көкірегіндегі сүтімен баласын емізген әр бір сәті үшін, нәрестенің әр бір емген сәті үшін де марапатталады. Өліні тірілткендей болады. Баланы емізуді доғарған уақытта, періште оның иығынан түртіп, “сый-сияпат алуды жалғастыр” дейді”.
\r\n\r\nҚазақта: “Әйел–қырық шырақты ” дейді. Өйткені, әйел бір қолымен бесік тербетсе, бір қолымен әлемді тербетеді. Ол сан түрлі сынға сабырмен шыдап, төзіммен төзе біледі. Десек те, пенде болып жаратылған соң
\r\n\r\nкейде төзім теңізінің таусылып, сабыр бұлағының сарқылатын сәттері де болады. Егер әйел ерінен қиындық көрсе, бірақ оған сабырлық танытып, ошағын сақтап қалуға тырысса, онда ол әйелге Алланың құзырында үлкен сый, сансыз сауаптар жазылады.Ол жайында былай делінген: “Егер әйел күйеуінің жәбіріне шыдап, “бойұсындым” десе, Алла оның “бойұсындым” деген сөзінен, Аллаға мадақ айтатын бір періште жаратады. Міне сол Періштенің Аллаға айтқан мадағынан болған сауап әлгі әйелдің амалына жазылады”.[8] Алла Тағала тұрмыстағы әйелге әуелі, күйеуіне бойұсынуды бұйырды. Егер әйел салихалы болып, күйеуінің разылығына бөленсе, онда ол әйелге жәннат сүйіншіленді. Ол жайлы асыл Пайғамбар с.а.с.: “Күйеуін разы еткен мұсылман әйел өмірден өтсе, жәннаттық болады”–деді.
\r\n\r\nБұл өмір –адам баласының уақытша дүние тұрағы. Бұл тұрақтан біреу көшін ерте сүйресе, енді біреу асықпай, аяңдап келіп табан тірейді.Отбасының қалқаны болған ер азамат дүниеден өтсе, оның артында әйелі мен жетім балалары қалады. Міне осы сәтте жесір қалған әйел балаларын ойлап,тағдырдың тартқызған тауқыметіне төзіп, оған қарсы тұра білсе, қолында қалған балалары жолында өзінің ердегі ақысынан кешіп (тұрмыс құрмай), қалған өмірін балаларының тәрбиесіне арнаса, онда ол әйелдің Ақыреттегі барар жері –Жәннат болмақ: “Егер әйел сұлу, әрі текті отбасынан болса , күйеуі дүние салып, жесір қалғаннан соң, басқа күйеуге шықпай, қызық қумай, балаларын кәмелет жасқа дейін тәрбиелеп дүние салса, онда ол әйелдің жәннаттағы дәрежесі Менімен (Пайғамбар с.а.с. өзін меңзеді) бірдей болады”.
\r\n\r\nПайғамбарлардың сұлтаны Мұхаммед с.а.с. еркек хауымын өзінің отбасына бас болып,ондағы әлсіздерге қамқорлық танытып, оларға әрдайым жақсы мәміледе болуға шақырды. Егер, ер әйелінің кемшіл тұстарын көріп,оған көңілі толмаса,онда оны басқа да жағымды қасиеттері арқылы жақсы көруге тырысу керектігін ескертті: “Әйелдерге жақсы қарым-қатынаста болыңдар. Негізінде әйел қабырғаның жоғарғы бөлігіндегі қисығынан жаратылған.. Оны түзегің келсе, сындырып аласың. Ал егер өз қалпында қалдырсаң, сол қисайған күйінде қалады. Осы себепті әйелдермен (әруақытта) жақсы мәміледе болыңдар”[11].
\r\n\r\n Дінін бекем, салтын берік ұстанған қазақ халқы сөз қадірін түсініп, туралы ойға тоқтай білген. Бір ауыз сөзбен бүтін бір руды соғыстан сақтап қалса, кейде көлденең көсілген қырсық сөз үшін қалың жұрт қабақ шытып, қарым-қатынастан қол үзген. Мінеки, осындай бабаларымыздың бірі –Майлықожа Сұлтанқожаұлы жігіттің жары жайлы былай деп, ой толғады:
\r\n Алғаның жаман жолықса:
\r\n Үйіңнің іші шаң болар,
\r\n Ісінің бәрі қам болар
\r\n Сол әлімен тұрмайды -
\r\n Киім таңдап паң болар .
\r\n Әңгіме, жанжал қоздырар,
\r\n Өзгеден өзін оздырар,
\r\n Жиынға киер жібекті -
\r\n Тезек теріп тоздырар .
Қорыта айтатын болсақ, Ислам – Алла тарапынан жіберілген Рақмет діні. Оның келісімен әлем жаңарды.Ондағы жаратылыстың қадір-қасиеті белгіленіп, қызметі айқындалды. Әуелдегі надандық әрекеттерге шек қойылды. Адамдар өз міндеттерін ұғып, борыштарын өтей бастады. Бағасыз бір бұйым орнында жұмсалған “әйел” атты бейбақтың өмірдегі орны, отбасындағы дәрежесі бекітілді. Алланың Мейірімімен әйелдің үйде атқарған қарапайым қызметінің өзі ғибадат болып саналып, ниетіне қарай сауаптар жазылатындығы айтылды. Ислам әйелдің жоқ болған құқын түгелдей тіктеп берді. Оларға әлімжеттікпен зұлымдық жасап, зәбір беруден түгелдей қайтарды. Керісінше, жұмсақ қатынаста болып, жылы мәмілемен, кешірімді бола білуге шақырылды.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-03_101923967.png","field_name":"2025-03-03T10:19:35.794699+05:00"},{"id":77,"title":"УАҒЫЗ АЙТУДЫҢ ӘДЕБІ МЕН МӘДЕНИЕТІ","text":"Кеше тұңғыш рет елімізде Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының төрағалығымен «Қазақстан қоғамында уағыз айтудың әдебі мен мәдениеті» тақырыбында республикалық уағызшылар форумы өтті. Форумға Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының аймақтағы уағыз-насихат жұмыстарына жауапты 200-ден астам дін қызметкерлері, ұстаздар қатысты.
\r\n\r\nФорумда баяндама жасаған Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы: «Имам – қоғамды тәрбиелеуші тұлға, ағартушы ұстаз. Отаншыл, аманатқа адал, адамгершілігі мол иманды ұрпақ тәрбиелеуде имамның атқаратын рөлі ерекше. Аллаға шүкір, халқымыздың рухани дамуына, қоғамда отбасы құндылығының артуына ағартушы ұстаздар мен дін қызметкерлері үлкен үлес қосып келеді.
\r\n\r\nБұл ретте жамағатқа даналық жолмен насихат айтудың маңызы айрықша. Алла Тағала қасиетті кітабымыз Құранда «Нахыл» сүресінің 125-аятында: «Раббыңның жолына даналықпен әрі жанға жағымды уағыз-насихат айту арқылы шақыр! Сондай-ақ Алла жолында күресу немесе сөз таластыру керек болғанда әрдайым сөз бен іс-әрекеттің ең жақсысын таңда...» деп әмір еткен.
\r\n\r\nКейбір дін мамандары сөз жауапкершілігін сезінбей, халқымыз қастер тұтқан ұлттық құндылықтарымыз бен тарихи тұлғаларымыз жайлы біржақты пікір айтып, қоғам сынына ұшырап жатады. Мұндайда Жүсіп Баласағұни бабамыз:
\r\n\r\n«Айтар сөзді сайлап алғын ақылмен,
\r\n\r\nЖауабың дөп, қатар түссін нақылмен», – демей ме?. Осы ретте дін қызметкерлерін тыңдаушылар алдында байсалды мінез танытып, әр мәселеге байыппен қарауға шақырамын», – деп атап өтті.
\r\n\r\nРасында ҚМДБ Төрағасы атап өткендей, дін адамы тек дін тақырыбында ғана айтуы тиіс. Алла Тағала өзіміз білмейтін нәрсенің соңына түспеуді ескерткен. Бұл туралы Құранда: «Өзің нақты білмейтін нәрсенің (мәліметтің) соңына түспе...» («Исра» сүресі, 36-аят) деп әмір етілген. Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мүминнің тілі жүрегінің түбінде болады. Егер бір нәрсені айтқысы келсе, оны жүрегімен тексеріп көреді, кейін тілімен айтады...» деген хадисі бар.
\r\n\r\nФорумда «Уағыз айтудың әдебі мен мәдениеті» құжаты қабылданды. Аталған тағылымды құжат дін қызметкерлеріне үлкен жауапкершілік жүктеумен қатар Қазақстан қоғамында айтылатын уағыздың әдебі мен мәдениетін қалыптастыруға оң ықпал етпек.
\r\n\r\nШынында уағыз адамды иман мен адами қасиетке үндейді. Діннің басты мақсаты да осы. Дінді адамзатқа жеткізу, уағыз айту – Алла Тағаланың разылығына жетудің ең жақын жолы. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім тура жолға шақырса оған ерген адамдардың сауаптары ешбір кемшіліксіз шақырушыға жазылады» деген. Уағыз айту – Пайғамбарлар, оларға ерген саңлақ сахабалар, табиғиндер, ғұламалар, салихалы имамдардың жолы. Осы жолды жалғаған барша ұстаздар мен уағызшы имамдарға Алла жар болсын! Әмин!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-10_100401472.png","field_name":"2025-03-10T10:04:31.778950+05:00"},{"id":78,"title":"РАМАЗАН АЙЫНДА ҚАНДАЙ ДҰҒАЛАР ОҚУ КЕРЕК?","text":"Рамазан – дұғалар қабыл болатын ай. Дұға қабыл болатын бұл күндері әрбір мұсылман көп дұға етуі керек. Әсіресе ауызашар уақыты – дұға қабыл болатын сәт. Сол үшін ауыз ашқанда дұға жасау – мұстахаб.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Үш адамның дұғасы қайтарылмайды: ораза ұстаушының ауыз ашқанға дейінгі, әділ басшының, жәбірленушінің дұғасы», – деген. Басқа хадисте Алла елшісі: «Ораза ұстаушының дұғасы қайтарылмайды», – деген. Ал Рамазан айына қатысты айды көргенде, ауыз бекітерде, ауызашарда және Қадыр түнінде төмендегі дұғалар оқылады.
\r\n\r\n1. Айды көргенде оқылатын дұға. Жалпы жаңа айды көргенде мұсылман адамның дұға етуі – мұстахаб. Талхадан (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, Аллам! Жаңа айда бізге жеңілдік бер. Иманда, амандық және Исламда (берік ет). Менің және сенің Раббың – Алла», – деп дұға етуші еді», – дейді.
\r\n\r\n2. Ауыз ашатын уақытта мына дұғаны айтқан абзал. «Алла Тағалам! Сенің ризалығың үшін ораза ұстадым. Сенің берген ризығыңмен аузымды аштым. Саған иман етіп, саған тәуекел жасадым. Шөл кетті, тамырлар суланды, иншалла, сауабы да жазылды». Бұл туралы Ибн Омардан (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте былай айтылған: «Пайғамбарымыз ауыз ашқанда: «Зәхәбә Зома уәбтәллатил ‘уруқ уә сәбәтал-әжру ин шәә Алла», – деп дұға жасайтын». Тағы бір хадисте: «Аллаһуммә ләкә сумту уә ‘ала ризқикә әфтарту», – деп дұға жасағаны айтылады.
\r\n\r\n3. Ауыз бекітерде оқылатын дұға. «Алланың разылығы үшін таң атқаннан күн батқанға дейін Рамазан айының оразасын ұстауға ниет еттім». Оқылуы: «Нәуәйту ән асумә саумә шәһри Рамаданә минәл фәжри иләл мағриби халисан лилләһи таъалә». Келесі дұға: «Уа, Алла! Сенің разылығың үшін, Саған иман келтіріп, сауапты үміт етіп, Рамазан айының оразасын толық ұстауға ниет еттім. Аллаһым менің күналарымды кешіріп, оразамды қабыл ет!». Оқылуы: «Аллаһумма инни нәуәйту ән асумә Рамаданә кәмилан ли уәжһика әл-кәрим иманан уә ихтисабан. Аллаһумма тәқаббалһу минни уә жағал зәнби мағфуран уә сәуми мақбулан».
\r\n\r\n4. Рамазан айының соңғы он күнінде және Қадір түнінде оқылатын дұға. Айша анамыз Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, Алланың елшісі! Егер мен Қадір түнінің басталғаны туралы білсем не айтуым керек?» – деп сұрайды. Сонда Пайғамбар: «Уа, Алла! Расында, Сен – Кешірімдісің, кешіруді жақсы көресің. Мені кешіре гөр!» – деп айт деп үйретеді. Оқылуы: «Аллаһуммә иннәкә Ъафуун, тухиббул-ъафуа фаъфу-ъанни».
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-10_100507414.png","field_name":"2025-03-10T10:05:31.432090+05:00"},{"id":79,"title":"СӘРЕСІН ІШУГЕ ҚАТЫСТЫ СҰРАҚТАР","text":"Сұрақ: Сәресі ішу міндет пе?
\r\n\r\nЖауап: Сәресі ішу – оразаға ниет еткен адамның таң атар алдында тамақтануды немесе ең болмағанда су ішуді білдіреді. Үкімі – мұстахап (істесе сауап, ал орындамаса күнә саналмайтын іс) амал[1]. Бұған ешкімнің дауы жоқ. Әнәс бин Мәлик (Алла оған разы болсын) жеткізген хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген:
\r\n\r\nتَسَحَّرُوا فَإِنَّ فِي السَّحُورِ بَرَكَةً
\r\n\r\n«Сәресіге тұрыңдар, сәресіде берекет бар» [2].
\r\n\r\nТағы бір хадисте:
\r\n\r\nفَصْلُ ما بيْنَ صِيَامِنَا وَصِيَامِ أَهْلِ الكِتَابِ، أَكْلَةُ السَّحَرِ
\r\n\r\n\r\n\r\n
«Біздің ораза мен кітап иелерінің оразасының айырмашылығы сәресі ішуде»[3], – дейді.
\r\n\r\nКелесі хадисте:
\r\n\r\nلسُّحُورُ أَكْلَةٌ بَرَكَةٌ فَلا تَدَعُوهُ وَلَوْ أَنْ يَجْرَعَ أَحَدُكُمْ جَرْعَةً مِنْ مَاءٍ فَإِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الْمُتَسَحِّرِينَ
\r\n\r\n\r\n\r\n
«Сәресі тамағы – берекет. Бір жұтым су болса да, оны тастамаңдар. Өйткені сәресіде тамақтанғандарға Алла рақым етіп, оларға періштелер кешірім тілейді»[4], – дейді.
\r\n\r\nБұл жайлы имам Нәуауи: «Хадисте берекет бар деп келуі адам сәресіде тамақ ішумен қуат алып, ораза ұстауға белсенділігі және қызығушылығы артады. Сондай-ақ сәресі уақытында дұға жасалып, зікір айтылады. Алланың мейрімі түсетін дұға мен истиғфар қабыл болатын уақыт. Ол уақытта тұрған адам дәретін алып, намазын оқып, таңның атуын күтіп сауапқа кенелу артықшылығы да бар»[5], – деген.
\r\n\r\nСәресі уақыты түннің соңғы алтыншы бөлігінен таң намазының уақыты кіргенге дейін жалғасады[6]. Таң намазының уақыты кіргенде сәресі ішуді тоқтату тиіс.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сұрақ: Сәресі ішудің қандай падасы бар?
\r\n\r\nЖауап: Сәресі ішудің өзіндік берекеті мен артықшылықтары бар:
\r\n\r\n1) Сәресін ішуге тұрған адамға Алла мен Оның періштелері салауат айтады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\nإِنَّ اللهَ و مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ على المُتَسَحِّرِينَ
\r\n\r\n«Расында, Алла және Оның періштелері сәресі ішкендерге салауат жолдайды»[7], – деген.
\r\n\r\n2) Пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сүннеті орындалады;
\r\n\r\n3) Құлшылыққа күш-қуат береді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\nاستعينوا بطعامِ السَّحرِ على صيامِ النَّهارِ
\r\n\r\n«Күндізгі оразаларыңа сәресінің асын ішіп көмектесіңдер»[8], – дейді.
\r\n\r\n4) Ширақтықты арттырады (белсенділік, энергия, т.б);
\r\n\r\n5) Аштықтан келетін нашар мінездің алдын алады;
\r\n\r\n6) Сəресі дұғаның ең қабыл болатын кезіне сәйкес келеді;
\r\n\r\n7) Сəресіде ниетті түзеп, ықыласты арттыруға мүмкіндік туады;
\r\n\r\n8) Сәресіне тұрған адам таң намазына ұйықтап қалмайды.
\r\n\r\nСондықтан мұндай пайдалардан құр қалмас үшін сәресіне тұрған жақсы. Ал сәресі іше алмай қалып, ауыз бекіткен адамның оразасы дұрыс саналады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сұрақ: Сәресін ерте ішіп қоюға бола ма?
\r\n\r\nЖауап: Ораза ұстаушыға сәресін таң намазына жақындатып ішу және аузын тездетіп ашқан сүннет болып саналады[9]. Зайд ибн Сәбиттен жеткен хадисте былай делінеді: «Пайғамбарымызбен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бірге сәресін ішіп болған соң, намазға тұратын едік»[10].
\r\n\r\nТағы бір хадисте: «Адамдар ауыз ашуға асыққан сайын әрдайым жақсылықта болады»[11], – делінген.
\r\n\r\nСондықтан сәресін таң намазының уақытына жақындатып ішу әрі ауызды күн батқаннан кейін тездетіп ашқан дұрыс.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сұрақ: Сәресіні күн шыққанша ішу керек пе?
\r\n\r\nЖауап: Ауызды бекітіп жатқан адам сәресін таң намазының уақыты кіргенге дейін ішу керек[12]. Алла Тағала Құран Кәрімде былай дейді:
\r\n\r\nوَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ
\r\n\r\n«Және таңнан, қара жіптен ақ жіп (қараңғылықтан сәуле) айрылғанға дейін ішіңдер, жеңдер де соңсоң оразаны кешке (күн батқанға) дейін толық орындаңдар»[13].
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ибн Умму Мәктум азан айтқанша ішіңдер, жеңдер. Ол таң атпайынша азан айтпайды», – дейді.
\r\n\r\nСондықтан сәресін күн шыққанша емес, таң намазының уақыты кіргенге дейін ішу керек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сұрақ: Таң намазына азан басталған кездегі ішіп-жеудің үкімі қалай?
\r\n\r\nЖауап: Оразаның басталу және аяқталу уақыты болғандықтан таңның атуымен ораза басталады да күн батқанға дейін жалғасады. Осы уақытта ішіп-жеу және оразаны бұзатын нәрселерден тыйылуы керек болады. Алла Тағала Құранда:
\r\n\r\nوَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ
\r\n\r\n«... Және таңнан, қара жіптен ақ жіп (қараңғылықтан сәуле) айрылғанға дейін ішіңдер, жеңдер...»[14], – деп басталған уақытын ашық баян еткен. Омар (Алла оған разы болсын) жеткізген хадисте:
\r\n\r\nإِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا ، وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَا هُنَا ، وَغَرَبَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ
\r\n\r\n«Егер түн ана (шығыс) жақтан келсе және күндіз ана жаққа (батыс) қайтса және күн батса ораза ұстаған адам аузын ашады»[15] делінген.
\r\n\r\nАл азан таң намазының уақыты кіргенін білдіреді. Сондықтан ішіп-жеуді уақыттың кіруімен тоқтату керек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Жауап: Ауыз бекітетін кезде мына дұғаны жасау керек:
\r\n\r\nنَوَيْتُ أنْ أصُومَ صَوْمَ شَهْرٍ رَمَضَانَ مِنَ الْفَجْرِ إِلَى الْمَغْرِبِ خَالِصًا لِلَّهِ تَعَالَى
\r\n\r\nОқылуы: «Нәуәйту ән асумә саумә шәһри Рамаданә минәл фәжри иләл мағриби халисан лилләһи тағалә».
\r\n\r\nМағынасы: «Таңертеңнен кешке дейін Алланың ризалығы үшін Рамазан айының оразасын ұстауға ниет еттім».
\r\n\r\n\r\n\r\n
«Рамазан оразасына қатысты пәтуалар» кітабынан
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-10_100558913.png","field_name":"2025-03-10T10:06:19.807231+05:00"},{"id":80,"title":"ОРАЗАНЫҢ 10 ХИКМЕТІ","text":"Рамазан – бүкіл әлемге Алланың мейірімін төгетін қасиетті ай. Рамазан жылдың қай мезгіліне келсе, мұсылман сол айда бар ынтасымен, шынайы құлшылығын жасап, Алланың шексіз мейіріміне бөленуге тырысады. Алланың мейірімнен құр қалған мұсылман үлкен жеңіліске ұшырайды. Кешірім айында Жаратушы иеміздің алдында шынайы құлшылығымызды арттырып, мол сауапқа кенелуді баршамызға нәсіп етсін! Бұл мақалада қасиетті Рамазан айынның хикметтері мен ұлы жетістікке жеткізетін амалдарды қарастырмақпыз.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ораза – мүміннің бақыты
\r\n\r\nҚасиетті Рамазан айында бес парыздың бірі – оразаның ғибадат ретінде бекітілгені мұсылмандар үшін үлкен бақыт. Рамазан Құран айы болғанымен, ораза ұстау арқылы да Аллаға жақындаймыз. Ұстаған оразамыз немесе аузы берік мұсылмандарды тамақтандырған болсақ, Алла бізді ерекшелеп, жәннатқа әр-Райян қақпасы арқылы кіргізеді. Әһли хикмет ғұламалары былай деген: «Қасиетті Рамазан айының әрбір күні – мұсылмандар үшін мейрам. Осы күндерді қадірлеген адамның бүкіл жылы берекелі өтеді».
\r\n\r\nОразаның сауабы тек Аллаға мәлім. Себебі ол – пенде мен Алла арасындағы ғибадат. Ораза тұтқандабіз Алланың күре тамырымыздан жақын екенін біліп, өзімізді тыйым салынған амалдардан аулақ ұстаймыз. Сондықтан Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза – күнәдан қорғайтын қалқан», – деген.
\r\n\r\nОраза ұстаған адам сабыр сақтау арқылы нәпсімен күресудің жолын тауып, Аллаға көркем түрде құлшылық етуді үйренеді. Сабыр, нәпсі сөздерінің астарында көркем мінезбен Алла Тағалаға бойсұну бар. Сол себепті оразаны тәнмен де, жанмен де ұстаймыз. Таң ата Аллаға тәуекел етіп ораза ұстап, нәпсімен күресіп, жақсылыққа ұмтылып отыру тақуалыққа жеткізеді. Ол туралы Құран Кәрімде: «Уа, иман келтіргендер! Өздеріңнен бұрынғыларға парыз етілгендей, сендерге де ораза ұстау парыз етілді. Бәлкім сол арқылы (асау нәпсіні тізгіндеп), күнә атаулыдан сақтанып, тақуалыққа жетерсіңдер», – дейді («Бақара» сүресі, 183-аят). Оразаның адамға берері көп болмағанда Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарымызға дейінгі пайғамбарлар ораза ұстамас еді. Оған Құранның «Ағраф» сүресінің 142-аяты дәлел. Оразаның бізге берер сабағы – кедейдің жай-күйін аз болса да ұғыну. Ауыз бекітер және ашар кезде тойып тамақтану бізді осы мақсаттан айырады. Жылына бір рет болса да аш адамның кейіпіне түсу адамзаттың бір-біріне жанашырлығын оятады.
\r\n\r\nРамазан айына, ораза ұстаушыға құрмет көрсетуді де ұмытпағанымыз жөн. Ұстаздарымыз бізге: «Кей адамдар үзірсіз, яғни еш себепсіз шамасы жете тұра ораза ұстамайды. Онысымен қоймай, ораза ұстаған кісінің алдында тамақ жейді. Бұлар екі күнә алады. Біріншісі, ораза ұстамағаны үшін. Екіншісі, ораза ұстаған кісінің алдында тамақ жеп, көңілін бұзғаны үшін», – дейтін. Сондықтан қасиетті айда ұстануымыз қажет маңызды әдептерді ескеріп, ұқыптылық танытайық.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ораза – риясыз құлшылық
\r\n\r\nОразаның басты ерекшелігінің бірі – оның риядан, яғни «басқалар көрсін» деген көзбояушылықтан таза болуында. Өйткені пенде адамдардың көзінше «оразамын» деп, жеке қалғанда оразасын бұзып жіберуге қауқары жете тұра, аузын ашпай, риясыз оразасын ұстайды. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай дейді: «Адам баласының барлық амалы еселенеді: жақсы амал оннан жеті жүз есеге дейін көбейеді. Алла Тағала айтады: «Адам баласының барлық амалы – өзі үшін. Тек ораза – Мен үшін. Оразаның есесін, сыйын Өзім беремін. Өйткені, пендем Мен үшін шақуат қалауы мен тамағынан тыйылады»; «Ораза ұстаушы бөленетін екі шаттық бар: ауыз ашқан кездегі қуаныш және Раббысымен жолыққан уақыттағы қуаныш»; «Мұхаммедтің жаны Оның иелігінде болған Алламен ант етемін! Алла Тағаланың алдында ораза ұстаған адамның аузының иісі мисктің (әтірдің) исінен де жағымды» (Бұхари, Мүслим).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Рамазан – Құран айы
\r\n\r\nӘлемдерді Жаратушы Алла Тағала Құран Кәрімді Рамазан айында түсірген. Ол жайында Құранда былай делінеді: «Рамазан айы сондай бір ай, ол айда адам баласына тура жол және (ақ пен қараны) айыратын дәлел түрінде Құран түсірілді» («Бақара» сүресі, 185-аят). Сондықтан Рамазан – Құранмен жүрегімізді байлайтын ай. Жүрекке байлау арқылы пенде амалын тура жолға салады. Сахабалар Құран аяттарын жаттап, оған амал етуді көздеген. Пенде де мұның Алланың әмірі екенін жете түсінсе, Құранмен жүруді әдетке айналдыра алар еді. Құран болмаса, Ислам да, иман да болмайтын еді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Рамазан айында шайтандар кісенделеді
\r\n\r\nӘбу Һұрайрадан (Алла оған разы болсын) риуаят етілген хадисте Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Рамазан айының бірінші түнінде шайтандар және өз бетімен кеткен жындар кісенделеді. Тозақтың бір есігі қалмай бәрі жабылады, жәннаттың барлық есігі ашылады. Сондай-ақ әр түн сайын: «Уа, жақсылық істеуші, бағалай біл! Уа, жамандыққа бейім тұрушы, өзіңді ұста!» – деп жар салады. Әр түн сайын Алла Тағала көптеген пендені тозақтан құтқарады», – деген. Жамандыққа итермелейтін шайтандар кісенделе тұра, күнәнің жасала беруі адамның өз нәпсісімен, еркімен күресе алмауы және әдетке айналып кетуі себебінен.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Құлшылық-ғибадат жеңілдейді
\r\n\r\nАлла Тағаланың Рамазан айында мейлі қыс, мейлі жаз болсын, ораза ұстауды жеңілдетуі – пендесіне берген сыйы, мейірімі. Басқа кездегі ораза
\r\nмен парыз болған оразаның жеңілдігі мен еселеніп беретін сауабын еш салыстыруға келмейді. Тозақтың есігі жабылып, шайтанның кісенделуінен адамға тигізетін зияны әлсірейді. Сондықтан ғибадаттардың орындалуы да жеңілдейді. Қасиетті айда әлемдегі барлық мұсылмандар ораза ұстап, Құран оқып, жамағатпен тарауық намаздарын оқып, басқа да сүннет амалдарын жасағандықтан, Алланың мейрімі жауып, жаны мен тәнірахатқа бөленеді.
\r\n\r\n
Тарауық намазы
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Рамазан айында шынайы сеніммен әрі ықыласпен түнді намаз оқып өткізген адамның бұрынғы күнәлары кешіріледі», – деген (Бұхари, Мүслим). Сахаба Салман (оған Алла разы болсын) былай дейді: «Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бізге мынаны айтты: «Ей, адамдар! Ұлы және қасиетті ай жақындады, төбелеріңе көлеңкесі түсті. Бұл айда мың айдан да қайырлы Қадір түні бар. Алла сол қасиетті айдың күндізінде оразаны парыз қылды, түндерінде нәпіл намазын заңды қылды. Бұл айда үлкенді-кішілі жақсылық жасаған адам басқа айларда бір парызды орындағандай сауап алады. Бұл айда бір парызды орындау басқа айлардағы жетпіс парыз болып есептеледі».
\r\n\r\n\r\n\r\n
Қадір түні
\r\n\r\nӘнас ибн Мәлік (оған Алла разы болсын) былай деп айтқан: «Рамазан келгенде Алланың елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында, сендерге бұл ай келді. Онда мың айдан да қайырлы бір түн бар. Сонда кім ол түні бейқамдық танытса, оның барлық игілігінен құр қалады. Ал оның барлық игілігінен тек нағыз мақрұм адам ғана айырылады», – деп айтты. Жаратушы Иеміздің өзі Құранда Қадір түнін «мың айдан да қадірлі» деп айтып тұрғандықтан, барлық ізгі амал, ғибадаттарды осы түнде жасауға тырысу керек. Қадір түніндегі амалдар 83 жыл 4 айға пара-пар келгендіктен, оны тек Аллаға құлшылық етіп өткізген абзал. Қадір түні – мұсылмандарға ғана берілген баға жетпес сый.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Иғтикәф, яғни оқшаулану
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Мәдинаға көшіп келгеннен соң өмірінің соңына дейін иғтикәф амалын орындаған. Әбу Һұрайрадан (оған Алла разы болсын) риуаят етілгендей, Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жыл сайын Рамазан айында он күн бойы иғтикафқа кіріп отырған, ал қайтыс болатын жылы жиырма күн бойы иғтикафта болған (Бұхари). Айша анамыз (оған Алла разы болсын) былай дейді: «Рамазан айының соңғы он күндігінде Алла елшісі ешқайда шықпастан мешітте отыратын әрі ол бұл амалын Алла Тағала оның жүрегіне тыныштық бермейінше жалғастыратын. Оған қарап жарлары да осылай жасайтын еді».
\r\n\r\n\r\n\r\n
Рамазан – тәрбие айы
\r\n\r\nРамазан айында құлшылығын Алла разылығына жетуге арнаған мұсылман Құран оқып, ғибадат етіп, иманын күшейтіп, нәпсісімен күресуі керек. Отыз күн бойы ізгі амал жасап, оны әдетке айналдыру – нағыз мұсылманның ісі. Нәпсімен күресудің жолын Раббымыз Рамазан айы арқылы жеңілдеткенін түсінсек, бұл қасиетті айдың мақсаты Алланы естен шығармау, мәңгі мекеніміз жәннатқа жету екенін аңғарамыз. Рамазан айында үнемі жасалатын ғибадаттар қатарына кәлима, истиғфар айтып жүру, жәннаттың биік дәрежесін сұрау, ата-ананы сыйлау, қоршаған ортамен жақсы қарым-қатынаста болу, парыз, сүннет амалдарын үнемі орындап жүру, уақытты пайдалы өткізу жатады. Рамазан қонаққа бару не шақыру емес, құлшылық айы екенін естен шығармауымыз қажет. Әулиелерден қалған мынадай сөз бар: «Хақ алдында оразаның үш дәрежесі бар. Бірінші, жалпының оразасы. Ас пен жыныстық қатынастан тыйылу. Екінші, бірінші дәрежеге қоса көз, құлақ, тіл, қол және аяқпен жасалатын күнәдан тыйылу. Үшінші, хастардың дәрежесі. Әуелгі екі дәрежеден жоғарырақ болады. Жүректі жамандықтан, дүнияуи ойдан таза ұстап, барлық ғибадатын Алланың ризашылығына арнайды. Мол сауапқа кенелетін де осы – жан, тән, жүрекпен ұсталатын үшінші дәрежедегі мұсылманның оразасы».
\r\n\r\n\r\n\r\n
Дұға қабыл болады
\r\n\r\nБұзықтық тоқтап, ізгі амалдар Аллаға арналғанда, оның үстіне әлем бойынша Алланың құлдары Алла разылығы үшін үздіксіз Құран оқып, ораза ұстап, тарауық намазына тұрып, пітір, садақа беріп, сүннет амалдарды тірілтіп, шын ықыласымен дұға жасап, Жаратушының жақындығын сезінеді. «Бақара» сүресінің 186-аятында Алла Тағала былай дейді: «Құлдарым сенен келіп сұраса, білсін, Мен оларға өте жақынмын. Дұға етушінің дұғасына жауап беремін». Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Алла Тағала өзіне дұға жасаған барлық адамның тілегіне жауап береді. Оның дұғаларға жауап беруі – дұға жасаған адамға сұрағанын беруі арқылы, яки дұғасының сауабын ақыретке жинауы немесе жасаған дұғасының көлеміндей күнәсін кешіру арқылы болады», – дейді.
\r\n\r\nАлла разылығы үшін жасалған ғибадаттан соң, қол жайып, дұға тілесек, шүбәсіз қабыл болады. Ауыз ашу кезінде оқылатын дұғаның өзінде «жасаған күнәларымды кешір» деп Аллаға ғана мұқтаждығымызды айқындай түсеміз.
\r\n\r\nКенжеәлі қажы ҚОҢЫРАТБАЙҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Төрағасының орынбасары, наиб мүфти
\r\n\r\n«Иман» журналы, №3, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-17_103604023.png","field_name":"2025-03-17T10:36:16.175879+05:00"},{"id":81,"title":"ОРАЗА ҰСТАУ ӘДЕПТЕРІ","text":"Рамазан – мүмкіндіктер айы. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Рамазан айы келгенде жұмақтың есіктері ашылып, тозақтың есіктері жабылды және шайтандар шынжырланады», – дейді. Ханафи мәзһабының фақихы Шихаб әд-Дин әтТурибишти (?-1263) бұл жердегі «ашылуды» былай деп түсіндіреді: «Алла Тағаланың мейірімін жаудыруы және пенделердің амалдары көтерілетін жолдардағы кедергілерді кетіруі. Оны бірде қолдау көрсетумен, бірде жақсы қабыл етумен жүзеге асырады» (Ғауижи, әл-Кафи, 2/552).
\r\n\r\nДемек Рамазан айын өзімен бірге құт-берекесін ала келетін құтты қонақ десек болады. Олай болса «құтты қонақты» әдемілеп, жақсылап күту керек. Шариғат тілімен айтқанда сүннет, мұстахаб, әдептерін сақтай отырып, шын ниет, шынайы ықыласпен ұстау қажет. Ғалымдардың айтуынша, Рамазан оразасының төмендегідей әдептері бар.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Тезірек ауыз ашу
\r\n\r\nОраза ұстайтын уақыт таң намазында басталып, шам намазында аяқталады. Сондықтан шам намазының уақыты кіре салысымен намазды да оқымай тұрып ауыз ашқан жақсы. Өйткені құдси хадисте Алла Тағала: «Ауыз ашуға асыққан құлдарымды бәрінен де қатты жақсы көремін», – деген (Термизи). Бірақ бұл намаздан бұрын тамақтанып алу дегенді білдірмейді. Мұны «тек жеңіл түрде ауыз ашу» деп атасақ болады. Оның толық бейнесін мына бір хадистен байқауға болады: «Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) намаз оқымай тұрып жаңа піскен құрмамен ауыз ашатын. Егер ондай құрма таппаса, кепкен құрмамен ашатын. Ал егер ол да болмаса, бір-екі жұтым су ішетін еді» (Әбу Дәуіт). Сондай-ақ ауыз ашатын құрманың саны тақ болғаны жақсы. Мысалы, бір, үш немесе бес құрмамен ауыз ашу. Құрмамен ауыз ашудың артықшылығын білдіретін тағы бір хадисте: «Құрмамен ауыз ашыңдар. Өйткені құрмада береке бар», – деп айтылған (Термизи). Сондайақ құрма жеп, артынан су ішсе де әдептен асқан болмайды.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ауыз ашқанда дұға тілеу
\r\n\r\nДұғаның қабыл болу ықтималдығы жоғары болатын уақыттар бар. Соның бірі – ауыз ашатын кез. Бұл жайында Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза ұстаған адамның ауыз ашқан уақытта тілеген дұғасы қабыл болады», – деп айтқан (Ибн Мәжа). Бұл жерде Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) арнайы жасаған дұғалар болғанымен, тек соны ғана жасау керек деген шарт жоқ. Сондықтан әркім өзінің дүниесі мен ақыретіне қатысты кез келген дұғаны жасай берсе болады. Әрі оның арабша болуы да міндетті емес.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сәресі ішу
\r\n\r\nСәресі – мұсылман үмбетінің оразасын басқа үмбеттердің оразасынан өзгеше етіп тұратын берекелі сүннет. Өйткені Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сәресі ішіңдер! Шынында сәресіде береке бар», – деп айтса (Бұхари), тағы бір хадисте: «Біздің оразамыз бен кітап иелерінің (яһудилер мен христиандардың) оразасының айырмашылығы – біздікілер сәресі ішеді», – деп айтқан (Дарими). Сондай-ақ сәресі уақытында тұрып бір жұтым су ішсе де, сәресі ішкен болып саналады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Көп Құран оқу
\r\n\r\n«Рамазан» сөзі Құранда бір-ақ жерде кездеседі. Соның өзінде «Рамазан – Құран түскен ай» («Бақара» сүресі, 185-аят) деп оны Құранмен байланыстырады. Ал Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза мен Құран Қиямет күні пендеге шапағат етеді», – дейді (Ахмад). Сондықтан Рамазан айында оразадан кейінгі ең сауапты іс – Құран оқу. Оқи алмаса тыңдау. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мен басқалардың Құран оқығанын тыңдағанды жақсы көремін», – деген де сөзі бар (Әбу Дәуіт).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Көп садақа беру
\r\n\r\nРамазан жақсы істе жарысатын ай болса, ондағы жақсы істердің бірі және бірегейі – садақа беру. Онсыз да сауабы мол ғибадат Рамазан айында одан сайын сауапты бола түседі. Өйткені Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ең абзал садақа – Рамазан айында берген садақа», – деп айтқан (Термизи). Сондықтан Рамазан айында жан басына белгіленген пітір садақасынан бөлек ораза ұстаған жандар шама-шарқына қарай нәпіл садақаларды көбірек берген жақсы.
\r\n\r\nІлгеріде өткен ізгі мұсылмандар Рамазанның қуаты мен шуағына шомылып, оразадан кейінгі алты айда Алланың нығметіне деген қуаныштан айыға алмайтын, ендігі алты айы қалғанда: «Раббым, бізді Рамазанмен қауыштыра көр», – деп асыға күтетін болған. Себебі бұл айда жасалар құлшылықтар, ғибадаттар мен ізгі амалдардың сауабы мың айға татырлық қасиетті қадір түні бар. Сансыз сауаптардың есігі айқара ашылып, шайтандар шынжырланып байланатын мүбәрак айдың күндерін алаңсыз, түндерін қаперсіз өткізуден сақ болайық, қадірлі мұсылман қауым!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Дастан ҚҰРМАНБАЕВ,
\r\n\r\nҚызылорда облысының бас имамы
\r\n\r\n«Иман» журналы, №3, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-17_103631059.png","field_name":"2025-03-17T10:36:53.887044+05:00"},{"id":82,"title":"ОРАЗА ЖӘНЕ СӨЗ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ","text":"Рамазан – адамның қате-кемшіліктері кешіріліп, ризық-несібелері артатын, парыз емес амалдар жасаса, парыз өтегендей сауапқа кенелетін, ал парыз амалдарды атқарса, жетпіс парыз өтегендей Алланың сый мен сияпатына бөленетін берекелі ай.
\r\n\r\nСәлман (Алла оған разы болсын) Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) шарапаты мол шағбан айының соңғы күнінде айтқан мына хадисін жеткізеді: «Уа, адамдар! Сендерге берекеге толы ұлы ай жақындады. Бұл айда мың айдан да қайырлы бір түн бар. Сондай-ақ Аллаға осы айда оразаны парыз етіп, нәпіл намаздарды бекітілген сүннет қылды (тарауық т.б). Кімде кім күні-түні парыз етілмеген ізгі амалдарды жасаса, парыз өтегендей сауапқа кенеледі. Ал кімде кім бір парыз амал жасаса, жетпіс парыз өтегендей Алланың сый-сияпатына бөленеді. Рамазан – сабыр мен рақымшылыққа толы ай. Сабырлық танытқан адамның сыйы – жәннат. Бұл айда мүмин адамның ризық-несібесі еселенеді. Кімде кім ораза ұстаған пендеге ауызашар берсе, күнәлары кешіріліп, тозақ отынан аман қалады. Сондай-ақ ешбір кем-кетіксіз ораза ұстаушының сауабындай сауапқа ие болады», – деген.
\r\n\r\nАлла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) осы сөзінен кейін сахабалар: «Уа, Алланың елшісі! Ораза ұстаған адамға ауыз аштыру барлығымыздың қолымыздан келмесе не істейміз?» – деп сұрайды. Сонда ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) оларға: «Аузы берік адамға бір дана құрмамен ауызашар бергенге де, тек сумен немесе сүтпен ауыз аштырғанға да осы сауап жазылады», – деп жауап береді де сөзін ары қарай жалғастырып: «Рамазанның алғашқы он күні – рақымшылық, ортаңғы он күні – кешірімділік, соңғы он күндігі – тозақ отынан құтылу күні», – деп айтқан.
\r\n\r\nОраза ұстаған адам ізгі амалдар жасап, шамасы келгенше жанымен де, тәнімен де Аллаға жақындататын әдеттерді бойына сіңіруі тиіс. Сөздегі, істегі, жүректегі дерттерден арылып, күнәлі істерден бойын аулақ ұстағаны абзал. Өйткені Рамазан – Аллаға бұйсұну мен ғибадат-құлшылыққа арналған ай. Бұл айда жасалатын ізгі амалдар шексіз сауапқа кенелтіп, рухани жандүниемізді ізгілікке толтырады.
\r\n\r\nОраза ұстаған адам тілі мен тұла бойын күнә мен арамдық атаулыдан аулақ ұстауы керек. Өйткені ораза хикметінің бірі – барлық жаман әдеттен арылу. Әбу Һұрайрадан (Алла оған разы болсын) риуаят етіліп, Бұхари мен Мүслим хадис жинақтарында келген хабарлардың бірінде ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза – адамды нәпсіқұмарлықтан сақтайды. Ораза ұстаған пенде жаман сөз айтпасын әрі ешкімге дауыс көтермесін! Егер біреу тіл тигізіп не өзімен төбелеспек болса: «Аузым берік!» – деп екі рет ескертсін. Мұхаммедтің жаны уысында болған Алланың атымен ант етейін! Ораза ұстаушының аузынан шыққан жағымсыз иіс Алланың құзырында мисктің иісінен де жағымды», – деген.
\r\n\r\nИслам діні жеке адам құқығына ерекше мән бергендіктен, оның ар-намысын қорғауға басты назар аударған. Ар-намыс – жеке адамның негізгі қасиеті. Өкінішке қарай көп адам аузы берік бола тұра білместікпен өзгелердің сыртынан ғайбат айтып қояды. Ғайбат айту – жеке адамның құқығына қол сұққанмен бірдей. Алла Тағала қасиетті Құранның «Хужурат» сүресінің 11-аятында: «Әй, мүміндер! Бір ел бір елді келемеждемесін. Бәлкім олар өздерінен жақсы шығар. Сондай-ақ әйелдер әйелдерді келемеждемесін. Бәлкім олар өздерінен жақсы шығар. Бір-біріңді міндемеңдер, жаман ат тағыспаңдар. Иман келтіргеннен кейін сүркей ат нендей жаман. Ал кім тәубе қылмаса, міне солар залымдар», – деп ескерткен.
\r\n\r\nБірде Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларынан: «Ғайбаттың не екенін білесіңдер ме?» – деп сұрайды. Сахабалар: «Алла және Оның елшісі жақсырақ біледі», – жауап береді. Сонда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бауырың туралы сыртынан ол ұнатпайтын нәрселер айтуың», – дейді. Бір сахаба: «Егер ол сипат сол адамның бойында болса ше?» – деп сұрағанда, Пағамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Егер ол сен айтқандай болса, оны ғайбаттаған боласың. Егер олай болмаса, жала жапқан боласың», – деп жауап береді.
\r\n\r\nРасында ораза ғайбат, өтірік сөзден барынша сақтануға тәрбиелейді. Имам Бұхаридың сахих хадистер жинағында Әбу Һұрайрадан жеткен хадисте Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде кім аузы берік бола тұра, өтірік айтуын және алаяқтығын қоймаса, оның тек ішіп-жеуден тыйылғаны Алла Тағалаға қажет емес», – деген.
\r\n\r\nШынында адам баласының тіл арқылы көрініс табатын аса қауіпті жүрек ауруының бірі – өтірік айту. Алла Тағала жүрегінде мұндай дерті бар адамдардың ақыреттегі жағдайын былай деп баяндаған: «Олардың жүректерінде дерт бар (күншілдік дерті). Сонда Алла олардың дертін арттыра түсті. Сондай-ақ оларға өтіріктерінің салдарынан күйзелтуші азап бар» («Бақара» сүресі, 10-аят).
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде: «Небір ораза ұстаушылар бар, оразасының тек ашығудан өзге берері жоқ. Небір түнде тұрып нәпіл құлшылық жасаушылар бар, тек ұйқысыздығынан басқа алары жоқ», – деп, ықылассыз ораза мен құлшылықтың пайдасыздығын ескертеді.
\r\n\r\nИмам ән-Нәсәи және имам әт-Табаранида риуаят етілген хадисте Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза ұстаушы адам оразаның сауабын өртеп жібермесе, Қиямет күні азаптан сақтайды», – дейді. Сонда сахабалары: «Уа, Алланың елшісі! Оны қалай өртеп жібереді», – деп сұрайды. Сонда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Өтірік және ғайбат айтумен», – деген екен.
\r\n\r\nДемек ораза – азапқа қарсы амал. Алайда ораза ұстаған адам өтірік пен ғайбаттан тыйылмаса, оразаның сауабы «өртеніп», қамал бұзылады. Осы секілді айтылған хадисте баяндалғандай, аузы берік адам мұсылманды ғайбаттау мен залал тигізуден аулақ болса, оразасы Алла үшін жасалған ғибадат-құлшылыққа баланады.
\r\n\r\nШәкәрім қажы Құдайбердіұлы: «Сөзіңді түзе – әдетіңе айналады, әдетің – мінезіңе айналады, мінезің – сенің тағдырың» дейді. Адам баласы тілін калимаға келтіріп, Алланы үнемі ұлықтап, мадақтап жүрсе, оның жақсы сөзі тағдырына айналады. «Кімде кімнің бұл дүниедегі соңғы сөзі «Алладан басқа Тәңір жоқ» (лә иләhә иллалла) болса, сол адам жәннатқа кіреді» деген хадис бар. Алла Тағала баршамызға дұрыс сөйлеуді нәсіп еткей! Әмин.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Бақдәулет НҰРМАТҰЛЫ,
\r\n\r\nШымкент қаласының бас имамы
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, №5, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-17_103702904.png","field_name":"2025-03-17T10:37:21.378527+05:00"},{"id":83,"title":"ҚҰРАНДА АТЫ АТАЛҒАН ЛҰҚМАН ХӘКІМ КІМ?","text":"Қасиетті Құран Кәрімде адамдарға үлгі болатын бірнеше тұлғаның есімі аталған. Соның бірі – Лұқман хәкім. Құран Кәрімде Лұқман хәкімнің есімімен аталған «Лұқман» сүресі бар. Бұл сүреде Лұқман хәкімнің баласына айтқан пайдалы және ғибратты өсиеттері айтылғандықтан, осылай аталған. «Лұқман» сүресінде бұл кісі жайлы айтылғанымен, Құранда оның жеке өмірі, қай жерде, қашан өмір сүргені жайлы мағлұматтар айтылмайды. Сондықтан біз Лұқман жайында келген хадистер, салихтардан келген кейбір риуаяттар негізінде хәкім жайлы аз-кем ақпарат беруді жөн көрдік.
\r\n\r\nЛұқман хәкімнің тегінің қандай болғаны – білім иелері арасында тартысты мәселе. Кейбір ғалымдар Лұқман ибн Бағур ибн Нахур ибн Тарих дейді. Сондай-ақ Тарих Азар деген есіммен де белгілі. Ал Азар Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) әкесі десе, кейбір ғалымдар Лұқман хәкім Аюб (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың жиені немесе нағашысының баласы деген. Кейбір ғалымдар оның есімін Лұқман ибн Анқо ибн Сарун деген.
\r\n\r\nЛұқман хәкімнің пайғамбар болғаны не болмағаны жайлы ғалымдардың арасында тартысты мәселе бар. Алайда көпшілік ғалымдар Лұқман хәкімнің пайғамбар емес, хәкім, әулие болғанын айтқан. Саид ибн Мусайябтан жеткен риуаятта: «Лұқман – Мысырдағы хабаштықтардың бірі. Алла оған хикмет берді, бірақ пайғамбар болмады», – деген. Көптеген деректерде Лұқман хәкімнің хабаштық болғаны айтылады. Әбу Һұрайрадан (Алла одан разы болсын) келген риуаятта Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Лұқманның кім болғанын білесіңдер ме?» – деді. Адамдар: «Алла және Оның Расулы білуші!» – деді. Сонда Пайғамбарымыз: «Лұқман хабашстандық болған», – деді.
\r\n\r\nАлла Тағала Лұқманға даналық берді. Ол көп сөйлемейтін, даналық қана айтатын, көп ойланатын кісі болған екен. Лұқман хәкім ағаш ұстасы, тігінші болумен қатар, қой да бағыпты. Ибн Касир Лұқман хәкімнің Дәуіт (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың заманында Бәни Исраил қауымына қазы болғанын жазған. Ол өзінің шешендігімен, өткір ойымен, әділ шешімдерімен танымал болған. Парасатымен, шыншылдығымен, шынайылығымен халықтың ықыласына бөленген. Лұқман хәкім Дәуіт (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар болып жіберілгенге дейін адамдардың әртүрлі мәселесіне пәтуа беретін. Дәуіт (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар болып жіберілгеннен кейін пәтуа шығармаған делінген. Лұқман хәкімнің өмірі туралы мәлімет аз болғанымен, оның айтқан өсиеттері мұсылмандар арасында өте танымал. Олардың кейбіреулері қасиетті Құранда айтылған болса, қалғаны әртүрлі кітаптарда баяндалған.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Расында, Лұқманға: «(Қарымына) Аллаға шүкіршілік ет», – деп хикмет дарыттық. Кімде-кім шүкірлік етсе, тек өзі үшін шүкірлік етеді. Ал кім күпірлік қылса, шүбәсіз, Алла – Ғани, Хамид», – деген («Лұқман» сүресі, 12-аят). Енді Лұқман хәкімнің баласына айтқан өсиетіне тоқталсақ. Құран Кәрімде мінез-құлықтың төрт түрі баяндалады. Біріншісі, Адамның Алламен болған мінез-құлқы. Екіншісі, адамдармен болған мінез-құлқы. Үшіншісі, өзімен болған мінез-құлқы. Төртіншісі, табиғатпен болған мінез-құлқы. Алламен болған мінез-құлыққа Аллаға құлшылық ету, Аллаға еш нәрсені серік қоспау, берген нығметіне шүкірлік ету т.б жатады. Адамдармен болған мінез-құлыққа ата-анаға жақсылық жасау, басқаларды жақсылыққа шақыру, жамандықтан тыю, кішіпейілдік, кешірім, шыншылдық секілді мінезді жатқызуға болады. Ал өзіңмен болған мінез-құлыққа өзінің мінезін дұрыстау, жаман мінездерден тазару, сабыр ету, кішіпейіл болу, тәкаппарланбау, мақтанбау жатады. Табиғатпен болған мінез-құлықты жер бетінде бұзақылық жасамау, ағаш, өзен т.б табиғаттың бөлшегіне зиян тигізбеу деп түсінеміз. Осы мінез-құлықтың төрт негізін де Құрандағы Лұқман хәкімнің баласына айтқан өсиетінен таба аламыз. Алла Тағала «Лұқман» сүресінде: «Бірде Лұқман ұлына: «Балам, Аллаға серік қоспа! Біле білсең, Оған серік қосу ең үлкен қиянат!» – деп насихат айтты. – Біз адам баласына ата-анасына барынша жақсылық жасауды бұйырдық. Анасы оны әлсіреген үстіне әлсіреп, қинала жүріп (тоғыз ай бойы) көтерді. Оның емшектен шығуы да екі жыл алады. Ендеше: «(Уа, адам баласы) Маған және ата-анаңа шүкірлік ет! Ақыр соңында Маған қайтасың (және істеген істерің үшін жауап бересің)», – деген («Лұқман» сүресі, 13-14 аяттар).
\r\n\r\n«Сондай-ақ Лұқман ұлына: «Уа, балам! Расында, жақсы-жаман қандай да бір іс (қышаның дәнегіндей) мысқалдай болса да, әрі бір меңіреу жартастың ішіне, яки көктердің немесе жердің қандай да бір қалтарысына жасырынып қалса да, Алла оны міндетті түрде жарыққа шығарады (бетін ашады). Алла – Латиф, Хабир. Уа, балам! Намазды кемеліне жеткізіп, үзбей әрі уақытылы оқы! (Адамдарды) әрдайым жақсылыққа үгітте (үнде), (оларды) жамандық атаулыдан тыюға тырыс! Басыңа не келсе де сабыр ет! Міне, осы істердің әрқайсысы табандылық пен күш-жігерді талап ететін, сауабы да зор істердің бірі һәм бірегейі», – деген («Лұқман» сүресі, 16-17 аяттар).
\r\n\r\nСондықтан Лұқман хәкімнің қашан және қай жерде өмір сүргенін білуге қарағанда оның өсиеттеріне мән беріп, сол өсиеттерді өмірде пайдалану маңызды. Алла Тағала баршамызға Лұқман хәкім сияқты тұлғаларды үлгі тұтып, олардың даналық, хикметтерін түсініп, амал етуімізді нәсіп етсін!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Медет ҚҰРМАШҰЛЫ
\r\n\r\nҚМДБ Шариғат және пәтуа бөлімінің маманы
\r\n\r\n«Иман» журналы, №1, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-25_122916099.png","field_name":"2025-03-25T12:29:36.198473+05:00"},{"id":84,"title":"Оразаның медициналық пайдасы қандай?","text":"Біздің баршамыз өмірді жақсы көреміз әрі барынша қуанышты ұзақ өмір сүру үшін жас әрі жігерлі болғымыз келеді.
\r\n\r\nОсы мақсатта адамдар әрдайым өмірді ұзартпаса да, кем дегенде сапасын жақсартуға мүмкіндік беретін барлық әдістер мен жүйелерді жасаған.
\r\n\r\nУақыт керуені алдыға жылжыған сайын адам өз денесінің үздіксіз жұмыс істейтін машина емес екендігін түсінеді әрі оған көмек керек. Бүгінгі таңда адамның жасару мәселесімен медицина ғылымы айналысады. Көпшілігіміз оны түсініп, барлық стандартты нұсқауларды білеміз, алайда, олар қандай да бір себеппен сіздің нақтылы жағдайыңызға көмектеспейтіндігі белгілі. Дегенмен, адамзаттың шынымен денені зақымдайтын және емдейтін толық жүйесі бар. Бұл Алланың жүйесі - Ислам. Ал бүгін біз сіздерге оның шағын бөлігі туралы айтатын боламыз, ол - оразаның бірқатар өзгеше қырлары.
\r\nОраза жайында қасиетті Құранда былайша баяндалады:
"Білсеңдер сендер үшін ораза ұстауларың тағы жақсы"
\r\n\r\n«Білетіндер» (Ғалымдар) - оразаны тиісті мөлшерде түсініп, бағалайтын ғалымдар. Біз оның артықшылықтарын медициналық тұрғыдан талдаймыз. Ислам әлеміндегі әйгілі төрт мәзхабтың бірін қалаған көрнекті ғалым, ағартушы Имам Шафиғидің айтуынша: «Тек екі ғылым бар: діннің ғылымы және дененің ғылымы». Жалпы айтқанда, дін ғылымы рухани нәрселер туралы айтады, ал дененің ғылымы материалдық игілік жайында баяндайды.
\r\n\r\nСондықтан бізге адамның психологиясы мен физикалық жағдайын қамтитын оразаның медициналық пайдасын ғана бағалауға жеткілікті, ал содан кейін басқа артықшылықтары да айқындалады.
\r\n\r\nМәселен, оразаның ерекшелігі - дененің жасаруы. Осыдан экономикалық және әлеуметтік пайдалары ерекшеленеді. Ораза адамдардың ауруханадағы мерзімін айтарлықтай қысқартады және олардың психикалық әрі физикалық белсенділігін арттырады. Тағамға қатысты медициналық зерттеулер бұл жөнінде жан-жақты дәлелдеген. Біз бұл мақалада қартаюға қарсы күресте оразаның тигізетін септігі жайында баяндаймыз.
\r\n\r\nБүгінде ғалымдар жасы ұлғайған шақтағы зиянды жою жолдарын табуға тырысуда. Соңғы бірнеше он жылдықтар бойы бүкіл әлемнің дәрігерлері қартаю мәселелерін зерттеп жатыр. Қазірде біздің гендердің қартаю жылдамдығы мен сапасында маңызды рөл атқаратындығы айқындалды. Бірақ гендерде көп нәрсе түзетілмейді. Алайда сіз өз рационыңызға әсер етуіңіз мүмкін.
\r\n\r\nБасқаша айтқанда, біздің денсаулығымызға зиян келтірместен, қажетті өзгерістерге апаратын басқа нұсқа бар. Нәтижелері таңқаларлық: таблетка, инъекция немесе жанама әсерлері жоқ. Жалғыз сұрақ, сіз тамақтанасыз. Анығын айтқанда, жеуге болмайды. Шындығында, бұл - ораза.
\r\n\r\nЗаманауи медицина ғылымы ең бастысы сіз нені жеуді емес, қашан және қаншалықты жейтіндігіңізді түсіндіреді. Бұл - оразаның негізгі қағидасы. Адамдар оразада таң атқаннан күн батқанға дейінгі аралықта ішіп-жеуден тоқтатылады.
\r\n\r\nКөптеген жаңалықтар сияқты, қазіргі уақытта аштық пен ұзақ өмір сүру арасындағы байланыстың ашылуы кездейсоқ болды. Америкада 30-шы жылдары құрғақшылық болған кезде азық-түлік жеткіліксіз болып, бүкіл ел қиналды, халықтың орташа өмір сүру ұзақтығының төмендеуін болжау оңай болды.
\r\n
\r\nЕкіншіден, холестеринді жақсы көретін басқа азаматтар кейбір морфологиялық ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Мысалы, 50-55 жасында денелердегі майдың үлесі тек 11,5% құрайды. Кімде 11%-ды көрсетсе, бұл суператлеттің көрсеткіші. Ал 50-55 жастағы адамда майдың бұл өте төмен көрсеткіші. Кәдімгі адам үшін бұл жастағы майдың үлесі әлдеқайда жоғары - 27,1%. Яғни, қазіргі заманғы орташа статистикада адамның үштен бірі майдан тұрады. Оның іштегі майының деңгейі шамамен 30% құрайды. Ал іштің майы адам өміріне үлкен зиян әкеледі. Майдың деңгейі неғұрлым жоғары болса, 2 типті қант диабеті, жүрек-қан тамырлары аурулары соғұрлым жоғары болады әрі бұл қатерлі ісік ауруының факторы. Сондықтан осы жастағы майдың мұндай көрсеткіші аталмыш дерттердің қаупін арттырады.
Егер сізде осындай жағдайда болсаңыз, онда бұл - бір әрекет жасаудың, майдан арылудың уақыты келді деген белгі екендігін көрсетеді.
\r\n\r\nҚарапайым емдәм адам ағзасының негізгі күйіне қалай әсер ететіні таңқаларлық жағдай. Осындай емдәмді ұстанушылар СС-патологиясымен ауырып қалу қаупін тудырмайды, яғни олар инсульт, миокард инфарктісі немесе жүрек талмасына қауіп төндірмейді. Олардан миллиондаған адамның ішінен біреудің ғана сырқаттану қаупі бар. Атап айтқанда, дамыған елдердегі 40% өлім-жітімге себеп болып отыр, бұл үш ауруға АҚШ, Ұлыбритания және Ресей де жақындады. Алайда сіз осы өмір салтын ұстана алсаңыз, онда бір жыл ішінде сіз сау боласыз.
\r\n\r\nАзық-түлік пен денсаулықтың қарым-қатынасын түсіну кілті емдәмдер болды. Олар тек калорияларды шектемейді, сондай-ақ адам психологиясын қайта бағдарламалап, оны шынымен жаңа көрініске айналдырады.
\r\n\r\nАдамның сапасына әсер ететін оразаның да ықпалы осындай. Оның үстіне ораза күн сайын емес, жылына бір рет қана ұсталады. Яғни, циклдық және адам ағзасындағы барлық үдерістер циклдік түрде жүреді. Бұл дегеніміз- ораза адам үшін физиологиялық болып табылады, яғни, олар үшін қарапайым деген сөз.
\r\n\r\nЗаманауи адамның қарапайым өмір жолы өте жылдам қарқында оның денсаулығына зиян келтіреді, бірақ өмір бойы емдәммен жүру оңай шаруа емес.
\r\nОразада қарттық ауруының себебі болып табылатын жаман холестерин, триглицеридтер және қан қысымы төмендейді.
Мұндай тамақтанудың тағы бір жағымды жаңалығы - ораза күнінен кейін адамдар сирек тамақтанады. Адам оразада 200% калорияны жей алмайды. Аш құрсақ күнінде калорияның 110%-ын ғана пайдаланады екен. Осылайша, біз қартаю үдерісін қысқартып, түрлі жасқа байланысты аурулардың алдын аламыз. Айтылған үдеріс терең деңгейде өтеді.
\r\n\r\nОсындай мәселеде тышқандарға тәжірибе жасалынды. Әлемдегі ең танымал сарапшылардың бірі, профессор Вальтер Лонг қартаю мәселесін алдын алудың, тамақтану мен қартаюдың арасындағы байланысты шешуге бағытталған байланысты зерделеді. Оның бір жыныстағы, бір жас пен түрдегі тышқандарға жүргізілген зерттеулері кішкентай тышқанның үлкенінен әлдеқайда ұзағырақ өмір сүретінін дәлелдеді. Ол барлық сүтқоректілердің ұзақ өмір сүруі туралы жазба қалдырды. Ол калориялар мен өмір сүру ұзақтығы арасындағы байланыстың негізгі факторы болып табылады.
\r\n\r\nБіздің рационымызда ИРФ-1 өндірісіне әсер ететін заттар бар. Бұл - ақуыздар. Егер біз көп ақуызды тұтынатын болсақ, онда жасушалар үнемі белсенді күйде жұмыс істейді. Бұл тәртіпте дененің қатерлі ісік пен қант диабетінің белгілі бір түрлеріне әсері әлдеқайда осал.
\r\n\r\nЖасушалар ағзаның зақымын қалпына келтіру үшін өте тез өседі. Мәселенің түп тамыры денені көңілді қалыптан ДНҚ қалпына келтіруге көшіру болып табылады.
\r\n\r\nАдамдағы майдың жоғары деңгейі неге қауіпті?
\r\nҚандай тәжірибе жасалынды?
\r\nАдамның тамақтануына шектеу бар ма?
\r\nИРФ-1 деңгейін қалай азайтуға болады?
Калорияларды шектеу туралы мақалалар азық-түліктің мөлшерін шектеуге көмектеседі, бірақ жеткіліксіз. Калорияны азайтудан басқа, ақуызды тұтынуды азайту керек. Тек нөлге емес. Біз адамдардың көпшілігінің қолы жетпейтін белгілі бір критерийлерге сүйенуіміз керек. Және міндетті түрде емдәмге бармаңыз. Басқа тәсілі бар - аштық. Адам ашыққанда әсері тез және таңғажайып өткір. 24 сағаттық аштық тек глюкоза деңгейін және ИРФ-1 негізгі өсу гормонын төмендетеді. Бұған сену қиын, бірақ аштықтың бірнеше күндері денені сау күйіне қайтару үшін жеткілікті.
\r\n\r\nЖақсы нәтижеге қол жеткізу үшін кем дегенде екі айда бір рет ашығу керек. Басқаша айтқанда, оразаның жиілігі қажет.
\r\n\r\nЕкінші жағынан, бір күндік ораза көп күнгідей соншалықты нәтиже әкелмейді. Мысалы, үш күндік ашығудан кейін сіз қартаюға байланысты аурулармен күресудің қаупін азайтасыз. Қандағы қант қалыпты деңгейге дейін төмендейді, ИФР-1 қалыпты жағдайға жақындайды.
\r\n\r\nАйта кететіні, біздің денемізге қауіпсіз мерзімді әрі көп күндік аштық қажет. Содан кейін біз өзімізге қауіп төндірмей, осы шектеудің барлық артықшылықтарын ала аламыз. Ол-ораза. Бұл ғылымның тәжірибе арқылы ұзақ уақыт бойы тапқан барлық талаптары бар.
\r\n\r\nӨзіңіз төрелік етіңіз: ораза бір айға созылады, бірақ тек күн шыққанан күн батқанға дейін ішіп-жеуден тыйылуы тиіс. Осы мағынада ол бірде оразада ашығып, содан кейін тамақтанып, өзі шектейтін мерзімді емдәмге ұқсайды. Алайда емдәмнің өзіндік элементтері бар, ал ораза қатаң мағынадағы емдәм емес, ораза толық аштыққа негізделген.
\r\n\r\nАшығудың импульсі денені қалыпты түрде қайтарады, оның көп күндік әсері тұрақты нәтиже береді. Сонымен қатар, ораза циклдік болып табылады, яғни, жыл сайынғы ай күнтізбесіне сай міндетті түрде жыл сайынғы биоритмдердің өзгеруін ескере отырып, күнтізбеге сәйкес ауысады.
\r\n\r\nБұл оған үйренуге жол бермеуге және жыл бойына тұрақты әсер етуге көмектеседі (дененің жылдық ырғағын қалпына келтіреді). Яғни, қанның биохимиялық көрсеткіштері жылдың қалған барлық айларын тұрақтандырады. Осы тұрғыда оразаның пайдасы бір жылға жалғасатындығы жөнінде Алла Елшісінің хадисі де бар.
\r\n\r\nСондықтан ораза аштықтың барлық артықшылықтарына ие, ол аштықтың әсерін төмендетпестен түнде жеуге мүмкіндік беретін азық-түліктерден бас тартатын жұмсақ әдіс. Осылайша, ораза массалар үшін игілікке тікелей жол деп саналады.
\r\n\r\nМұсылмандардың ораза ұстауы биоритмнің бұзылуын қалпына келтіруге көмектесіп, иммунитетті жақсартады. Ораза - бұл жүйе, онда аштықпен емдеудің барлық элементтері қамтылған. Медицина ғылымының қазіргі заманауи үрдістері, емдәмге әрі аштыққа арналған мақсаттың бір бөлігі болып табылады.
\r\nПайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген:
«Сенің дініңдегі ең жақсы нәрсе - оның жеңілдігі, ал ең жақсы ғибадат - дінді білу».
\r\n\r\nОраза күнделікті азық-түлік емдәмінен және азық-түліктен басқа өздігінен бас тартумен қатар, оразаның мағынасын (оның білімін) түсіну оның орындалуына әкеледі.
\r\n\r\nЖаңадан ораза ұстаушыларға әдетте алғашқы күні қиынырақ болатыны сөзсіз. Аштықтан емес, адам бұрын-соңды оны ұстамағандықтан. Бұл- белгісіз қорқыныш. Бірте-бірте ағзадаға глюкоза қорлары азаяды, ал адам әлсіздікті сезіне бастайды,ол-оразаның негізгі қиындықтары. Содан кейін ағза майды азайта бастайды. Осы уақытта бауыр ИРФ-1 өндіруді тоқтатады, ал ми жасушаларды жөндеу тәртібіне ауыстырады. Жүректің метаболизмі жақсарады, қандағы қант деңгейі қалпына келеді, ИФР-1 азаяды, қандағы холестериннің жалпы мөлшері азаяды, бірақ бұл жақсы холестеринді арттырады.
\r\n\r\nЕгер сіз оразаны үнемі оны ұстап жүрсеңіз, онда ораза біздің жылдар бойы денемізге өзіміз келтірген зиянды біртіндеп түзейді. Осылайша, ораза кәрілік ауруларының алдын алатын қарапайым құрал ретінде қызмет атқарады.
\r\n\r\nӨкінішке орай, біз жылдар өте келе бәріміз қартаямыз, оған қарсы ештеңе жасай алмаймыз. Сондықтан ораза 140 жасқа дейін өмір сүруге әрекеттену емес, тек ұзақ уақыт бойы денсаулықты түзету мен сақтаудың жолы.
\r\n\r\nБүгінгі күні біздің қоғамда семіздік пен қант диабетінен көпшілік зардап шегуде. Біз жай ғана өзгерістер жасауымыз керек. Ораза-бұл шынымен де жасай алатын алғашқы пайдалы шара. Егер адамдар оразаның пайдасын білсе, денсаулығын да жақсарта алады.
\r\n\r\nОраза ұлт денсаулығын түбегейлі жақсартады. Тек бір рет оразаны тұтып, тексеріп көрген адам ешқашан бұрынғыдай болмайды. Ондағы ораза ұстау тәжірибесі де ең қызықты. Мысалы, сіз ораза ұстаған кезеңде аштықты сезінбейсіз, күн батқаннан кейін тамақ жей бастаған кезде ғана психологиялық тұрғыдан жетіспегендігіңізді сезінесіз.
\r\n\r\nАшығудың қандай пайдасы бар?
\r\n\r\n
\r\nОраза альцгеймер ауруының(қартайған кезде жадының жоғалуы) алдын алады. Адамдар арасында еске сақтауқабілетінің жоғалуы 50 мен 80 жас аралығында пайда болады екен. Егер тышқандардың тамағына глюкозаны қосса, оларды үйрету мәселесінің қиындығы мерзімінен 3-4 ай бұрын басталады. Мерзімді емдәм ми қызметін жақсартады. Неліктен? Ғалымдар ашыққан тышқандардың миын зерделегенде олардың миында жаңа жасушалардың пайда болғандығын айқындады. Аштықтың әсері жаңа нейрондар қатарының пайда болуына ықпал етеді.
Себебі, миды қоректендіруді қойған кезеңде жүзеге асады. Айтылмыш мәлімет эволюция тұрғысынан қарағанда ақылға қонымды дүние. Егер сізге тамақ жетпеген кезде аман қалу мақсатымен екі есе тиімді ойлай бастауыңыз қажет. Сіз өткен жолы қай жерде тағам болғандығын орынды еске сақтайсыз.
\r\n\r\nОраза, аштық адам миын дамытады, сондай-ақ физикалық жаттығу бұлшықетті жаттықтырады. Басқаша сөзбен айтқанда, күніне калорияны аз қолдану нәтижесіндегі аштық сізді ақылдырақ етеді. Ораза ешқандай дәрісіз аз ғана жеу арқылы өз денсаулығын жақсартудың ұтымды тәсілі. Жалпы 1,5 мың жылдықтарда қолданған тәжірибе бойынша оразаның қауіпсіздігі мен тиімділігі ұзақ мерзімде миллиондарға белгілі болды.
\r\n\r\nЕң бастысы, бұл - игіліктің бастауы. Сөз соңында мынадай қорытындыға келеміз: ғалымдар аштықтың пайдасы жайында анықтаған сайын ораза жайында көбірек жазады. Осының нәтижесінде Исламның нағыз ғылым мен өркениеттің қайнары екендігін тағы да айқындай түседі.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-25_122957814.png","field_name":"2025-03-25T12:30:17.663203+05:00"},{"id":85,"title":"Рамазандағы абзал амалдар қайсы?","text":"Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім Рамазан оразасын иманмен және сауабын үміт етіп тұтатын болса, оның өткен күнәлары кешіріледі»,[1] – деген. Сондай-ақ, рамазан айында ауыз бекітіп, ораза тұтумен қатар ізгі амалдарды көптеп істеген абзал. Өйткені, қасиетті рамазан айында атқарылған әр амалдың сауабы еселеніп беріледі. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) және сахабалардың (р.а.) өмірінен үлгі алып, ерекше ден қойып жасаған құлшылық ғибадаттарын атқаруға ұмтылуымыз қажет. Олар:
\r\n\r\n\r\n\r\n
Түнгі намаз
\r\n\r\nҚұран Кәрімде: «Түндерін Раббыларына (намазда) сәжде жасап және тік тұрып (қиямда) өткізетіндер»,[2] – деп әмір еткендей, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім Рамазанды иманмен және сауабын үміт етіп түнде намаз оқыса, оның өткен күнәлары кешіріледі»,[3] – деп өсиет еткен.
\r\n\r\nТүнде құлшылық ету – Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) және сахабалардың салт-дәстүрі. Айша анамыз (р.а.): «Түнгі құлшылықты (намазды) тастама. Өйткені, Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ешуақытта оны тастамаған. Ол кісі ауырып немесе шаршап тұрса, отырып оқитын», – деген екен.
\r\n\r\nОмар бин Хаттаб (р.а.) түн ортасына дейін намаз оқитын, сосын отбасын намазға шақырып: «Үй-ішіңді намазға бұйыр әрі өзің де оған сабырлы бол...»[4] аятын оқып оятатын. Ал, ұлы Абдулла болса: «Әлде түннің бір уақытында сәжде ете тік тұрып (намаз оқып), ақыреттен сақтана және Раббысының мейірімін үміт ете берілуші ме?...»[5] – аятын оқитын болған.
\r\n\r\nӘуелгі ізгілердің Рамазандағы түнгі құлшылық осылай болған еді. Сондықтан, мүмкіндігінше тарауих намазын имаммен бірге толық оқыған абзал. Сонда түнге құлшылық еткендер қатарынан жазылады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім имам намазын бітіргенше бірге оқыса, түнде құлшылық етті деп жазылады»,[6] – деген.
\r\n\r\nСадақа
\r\n\r\nАлла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): адамдардың ең жомарты еді. Рамазанда ерекше жомарттық жасайтын. Ол ескен желден де жомарт болатын. Әнас (р.а.) риуаят еткендей: «Садақаның абзалы – Рамазандағы садақа»,[7] – делінген.
\r\n\r\nРамазандағы садақаның жөні бөлек. Оған берілетін сауап та мол. Садақаның көптеген түрі бар, мәселен..
\r\n\r\nТамақ беру
\r\n\r\nПайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): заманының мұсылмандары дастарқан жайып ас беруге ерекше мән беретін. Оны көптеген нәпіл құлшылықтардан жоғары қоятын. Бұл қайырлы амалда дастарқанға шақырылатын адамдар кедей-мұқтаж болуы шарт емес. Олар аш адамды тойдыру мен ізгі бауырын қонақ етуге бірдей көңіл бөлетін.
\r\n\r\nАлла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қайсыбір мұсылман қарны аш мұсылманды тамақтандырса, Алла оған жәннат жемістерімен тамақтандырады. Ал, кімде-кім шөлдегенге сусын берсе, Алла оған рахиқ махтум сусынын береді».[8]
\r\n\r\nДастарқан жаю сияқты ізгі амал бауырмалдық, сүйіспеншілік, жақсы көру сияқты көптеген жақсылыққа септігі тиеді. Ал, пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «... Иман етпейінше, жәннатқа кірмейсіңдер, бір-біріңді жақсы көрмейінше кәміл иман етпейсіңдер», – деген.
\r\n\r\nАуызашар беру
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім ораза тұтушыға ауызашар берсе, оныкіндей сауап алады. Бірақ, ораза тұтушының сауабынан ешнәрсе азаймайды»,[9] – деген.
\r\n\r\nСалман (р.а.) риуаят еткен хадисте: «Кімде-кім ораза тұтқанға ауыз аштырса, күнәларына кешірім, тозақ отынан құтылу болады. Оныкіндей сауап алады. Бірақ, ораза тұтушының сауабынан ешнәрсе азаймайды», – делінеді. Адамдар: «Уа, Алла елшісі! Біз барлығымыз ораза тұтушыға ауыз аштыратын нәрсе таба бермейміз», – дегенде, Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла Тағала бұл сауапты ораза тұтушыға бір жұтым сүт, бір түйір құрма, бір ұрттам су бергенге де береді. Кімде-кім ораза тұтқанға су берсе, Алла оған жәннатқа кіргенше еш шөлдетпейтін менің хауызымнан су береді», – деген.
\r\n\r\nҚұран оқу
\r\n\r\nРамазан айы – Құран айы. Жәбірейіл періште (ғ.с.) рамазан айында Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Құранды үйрететін. Мұсылманның бұл айда Құранды көп оқығаны абзал. Сахабалардан бастау алатын ізгі буын мұсылмандары да Құранға ерекше ден қоятын. Осман бин Аффан (р.а.) әр күні Құранды хатым ететін. Ал, кейбір ізгілер рамазанның әр үш күні тарауих намазында Құранды түгел оқып бітіретін. Кейбірі жеті, ал кейбірі он күнде тарауихта хатым ететін. Бұған қоса, Құранды намаздан тыс та көп оқитын.
\r\n\r\nИмам Шафиғи рамазанда алпыс рет хатым еткені, ал Асуадтың екі түнде бір хатым түсіргені жайлы дерек бар. Ал, Зуһри Рамазан кірсе, зерттеуді және оқуды доғарып, толығымен Құранды жүзінен оқуға кірісетін болған.
\r\n\r\nСуфиян Саури де рамазан айы келгенде барлық нәпіл құлшылығын бір айға тоқтатып, бар ынтасымен Құран оқуға бет бұратын. Осыған байланысты, Ибн Ражабтың: «Тоқтаусыз үш күнде Құранды оқып тәмамдауға қатысты тыйым етілген. Алайда, рамазан айы сияқты құтты уақыт, Мекке сияқты қасиетті жерде Құранды көп оқу мұстахаб», – деген.
\r\n\r\nҚұранды оқығанда және тыңдағанда жылау
\r\n\r\nӘбу Һурайра (р.а.) риуаят етеді: «Ал, сендер бұл сөзге (Құранға) таң қаласыңдар ма. Әрі күлесіңдер де жыламайсыңдар ма, қаперсіздікте болған күйлеріңде?»[10] аяты түскенде, суффа сахабалары қатты жылады. Олардың жағдайын естіген Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) да көзіне жас алды, оған қосылып біз де жыладық, сонда Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алладан қорқып көзіне жас алған адам тозаққа кірмейді...[11]», – деген еді».
\r\n\r\nИғтикаф
\r\n\r\nАлла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әр рамазанда он күн иғтикафта отыратын. Дүние салған жылы жиырма күн иғтикаф етті [12]. Иғтикаф – рамазан айының соңғы он күнін мешіттен шықпай құлшылықпен өткізу. Сонымен бірге, құлшылықтан басқа ешбір шаруамен айналыспау. Жүрегімен және тәнімен толығымен ғибадатқа ден қою.
\r\n\r\nИғтикаф – Құранды тиләуат ету, намаз оқу, зікір, дұға және басқа да құлшылықтардың басын біріктіретін ғибадат. Иғтикаф құлшылығының қиындығын тек бұл амалды жасап көрген адам біледі. Шынайы ниет, мықты жігермен иғтикаф еткенге Жаратушы жәрдем береді.
\r\n\r\nРамазан ұмрасы
\r\n\r\nХадисте: «Рамазандағы ұмра үлкен қажылықпен тең» [13] деген риуаят бар. Тағы бір риуаятта «менімен бірге қажылық еткенмен тең» деп айтылған. Ойлаңызшы, Пайғамбармен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бірге қажылық ету неткен ғанибет!
\r\n\r\nҚадір түні
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім қадір түнін иманмен және сауабын үміт етіп өткізетін болса, оның өткен күнәлары кешіріледі» [14] – деген.
\r\n\r\nАлла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) және сахабалар қадір түнін іздеп рамазанның соңғы он түнін құлшылықпен өткізетін. Сахабалар мен табиғиндер ғұсыл алып, қош иіс сеуіп соңғы он түнде қадір кешін күтетін. Бұл түн – зая кеткен уақыттың орнын толтыруға бір мүмкіндік. Қасиетті түннің қадірін сезініп құлшылық пен дұға-тілек ететін уақыт. Қадір түнінің жақсылығынан мақұрым қалған адам жақсылық атауынан құр алақан қалмақ.
\r\n\r\nҚадір түні – рамазан айының соңғы он күндерінің тақ түндері. Ең басым риуаят 27-ші түнге келеді. Убай бин Кағб (р.а.) риуаятынан: «Уаллаһи, мен ол қай түн екенін білемін. Ол – Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бізге түнде құлшылық етуді бұйырған түн. Ол – жиырма жетінші түн».[15]
\r\n\r\nУбай серт етіп: «Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) айтқан белгісі – ертеңіне күн шуақсыз көтеріледі», – деген.
\r\n\r\nАйша анамыз: «Уа, Алла Елшісі! Егер сол түні құлшылық етсем не деп дұға етейін, – дедім. Ол: «Уа, Алла! Сен Кешірушісің, кешіргенді жақсы көресің. Менің күнәмды кеш», – деп айт», –дегенін риуаят етеді.
\r\n\r\nДұға мен истиғфарды көбейту
\r\n\r\nРамазан айының күні мен түні – ең қасиетті уақыттардың бірі. Бұл айды ерекше қадірін ұғынып өткізген жөн. Дұға-тілек етуге ең абзал уақыттар:
\r\n\r\n. Ауызашар сәті. Ораза тұтушының ауызашар кезіндегі дұға кері қайтарылмайды.
\r\n2. Түннің соңғы үштен бір бөлігі.
\r\n3. Сәресі уақытындағы истиғфар.
Туыстық қарым-қатынасты күшейту
\r\n\r\nӘбу Һурайра (р.а.): «Мен Алла Елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім ризық-несібесі кең және өмірі ұзақ болуын қаласа, туыстық қарым-қатынасын жасасын», – деген сөзін естідім»,[16] – дейді.
\r\n\r\nАғайынмен тату болу көркем мінездің қатарына жатады. Ал, туысқанмен ара-қатынасты үзу – күнә. Құранның 19 аяты туыстық қарым-қатынас жасауға шақырады. Ал, 3 аяты туыстық байланысты үзгенге лағынет пен азап болатындығы жайлы.
\r\n\r\nТуыстық қарым-қатынас кем дегенде уақыт-уақытымен сәлем беріп аман-саулығын сұрап тұрумен болады.
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде қасиетті рамазан айында ауыз бекіткендерді былайша сүйіншілейді:
\r\n\r\n«Адам баласының әрбір амалына оннан жеті жүз есеге дейін сауап беріледі. Алла Тағала: «Тек ораза олай емес, оның қарымын Мен беремін. Пенде рақатын, тамағы мен сусынын Мен үшін тәрк етті. Ораза тұтушыға екі қуаныш бар. Ауыз ашқандағы қуаныш және Раббысымен кездескендегі қуаныш. Ораза тұтқанның аузынан шыққан иіс Алла құзырында миск қош иісінен де жақсырақ» [17].
\r\n\r\nРуслан Қамбар,
\r\n\r\nисламтанушы
\r\n\r\n\r\n\r\n
[1] Бұхари, Муслим.
\r\n[2] «Фурқан» сүресі, 64-аят.
\r\n[3] Бұхари, Муслим.
\r\n[4] «Таһа» сүресі, 132-аят.
\r\n[5] «Зумәр» сүресі, 9-аят.
\r\n[6] Сунан кітаптары.
\r\n[7] Тирмизи.
\r\n[8] Тирмизи.
\r\n[9] Ахмад, Насаи.
\r\n[10] «Нәжм» сүресі, 59-61 аяттар.
\r\n[11] Тирмизи, Байһақи.
\r\n[12] Бұхари.
\r\n[13] Бұхари, Муслим.
\r\n[14] Бұхари, Муслим.
\r\n[15] Муслим.
\r\n[16] Бұхари.
\r\n[17] Бұхари, Муслим.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-03-25_123141855.png","field_name":"2025-03-25T12:32:10.377707+05:00"},{"id":86,"title":"ДЕСТРУКТИВТІ АҚПАРАТТАН ҚАЛАЙ ҚОРҒАНАМЫЗ?","text":"Күн өткен сайын интернет қолданушыларының саны артып келеді. Сол себепті интернетте пайдалы мәліметтермен қатар, деструктивті, яғни адамның психологиялық, физикалық саулығына теріс әсер ететін, құқығына қайшы келетін теріс ақпараттар та баршылық. Мұндай ақпараттар қоғамның қалыпты дамуына қауіп төндіреді. Сондықтан оны дер кезінде тану және онымен күресу өте маңызды.
\r\n\r\nДеструктивті мазмұндағы ақпарат адамды күрделі, сонымен қатар күнделікті қажетті тапсырмаларды орындаудан алшақтату үшін жасалған. Мұндай ақпараттарды оқу жұмыс процесін баяулатып, адамды өз бетінше және креативті ойлау қабілетінен айырады. Қазіргі уақытта әлеуметтік желілер, форумдар, басқа да цифрлық платформалар қылмыс жасаудың және жекелеген адамның дүниетанымына әсер етудің алаңына айналды. Зерттеушілердің пікірінше, интернет қолданушылары, соның ішінде жас буын өкілдері (14-25 жас аралығы) әлеуметтік желілерде экстремистік идеология насихаты, суицид жолдары, есірткі қолдану және т.б. ақпараттарға көп кезігеді. Осындай ақпараттардың салдарынан адам баласы ауыр күйзеліске ұшырап, ата-анасы, қоршаған ортасымен қарсы келіп, соңында түрлі қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа ұрынуы мүмкін.
\r\n\r\nЦифрлық технологиялар дамыған сайын адамдар басқа адам туралы қажетті мәлімет алып қана қоймай, оның абырой-беделін түсіруге бағытталған ақпарат тарата алатындай мүмкіндікке қол жеткізді. Әсіресе мұны деструктивті ағым өкілдері белсенді түрде пайдаланып келеді. Мысалы, экстремистік идеяларды насихаттау көбіне «бізді» «өзгелерден» бөлуге бағытталады. Олар адамдардың тәрбиесіздігіне сүйене отырып, арнайы әсер ету әдістерін қолданады, рухани ілімдер мен тарихи фактілерді бұрмалайды және т.б. Сонымен қатар деструктивті діни ағымдар әлеуметтік
\r\nжеліде арнаулы дайындалған стратегия бойынша әрекет етеді. Олар өзге адамдарды қатарына қосуүшін әлеуметтік желілерді өте белсенді пайдаланып, арнаулы ойластырылған стратегияны іске асырып қана қоймай, әртүрлі бұрмаланған, жалған ақпарат тарату арқылы өзгелерді шатастырады. Ақпарат құралдарында, әлеуметтік желілерде Қазақстанда тыйым салынған ИГИЛ секілді экстремистік ұйымдар интернеттің шексіз мүмкіндігін шебер пайдаланғанын, желілер арқылы виртуалды орта қалыптастыруға әрекет еткенін жазған болатын. Шынында қазіргі таңда әлеуметтік желілерді пайдалану оңай. Желілердің көмегімен радикалды ағымдар өз хабарламаларын аудиторияның нақты топтарына бейімдеп, виртуалды әлем арқылы миллиондаған адамның үйіне еніп жатқаны жасырын емес.
Деструктивті мазмұндағы ақпарат тасқынына қалай төтеп беруіміз керек? Оның алдын алудың алғашқы қадамы – қауіпті білу және тану. Алайда үрейге беріліп, өзіңізді интернеттен толық шектеудің қажеті жоқ. Себебі интернет – адамзаттың ең үлкен жетістігі. Сондықтан одан бас тарту қиын. Интернетті меңгерудің ең тиімді жолы – оны дұрыс қолдану. Сол арқылы ғана интернеттің игіліктері мен
\r\nмүмкіндіктеріне қол жеткізе аламыз.
Қазіргі қоғамға қажетті дағды – медиа сауат. Ол ақпараттық хабарламаларды дұрыс оқуға, оларды талдауға және солар арқылы қалыптасқан пікірді сыни тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді. Медиа
\r\nсауаттылық адамдарға манипуляцияға қарсы тұруға, жалған немесе деструктивті мәліметтерді тез анықтауға көмектеседі.
Деструктивті ақпараттан сақтану үшін қарапайым ережелерді біліп, деструктивті мазмұнды саралауға көмектесетін цифрлық нұсқамаларды қолдану қажет. Мысалы, қажетсіз ақпаратты бұғаттайтын түрлі антивирус бағдарламаларын орнатуға болады. Көптеген танымал интернет браузерлерде веб-сайттарды бұғаттауға арналған қосымшалар бар. Сонымен қатар «Бейтаныс адамдармен сөйлеспе» ережесін есте сақтап, әлеуметтік желідебарлық белгісіз нәрседен сақ болуымыз керек. Бейтаныс сілтемелерге өтпей, беймәлім жерден келген хабарламаларды қабылдамау аса маңызды.
\r\n\r\nДеструктивті ақпаратпен күресу үшін әркім өзінің медиа сауатын арттырып, ақпаратты дұрыс талдауды үйренуі қажет. Бүгінде ақпарат ағынының көптігі сонша, интернеттегі ақпараттар өзіне назар
\r\nаудартпай қоймайды. Алайда сыни ойлай алатын және ақпаратты ресми дерек көздерден ғана пайдаланатын адамдар деструктивті ақпараттар ағынынан өзін қорғай алады.
Сонымен қатар әлеуметтік желілерде де жалған және деструктивті ақпарат көп тарайды. Себебі желілердегі ақпаратты тексеру механизмі әлсіз. Желілерде таралып ақпараттардың ақ-қарасын анықтау қиын. Сондықтан әлеуметтік желідегі ақпараттарға алданбай, тек ресми және сенімді дереккөздерге жүгінген жөн. Діни ақпаратты шекараның арғы жағында
\r\nотырған беймәлім ұстаздардан, белгісіз сайттардан үйренуге болмайды. Діни мағлұмат алам деушілерге Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының muftyat.kz сайты бар екенін еске салғымыз келеді. Біз бірге сыйластық пен өзара түсіністікке негізделген үйлесімді қоғам құру арқылы деструктивті ақпараттың барлық түрінен бас тарта аламыз.
\r\n\r\n
Ислам МАРАТҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Діни оңалту бөлімінің маманы
\r\n\r\n«Иман» журналы, №2, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-04-07_083758040.png","field_name":"2025-04-07T08:38:14.947248+05:00"},{"id":87,"title":"ИСЛАМ ЖӘНЕ ОТБАСЫ ҚҰНДЫЛЫҒЫ","text":"Әрбір отбасы – жер бетіндегі мемлекеттердің негізгі іргетасы. Өмір кешіп жатқан отбасылар қаншалықты бақытты болса, сол елдің іргетасы да сапалы болмақ. Негізінен біреудің отбасындағы өмірі екінші бір отбасыға толықтай үлгі бола алмауы мүмкін. Алайда отбасы құндылығы жөнінде ата салтымызбен сабақтасқан асыл дініміз Исламнан артық еш жерден таппасымыз анық.
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өсиетіне сәйкес үйлену сүннет амал саналады. Сондай-ақ бақытты отбасы моделінің ең ғажап үлгісін де Алла Тағаланың ақырғы елшісі ғибратты ғұмырында көрсете білді. «Сендердің ең жақсыларың – отбасына, әйел, бала-шағасына жақсы қарағандарың. Ал сендердің араларыңда отбасына ең жақсы қарайтыны – менмін» деп әрбір мұсылманға кімнен үлгі алу керектігін түсіндірді.
\r\n\r\nБайқасаңыз, қасиетті Құран Кәрімде де, екі дүние сәруарының мүбәрак хадистерінде де отбасына қатысты бұйрық, ақыл-кеңес, бағыт-бағдар ер адамдарға қарата айтылады. Мәселен, «Ниса» сүресінде «Жұбайларыңмен тату өмір сүріңдер!» деп бұйырылса, хадистердің бірінде: «Біліп қойыңдар! Сендердің барлығың бақташысыңдар, бәрің де қарамағыңдағыларға жауаптысыңдар.Әмірші (басшы) – қарамағындағы адамдарға жауапты, ер кісі – өз отбасына бақташы, соған жауапты, ал әйел күйеуінің үйіне және баласына бақташы әрі солардан сұралады» (Әбу Дәуіт) делінген. «Ер адамға отбасын асырау үшін еңбек етіп, нәпақа таппау күнә ретінде жеткілікті» деп ардақты Елші (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) отбасының тәрбиесімен қоса ризық-несібесін іздеуге ер адамның жауапты екенін шегелей түскен.
\r\n\r\nЕр азамат үшін өмірлік сыңарын тауып үйлену, әйелдер үшін теңін тауып, тұрмыс құру – өмірдің жаңа бір сатысы. Бабаларымыз «Басекеу болмай, мал төртеу болмайды» деп, басы бос жүрген жігіттің де, қыздың да дүниесі құралмайтынын біліп айтқан. Бұған мысалды қазіргі таңда маңайымыздан-ақ оңай табамыз. Әрине, үйленудегі негізгі мақсат – дүние жиып, байып кету емес. Үйлену адамдардың дүниесіне береке әкеліп қана қоймай, жан тыныштығы мен сәулелі сәттерді де сыйлайды. Некелесетін кезде ер мен әйел алдында не күтіп тұрғанын білмейтіндіктен өмірлік жарымен әрқашан бір болуға, соның ішінде қуанышқа бірге ортақтасып, қайғы-мұң мен қиын сәттерді тең бөлісуге серт береді. Ал үйленгеннен кейінгі әрбір қуаныш та, қиыншылық пен сынақ та көбіне өздеріне байланысты өрбиді. Егер бір-бірінің алдындағы міндеттерін толық түсініп, соны орындауда сабырлық һәм тұрақтылық танытса, отбасында татулық пен береке орнамақ. Керісінше, бірінбірі кінәлап, әрбір іс-әрекетінен мін іздеп, негізгі ұстанымнан айныса, ондай отбасының бақытты ғұмыр кешуі неғайбыл.
\r\n\r\nОтбасы бақытының бастауында жұбайлардың бір-бірін сыйлауы, қадірлеп-құрметтеуі тұратыны даусыз. Бұл ретте жақсы сөз сөйлеу, мақтау сөздер айтудың жөні бөлек. Адамның басқа жаратылыстан артық жері сөйлеу болса, ерлі-зайыптылар да бір-бірінің көңіл-күйін, сезімін сөзі арқылы ұғынып тұрады. Тіпті бір-бірінің атын атамай, еркелетіп есім беруі де арадағы сүйіспеншіліктің
\r\nсақталуына жол ашады. Әзілдесу, күліп-ойнау отбасы жарасымын одан сайын арттырып, өсіп келе жатқан ұл-қыздардың да ата-анасын қадірлеп, бауырларымен және маңайындағы адамдармен жақсы қарым-қатынас құруды үйретеді. Өйткені әрбір бала мәміле жасауды алдымен ата-анасына қарап үйренеді. Бірі отағасы деп, бірі отанасы деп құрметтеп отырса, мұндай сыйластықты көріп өскен баладан жамандықтың, қатыгездіктің шығуы мүмкін емес. Бұл орайда халқымыздың «Әйеліңе балаң жоқ жерде, балаңа адам жоқ жерде ақыл айт» деген тәлімін де естен шығармаған жөн. Сондай-ақ әзіл-қалжыңның да шегінен шықпай, ерлі-зайыптылар бірін-бірі кемсіту, туыстарын мазақ етуден аулақ болуы қажет.
Халық даналығындағы «Достың сәні – қимастық, отбасының сәні – сыйластық» деген сөздің өміршеңдігін жақсы білеміз. Яғни ғибратты әңгімелерде айтылғандай, отбасында әйелі ерін сыйламаса, балалар да оны сыйламайды. Ал ері әйелін сыйламаса, ол үйде ешкім ешкімді сыйламайды.
\r\n\r\nКешірімді болу – отбасы құндылығының негізгі тетігі. Әрбір отбасында ыдыс-аяқ сылдырламай тұрмайтыны рас. Ал оның ары қарай ушығып, сынып қалуынан сақтайтын қарекет – кешіру. «Мен неге кешірім сұрауым керек» деген секілді ой екі адамға да келетіні белгілі. Әйтсе де бір-бірінен мін іздемей, кішкене ғана өкпе-назды тез ұмытып, кешірім сұрау мен кешіру –жақсылықтың белгісі. Алла Тағала Құранда «Ниса» сүресінің 19-аятының жалғасында: «...Олармен (жұбайларыңмен) жақсы қарым-қатынас қылыңдар. Тіпті оларды жақтырмасаңдар да, сабыр етіңдер. Өйткені сендер жақтырмаған нәрседе Алла көп жақсылық жасаған болуы мүмкін», – деп, кейбір кемшіліктерге көз жұмып, сабыр сақтауды бұйырған. Отбасылық өмірдегі кейбір жағымсыз сәттер, түсініспеушіліктер кешірім арқылы ер мен әйел қатынасының беки түсуіне әкеледі.
\r\n\r\nСыйлық беру сыйыңды арттырады. Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бір-бірлеріңе сыйлық беріңдер, бір-біріңді жақсы көретін боласыңдар», – деген өсиетінен ерлі-зайыптылардың отбасындағы өзара мейірім мен құрметтің артуына сыйлық берудің қаншалықты оң әсерін тигізетінін түсінеміз. Әсіресе ер адам түзде нан тауып, үйіне Құдай бұйыртқан ризық-несібемен оралғанда азын-аулақ болса да сыйлықпен келгені жақсы. Бұл жабырқап отырған болса, жұбайының көңілін көтеріп, шаттанып отырса, қуанышын еселей түседі.
\r\n\r\n«Қанша малды болса да, бай қуанар егізге» демекші, бай, дәулетті жандардың өзіне сыйлық берсеңіз, кәдімгідей қуанышын жасыра алмай қалатыны бар. Сол секілді жұбайыңызға өзінде бұрыннан бар зат немесе киімнің басқа түрін, жаңасын сыйласаңыз, ондағы қуанышын сөзбен айтудың өзі жеткіліксіз. Хадистерде «Жақсы сөз – садақа» делінгендей, кейде тауып айтылған мақтау немесе жылы сөздің өзі қымбат заттан да артық болуы мүмкін. Яғни сыйлықтың құны не көлемі маңызды емес, оны кімнің әкелгені және кімге берілетіні маңызды.
\r\n\r\nОтбасы жарасымының сыры – отбасы құндылығын түсінуде. Ең алдымен жанға тыныштық сыйлайтын отбасы деген шағын ғана мемлекеттің Алла Тағаланың адамға берілген аманаты әрі баға жетпес нығмет екенін естен шығармаған абзал. Әрбір бақытты отбасы – жарқын болашақтың кепілі. Өзара сыйластық пен сүйіспеншілік, кешірім мен сый-құрмет отбасының берекесін арттырады.
\r\n\r\nРасында әр адам үшін ұшқан ұясының орны бөлек. «Отан отбасынан басталады» деп бекер айтылмаған. Өкінішке қарай қазіргі жаһандану заманында қоғамға қауіпті жаңа кеселдер пайда болуда. Есірткіге еліту, құмар ойындарынан шыға алмау, электронды темекіге тәуелділік сынды кеселдер әсіресе балалар арасында тез таралып, жастарымызға зиян тигізуде.
\r\n\r\nЛудомания кесірінен талай шаңырақ шайқалды. Талай азамат заң бұзып, қылмысқа ұрынды. Бұл дерт жас ұрпаққа өте үлкен зиян келтіруде. Онлайн ойындар да балалардың күнделікті ермегіне айналып барады. Президентіміз бұл мәселелерді өткен жылғы Ұлттық құрылтайда арнайы көтерген болатын.
\r\n\r\nЖарасымды отбасындағы өзара мейірімділік, ізгілік, адамгершілік сынды қанға сіңген қасиеттерді жаңғырту үшін 2025 жылды діни қызмет аясында «Ислам және отбасы құндылығы» жылы деп жарияладық. Алла қаласа, осы жыл аясында бірнеше іс-шараларды жүзеге асырамыз. Игі бастама аясында балаларға арналған «Менің сүйікті отбасым» кітабын шығарамыз. Біз үшін әр отбасының бақытты болуы маңызды. Сол себепті осы жылы «Отбасы бақыты» тақырыбындағы еңбекті оқырманға ұсынамыз.
\r\n\r\nБұдан бөлек батагөй ақсақалдар арасында ІІ республикалық бата беру байқауын, отбасы жарасымын арттыру мақсатында «Ислам және отбасы», «Ислам және рухани құндылықтар», «Жастарды кәсіпке баулу жолдары», «Әкеме мың алғыс», «Анама мың алғыс» тағы да басқа тақырыптарда игі іс-шараларды ұйымдастырамыз. Өйткені аталған іс-шаралардың тәрбиелік мәні зор.
\r\n\r\nЖастар қай кезде де қоғамның негізгі қозғаушы күші болған. Егер жас буын өкілдерінің қайраты мен қажырын, білімі мен жігерін жақсы істерге бағыттай білсек, көптеген игілікке кенелеріміз хақ. Өкінішке қарай қазір кейбір жастар бойындағы күш пен жігерді еңбек етуге, білім алуға жұмсаудың орнына оңай жолмен табыс табуға ұрынуда. Олардың лотереяға, букмекерлік кеңселерге әуестенуінің, онлайн ойындарға қызығуының себебі осында жатыр. Демек баршамыз бірігіп, жастардың бойында көрініс тапқан осындай жаман әрекеттерді жоюға атсалысуымыз қажет. Өскелең ұрпақты ізгілікке баулу мақсатында кезекті Жастар форумын өткізіп, басқосуда «Жастардың әдебі мен мәдениеті» құжатын қабылдап, оны барынша жас буын өкілдері арасында насихаттаймыз.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, отбасы, ошақ қасы, отағасы, отанасы, отау деген атаулар қазақ халқының отбасыны жылулық мекені деп түсінгенінен берілсе керек. Ендеше Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүннетіне амал етіп құрған шаңырағыңыз ешқашан шайқалмай, жылулық пен мейірімділіктің, татулық пен сүйіспеншіліктің ошағы болған отбасыңыз мереке мен берекенің ордасына айналғай!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти
\r\n\r\n«Иман» журналы, №2, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-04-07_083903059.png","field_name":"2025-04-07T08:39:11.313655+05:00"},{"id":88,"title":"ЕҢБЕК ЕТУ ӘДЕБІ","text":"Ислам дiнi еңбек етiп, адал ризық табуға, сол арқылы өзiнiң отбасы, балашағасын асырап, өзге адамдарға қол ұшын беруге шақырады. Мұсылман адам Алланың берген күш-қуаты арқылы маңдай терiмен еңбек ете бiлiп, ешкiмге қол жайып, мұқтаждық қылмауы қажет.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Уа, иман еткендер! Жұма күнгi намазға азан шақырылған кезде Алланы еске алуға асығыңдар! Сауда-саттықты қоя тұрыңдар. Бiле бiлсеңдер осы іс – қайырлы. Жұма намазы аяқталысымен Алланың несiбесiн iздеп, жер бетiне тараңдар», – деп айтқан («Жұма» сүресі, 9-10 аяттар). Бұл аяттар жұма намазының мiндеттелуi туралы болғанымен, мұсылманның қалайша еңбек ететiндігi де сипатталған. Ол жұма намазының азанына дейiн кәсiбiн iстеп, Алланың парызы келгенде жұмысын тоқтатып, жұма намазын оқып, құлшылықтан босағаннан кейiн қайтадан еңбек етуге кipiciп кетедi. Пайғамбарымызың (оған Алланың салауаты мен сәлемi болсын) хадистеpiнде де өзгеге масыл болмау, адал кәсiп қылу туралы көптеп айтылған. Мысалы, сондай хадистердiң бipiнде: «Сендердiң бiрің қолына арқан алып, тауға барып, отын арқалап әкеліп сататын болса, осы ісі арқылы Алла оның жүзiн абыройлы етеді. Бұл оның сұрағанын беруі не бас тартуы мүмкiн болған адамдарға қол жаюынан қайырлы», – делiнген (Бұхари). Алла Тағаланың сүйген құлдары пайғамбарлардың әрқайсысының өзiндiк кәсiбi болған. Мысалы, Әбу Һурайрадан (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте: «Зәкария (пайғамбар) ағаш ұстасы едi», – делiнедi. Дәуіт (оған Алланың сәлемi болсын) пайғамбар жайында: «Өзінің қолымен жасап тапқанымен жеген тамақтан артық тамақты ешкім жеген емес. Алланың пайғамбары Дәуіт тек қолымен жасап (сатқанымен) ғана тамақтанған», – деп айтылады (Бұхари).
\r\n\r\nДәуіт (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар темірден сауыт, қылыш жасайтын еді. Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбарға пайғамбарлық келмей тұрып, Мәдианыда он жыл бойы жалданып қой баққан. Нұх (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар кеме жасаған. Пайғамбарымыз Мұхаммед те (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жас күнінде қой бағып, кейіннен саудамен айналысқан. Алла Тағаланың сүйікті құлы болған пайғамбарлардың бұл істері – бізге үлкен үлгі. Кейінгі сахабалардың ішінде Әбу Бәкір, Осман, Абдурахман ибн Ауф т.б. үлкен кәсіпкерлер көп болған. Мұсылмандар мұқтаждық қылғанда Осман жүз түйені үстіндегі жүгімен қоса садақа қылған. Омар ибн Хаттаб (оған Алла разы болсын): «Сендердің ешқайсыларың: «Уа, Аллам! Мені ризықтандыр», – деп алып, өздерің амалсыз отырмаңдар. Өйткені аспаннан алтын не күміс ешуақытта жаумайтынын білесіңдер», – деген.
\r\n\r\nАта-бабаларымыздан қалған мақал-мәтелдерге назар салсақ, олар «Еңбек етсең ерінбей, Тояды қарның тіленбей», «Еңбегімен ер сыйлы, өнбегімен жер сыйлы», «Еңбек түбі – береке, көптің түбі – мереке» деу арқылы ұрпақтарын еңбек етіп, харекет қылуға үндеген. Еңбексіз жүрген, жалқау, жатыпішер жандарға күйінген хәкім Абай өлең жолдарында:
\r\n\r\nАдасып, алаңдама жол таба алмай,
\r\n\r\nБерірек түзу жолға шық, қамалмай.
\r\n\r\nНе ғылым жоқ, немесе еңбек те жоқ,
\r\n\r\nЕң болмаса кеттің ғой мал баға алмай, – деген.
\r\n\r\nАбай Құнанбайұлы қарасөздерінде: «Тыныш жатып, көзін сатып, біреуден тіленбей, жанын қарманып, адал еңбекпен мал іздемек – арлы адамның ісі», – дейді. Ендеше, кәсібін дінімізге сай атқарамын деген әр мұсылман мынадай әдептерді білуі тиіс.
\r\n\r\n1.Ниетті дұрыстау. Мұсылман жан еңбек етіп, кәсіп қылу арқылы өзі мен отбасын басқаларға қол жайып мұқтаждық қылудан сақтау, ата-анасына жақсылық жасау, мұқтаждар мен жетім-жесірлерге жәрдемдесу сияқты ниетте болу керек. Әбу Һурайрадан (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кәсіптің ең қайырлысы – ықыласпен атқарылған жұмысшының қол еңбегі», – деген (Ахмад).
\r\n\r\n2. Адал кәсіп істеу. Алдап, арбап, ұрлап, тартып алынған дүниеде ешуақытта береке болмайды. Ондай кәсіп істеген кісінің қияметтегі жазасы да ауыр. Мол табыс әкелетін арам кәсіптен, табысы аз болса да адал кәсіп артық. Халқымызда мұндайда «Сақалын сатқан кәріден, еңбегін сатқан бала артық» деп жатады. Құранда Алла Тағала: «Және Алланың сендерге берген халал, таза несібесінен жеңдер. Сондай-ақ өздерің иман келтірген Алладан қорқыңдар», – деп бұйырған («Мәида» сүресі, 88-аят). Жәбир ибн Абдулладан (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте Пайғамбарымыз да (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) арам жолмен нәпақа табудан қайтарып: «Харам пайдадан өскен (адам денесіндегі) ет жәннатқа кірмейді», – деген.
\r\n\r\n3. Жалқаулықтан сақтану. Ибн Хажар атты ғалым: «Жалқаулық – әлдебір іске шамасы келе тұра атқармау», – деп түсіндірген. Алла Тағала адам баласы тырысып, харекет етіп жетсін деп, әр жақсы істі өзіндік себебіне байлаған. Ырыс пен береке те адамның еңбегі арқылы келеді. Халқымыздағы «Жаман болар жігіт шегіншек келер, Кедей болар жігіт еріншек келер» немесе «Жалқау тек жатар, ырысы да қашар» деп жататыны содан. Жалқаулық рухани дерт болғандықтан, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бізді бұл жаман кеселден сақтандырып, былай деп дұға қылуымызды үйреткен: «Уа, Аллам! Расында, мен өзiңе әлсiздiктен және жалкаулықтан (сақта деп) сиынамын» (Бұхари, Мүслим).
\r\n\r\n4. Дүние iстерін өмiрдің нeгізгі қамына айналдырмау. Мұсылманның қалтасында дүниенiң болғаны жақсы, алайда дүниенi жүрекке кiргiзуге болмайды. Істегенде де осы қағиданы әркез сақтап, дүние iстері адамды Алланың бұйрықтарын орындаудан тоспауы қажет. Дүниесiн ақыретiнен жоғары қойғандарды Абай хәкім де қатты сөгiп: «Олай болғанда, қай адамның көңiлiнде дүние қайғысы, дүние қуанышы ақырет қайғысынан, ақырет қуанышынан артық болса – мұсылман емес», – деп айтқан. Мұсылманның басты мақсаты – дүние табу емес, дүниесi арқылы Алла Тағаланың бұйрықтарын орындау. Құдси хадисте Алла Тағала былай деген: «Бiз дүниенi намаз оқып, зекет берсiн деп түсiрдiк. Егер адам алтынға толы бiр сайы болса, тағы екiншici болғанын қалайды. Егер екеуi болса, үшiншici болғанын қалар едi. Адам баласының нәпciciн топырақтан басқа ешнәрсе толтыра (қандыра) алмайды. Ал Алла Тағала тәубеге келушiлердiң тәубесiн қабыл алады» (Табарани, «Муғжам әл-кабир»).
\r\n\r\n5. Кәciбi арқылы қоғамға пайда тигізу. Адал тапқан дүниесiмен өзгелерге жәрдемдесу, мұң-мұқтаждың қажетiн өтеу, сол арқылы Алла Тағаланың разылығын үмiт ету – мүмин жанның кәсiптегi негiзгi мақсаты. Пайғамбарымыз (оған Алланын салауаты мен сәлемі болсын) хадисiнде: «Адамдардың ең қайырлысы – өзге адамдарға көбiрек пайда тигiзгені», – деп айтқан (Табарани, «әл-Муғжаму әл-әусат»). Тағы бiр хадисте: «Адамның жұмсаған ақшасының ең қайырлысы – өзінің отбасы үшін жұмсаған динары және Алла жолында мінетін көлігіне жұмсаған динары мен Алла жолындағы жолдастары үшін жұмсаған динары», – делінген (Мүслим).
\r\n\r\nКезінде Ибраһим ибн Адхам (оны Алла рақымына алсын) деген ғалымның танысы Шақиқ әл-Балхи деген кісі болған екен. Ол кісі саудамен айналысатын дәулетті адам болады. Алыс сапарларға шығып, сауда жасап жүреді. Бір күні Ибраһим ибн Адхам досын сапарға шығарып салады. Алайда Шақиқ көп ұзамай сапарынан қайтып оралады. Ибраһим ибн Адхам досының сапардан тез оралуының мәнін сұрағанда, ол: «Сапарда жол бойында демалып отырғанымда, қанаты сынған, көзі көрмейтін, бір құсты көрдім. Апырай, мына байғұс қалай қоректенеді екен деп ойға шомылғаным сол-ақ екен, басқа бір қанаты бүтін құс келіп, жаңағы құстың аузына тамақ салып, қоректендіре бастады. Сонда мен: «Уа, Алла! Мына көзі көрмейтін, қанаты сынған құсты тамақтандырған кезде, мендей құлыңды міндетті түрде аштан қалдырмайсың ғой», – деген ойға келдім де, сапарымды тоқтатып, қайта артқа қайттым», – дейді. Сонда Ибраһим ибн Адхам: «Уа, Шақиқ! Сен неге өзіңді қанаты сынған құсқа теңедің, одан да оған қорек алып келген құсқа теңегінің дұрыс еді», – дейді екен. Осы кезде Шақиқ өз қателігін түсініп: «Уа, Ибраһим! Мен қателескен екенмін. Сен бізге шынайы ұстазсың», – деген екен.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Думан САЙФУЛЛА
\r\n\r\n«Иман» журналы, №1, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-04-07_084023726.png","field_name":"2025-04-07T08:40:44.724084+05:00"},{"id":89,"title":"АДАЛ ОТБАСЫ АҚ НЕКЕДЕН БАСТАЛАДЫ","text":"Біздің қазақ қоғамы, жалпы мұсылман әлемі әрқашан отбасының беріктігімен ерекшеленген. Себебі отбасы құндылығы – барша мұсылманның қастерлі ұғымы. Тіпті иман мен неке сонау Адам (оған Алланың сәлемі болсын) атадан бастап, осы уақытқа дейін, тіпті жәннатта жалғасатын құлшылық саналады.
\r\n\r\nНекенің тілдік мағынасы «байлану» дегенді білдіреді. Ал шариғаттағы мағынасы – ер мен әйелдің шариғаттың көрсеткен жолымен неке қию арқылы байлануы. Алла Тағала Құран Кәрімде үйлену, некелесу туралы былай деген: «Сендерге, оған тұрақтауларың үшін өз жыныстарыңнан жұбайлар жаратып, араларыңа сүйіспеншілік, мейірімділік пайда қылғаныда – Оның белгілерінен» («Рум» сүресі, 21-аят).
\r\n
\r\nРасында Алла Тағаланың үйленуді шариғатқа енгізуінде ұлы даналық, асыл мақсат және терең мағына бар. Өмірге салиқалы ұрпақ әкелу тәрбиелі, ұяты бар иманды жар таңдаудан басталады. Үйлену – адамзат болмысын, сонымен қатар тектілікті тексіздіктен сақтаудың шариғаттағы ең тура жолы. Некемен басталған екі жастың бас қосуы берекелі әрі өмірге дені сау, таза ұрпақ әкелуіне себеп. Таза, текті қоғамда жақсылықтар көбейіп, жамандықтар азаяды.
Ислам ғалымдары үйленуді адамның мүмкіндігіне қарай бірнеше сатыға бөліп қарастырады. Ал жалпы некенің үкімі – сүннет. Сондай-ақ барлық пайғамбарлардың сүннеті. Алла Тағала Құранда: «Расында сенен бұрын да пайғамбарлар жібергенбіз. Оларға да жұбайлар, ұрпақтар бергенбіз», – деген («Рағыд» сүресі,38-аят). Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Үйлену – менің сүннетім. Кім менің сүннетімнен бас тартса, ол менің үмбетім емес. Үйленіңдер, өйткені басқа үмбеттердің алдында сендердің көптіктеріңді мақтан тұтамын», – деген.
\r\n\r\nҒалымдарымыз неке ғибадатқа жақын деген. Өйткені әр адам үйлену арқылы дінінің жартысын толтырады. Әнас ибн Мәліктен жеткен хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деді: «Алла Тағала кімге салиқалы әйел нәсіп етсе, ақиқатында оның дінінің жартысына көмектескені. Олай болса ол қалған жартысында тақуалық етсін».
\r\n
\r\nҮйленудің рүкіндері. Ханафи мәзһабында некенің рүкіні – ижап пен қабул. Ижап дегеніміз үйленгелі жатқан екі тараптың біріншісі отбасын құруды білдіретін сөзді айтуы. Ал қабул екінші тараптың бірінші жақтың ұсынысына келісімін, разылығын білдіретін сөзді айтуы.
Үйленудің дұрыс болу шарттары. Үйлену келісімі дұрыс болу үшін міндетті түрде орындалатын шарттар бар. Шариғат талап еткен шарттар толық орындалмаса, неке қиылмайды. Неке қиылуы үшін төмендегі шарттар орындалуы тиіс: 1) Некелесу кезінде тұрмысқа шығып жатқан әйел үйленуге рұқсат етілгендер санатынан болуы керек. Егер тұрмысқа шығып жатқан ер кісіге үйленуі мәңгілікке арам болған қан туыстығы не сүт туыстығы болса, қайын жұрттық туыс (мысалға, әйелінің сіңлісі,оның нағашы әпкесі, немере әпкесі) немесе біреудің некесіндегі әйел және басқа бір ер кісіден талақ алып идда мерзімін күтіп отырған әйел т.б болса, неке дұрыс болмайды. Бұл шартты Ислам ғұламаларының бәрі бекіткен.
\r\n
\r\n2) Куәгердің болуы. Неке талап етілген шарттары толық қамтылған ең кемі екі куәгердің қатысуы арқылы қиылады. Тағы бір міндеттелген нәрсе – некені адамдарға жариялау. Ал жариялаудың жолы – некеге куәгер болу. Себебі хадисте: «Куәгерсіз неке дұрыс емес», – делінген. Неке қию рәсімінде орындалуы тиіс куәгерліктің шарты төртеу. Олар – екі куәгердің бас бостандығының болуы, балиғат жасына жетуі, ақыл-есі дұрыс болуы және үйленіп жатқан екі тараптың сөзін бірге тыңдауы. Ханафи мәзһабында куәгерлердің барлығы ер кісі болу шарт емес. Екі ер кісі немесе бір ер, екі әйел кісі куәлік етсе жеткілікті. Сондай-ақ ол екеуінің көзінің көруі, әділ болуы, ерлі-зайыптыларға бөгде болуы да шарт емес. Егер екі куәгердің бірі балиғат жасына жетпеген жас бала, жынды, саңырау болса немесе неке қию сәтінде ұйықтап қалса, неке дұрыс болмайды.
\r\n
\r\n3) Қоғамның талабына сай, қыздар тұрмысқа шыққанда атаанасының бірі міндетті түрде бұл некеден хабардан болуы, ризашылығын білдіруі керек. Қыздың уәлиі болмаған жағдайда өзінің
\r\nризашылығын білдіретін өкіл кісіні жіберуін талап ету қажет. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қайсы бір әйел уәлиінің рұқсатынсыз
\r\nтұрмысқа шықса, оның некесі дұрыс емес», – десе, тағы бір хадисте: «Уәлисіз неке жоқ», – делінген.
Әйелге берілетін мәһр. Әйелдің неке қиярда күйеуінен талап етуге құқылы шариғат белгілеген ақысы мәһр деп аталады. Шариғат бойынша мәһр беру – уәжіп. Бірақ ол некенің шартына кірмейді, яғни мәһр берілмей қиылған неке дұрыс болып саналады. Ол үйлену келісімінің бір үкімі немесе нәтижесі ретінде қаралады. Бірақ некені қиған сәтте, күйеуіне мәһрді беру міндеттемесі жүктеледі.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, некелесу, отбасы құру – Алла Тағаланың адамзат арасына қойған заңы, ерлізайыптылар арасындағы жауапкершілік, бір-бірінің алдындағы міндеті. Жас жұбайлар шариғатымызда айтылған тәртіптерді бекем ұстаса, бақытты болады.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-04-16_095036792.png","field_name":"2025-04-16T09:51:25.817894+05:00"},{"id":90,"title":"ХАДДАДИЛЕР АҒЫМЫ ЖАЙЛЫ НЕ БІЛЕМІЗ?","text":"Хаддадия – ислам әлеміндегі аз танымал, бірақ белгілі бір топтар арасында ықпалға ие болған діни ағым. Бұл ағым салафизм, уахабизм идеологиясынан тарайды. Бұл бағыттың атауы оның негізін қалаушы, ХХ ғасырда өмір сүрген шейх Махмуд әл-Хаддадтың есімімен байланысты. Мысырда дүниеге келген Махмуд әл-Хаддад Сауд Арабиясына көшіп, Мәдина қаласында білім алады. Хаддадия ағымы негізінен салафизм идеологиясынан шыққанымен өзіне тән ерекшеліктері бар және көптеген мұсылман ғалымдары тарапынан сынға ұшыраған. Бұл топ өздерінің қаттылығымен танымал. Тіпті уахабизм идеологиясында жүрген басқа да топтар бұларды «шектен шыққан, күпірмен айыптау» сынды пікірлерімен сынға алады. Хаддадия ағымы Сауд Арабиясында пайда болған және өз уағыздарында шариғатты қатаң ұстануды талап етеді. Оның негізін қалаушы Махмуд әл-Хаддад және өз заманының көптеген дәстүрлі Ислам ғалымдарынан өзгеше көзқарастарды ұстанған. Дегенмен бұлардың кең таралған жері - Йемен. Топтың басты идеологтарының бірі - Абдулла әл-Жарбу.
\r\n\r\nХаддадия ағымы басқа салафилік ағымдардан мынадай ерекшеліктерімен айқындалады:
\r\n\r\nИслам әлеміндегі көптеген ғалымдар хаддадия ағымының ұстанымдарын тым радикалды деп бағалайды. Олар бұл ағым өкілдерінің басқа мұсылмандарға қатысты төзімсіздігін және мұсылман үмбетінің бірлігіне қауіп төндіретінін алға тартады. Кейбір сәләфиттік ғалымдар да хаддадшылардың тәсілін шектен тыс деп есептейді. Әсіресе сәләфилік бағыттағы мадхали ағымы бұл топты такфир (күпірлікпен айыптау), табдиғ (бидғатпен айыптау) және тафсиқте (үлкен күнәмен айыптау) шектен шыққан топ деп сынайды.
\r\n\r\nХаддадия ағымы – Исламдағы қатаң ұстанымдары мен басқа ағымдардан өзгеше көзқарастарымен ерекшеленетін сәләфилік бағыттың бірі. Алайда оның радикалды әдістері мен басқа мұсылмандарға деген қатынасы Ислам әлемінде үлкен дау тудырып келеді. Бұлар уахабизмның тым радикалды жолын ұстанса, ортадаксалды, орта жолын мадхали тобы ұстанатыны мәлім. Бұл топтардан елімізге қауіп бар. Ата-бабамыз ұстанған асыл дінімізге кір келтіріп, дінді тек қатаң, жаман тұрғысынан көрсететін бұл топ радикалды ағым болып қала бермек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Асқар ЗӘКІРЖАНҰЛЫ,
\r\n\r\nЖамбыл облысының Бас имамы
\r\n\r\nМұнара газеті, №6, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-04-16_095511865.png","field_name":"2025-04-16T09:55:29.974496+05:00"},{"id":91,"title":"ТҮС ЖОРУ","text":"Түс – адамның ұйықтап жатқанда көретін нәрселері. Пайғамбарымыз (саллаллаһу алайһи уа саллам) бір хадисінде былай дейді:
\r\n\r\n
\r\nإِذَا اقْتَرَبَ الزَّمَانُ لَمْ تَكَدْ رُؤْيَا الْمُسْلِمِ تَكْذِبُ وَأَصْدَقُكُمْ رُؤْيَا أَصْدَقُكُمْ حَدِيثًا وَرُؤْيَا الْمُسْلِمِ جُزْءٌ مِنْ خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ جُزْءًا مِنْ النُّبُوَّةِ وَالرُّؤْيَا ثَلَاثَةٌ فَرُؤْيَا الصَّالِحَةِ بُشْرَى مِنْ اللَّهِ وَرُؤْيَا تَحْزِينٌ مِنْ الشَّيْطَانِ وَرُؤْيَا مِمَّا يُحَدِّثُ الْمَرْءُ نَفْسَهُ فَإِنْ رَأَى أَحَدُكُمْ مَا يَكْرَهُ فَلْيَقُمْ فَلْيُصَلِّ وَلَا يُحَدِّثْ بِهَا النَّاسَ
«Егер ақыр заман жақындаса, мұсылманның көрген түсінің бәрі шын бола жаздайды. Сөзі шыншылдың түсі де шыншыл. Мұсылманның түсі – пайғамбарлықтың қырық бестен (алтыдан) бірі, түс үш түрлі: ізгі түс Алладан сүйінші және қайғыртушы түс, шайтаннан және ойында жүрген нәрсені түсте көру. Егер біреулерің түсінде ұнамайтын нәрсе көрсе, тұрып намаз оқысын да, адамдарға айтпасын».
\r\n\r\nТүс жоруда имам саналатын Ибн Сирин бұл хадиске төмендегідей анықтама береді: «Болмашы түстердің шайтанға тіркелуі: өйткені сол шақырушы, негізінде Алла адамның барлық жақсы-жаман түстерін жаратады.»
\r\n\r\nАл адам жақсы түс көрсе, мына хадиске амал ету керек: «Жақсы түс Алладан, біреулерің жақсы көретін нәрсесін көрсе, тек жақсы көретін адамына айтсын және тек насихатшыл (дұрыс) адамға немесе ғалымға айтсын».
\r\n\r\nЖаман түс көргенде төрт нәрсе жасау қажет:
\r\n\r\n1) Шайтанның және көрген нәрсесінің жаманшылығынан Аллаға сыйынып дұға жасау керек;
\r\n\r\n2) Сол жағына үш рет түкіру (сүф-сүф деп айту);
\r\n\r\n3) Жатқан жанбасынан ауысып екіншісімен жату;
\r\n\r\nОсы нәрселерді жасаса, Пайғамбарымыз айтқандай, оған еш зиян тимейді.
\r\n\r\nАл кім түсінде Алла Тағаланы кейіпсіз көрсе немесе Пайғамбарымызды көрсе ол хақ. Хадисте: «Кім мені түсінде көрсе, ол хақ, шайтан менің бейнемде келмейді».
\r\n\r\nТүсті жорытуда өте сақ болу қажет. Хадисте: «Түс жорылғандай болады, бұның мысалы: бір аяғын көріп, қашан қоярын тосып отырған адам секілді, сондықтан біреулерің түс көрсе, тек жанашыр немесе ғалым адамға айтсын».
\r\n\r\nКей адамдар көрмеген нәрсесін көрдім деп әр-түрлі мақсатта өтірік айтады. Пайғамбарымыз мұндайдан өте сақтандырған: «Өтіріктің ең жаманы – екі көзі көрмегенді көрдім деу».
\r\n\r\nАл жорушы адам түсті көрген адамнан естігені жақсы, егер ұнатпайтын түс болса немесе толық білмесе, «саған жақсылық», «дұшпаныңа жамандық» деп қана айтуы керек.
\r\n\r\nТүсті көрген мезетте жорытқан жақсырақ.
\r\n\r\nТүсті білетін ізгі адамдарға жорытылады, бақсы-балгерге жорытылмайды.
\r\n\r\nБұрында болған әңгіме дейді: «Кезінде үлкен қария түс жорумен танылып, жан-жақтан адамдар іздеп келеді екен, бірде бір келіншек келесі ауылдан іздеп келсе, әкесінің сапар шегіп кеткенін қызы хабарлайды, сосын келіншектен жөнін сұрайды.
\r\n\r\n«Мен түсімде омырауымды екі қасқыр жеп жатқанын көрдім», - деп түсін айтады. Сонда сауатсыз қызы:
\r\n\r\n«Ой-бай, сізді қасқыр жейді екен ендеше», - деп жориды. Әкесі қайтқан соң, оқиғаның мән-жайын айтқанда: «Тентек неме, егіз ұл босанатын келіншекті қасқырға жем қылыпсың ғой!», - деп қызына зекіп жіберіпті. Арада уақыт өтіп келіншекті қасқыр талағаны жайында хабар жеткен екен.
\r\n\r\nТүс жору Юсуф пайғамбардың мұғжизасы болған.
\r\n\r\nАдам түс көріп уайымдай бермесін деп қазақ мынадай мәтел айтқан: «Түс түлкінің боғы». Сондықтан әр қашан Аллаға сиынып, өзінен амандық тілейік.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-04-28_092324165.png","field_name":"2025-04-28T09:23:41.966347+05:00"},{"id":92,"title":"ӘЛ-АЗҺАРДЫҢ ТҰҢҒЫШ ТҮЛЕГІ ҒАБДОЛҒАЗИЗ МҰСАҒАЛИҰЛЫ","text":"Заманында туған елі үшін жан-терін сыға жүріп қызмет еткен азаматтар шоғыры болады. Олар салған жол, сүрлеген сүрлеу жарық жұлдыздай сәулесін молынан шашып тұрады. Жылуы да, шуағы да мәңгілік. Қай уақытта болмасын соларды тауып, шаң басқан тұрпатын сүртсеңіз болды, жайнап, жадырап-ақ шығады. Қай уақытта да туған елінің кәдесіне жарай беретін ырысты ырзық. Сондай жарық нұрлы сәуленің бірегейі Ғабдолғазиз Мұсағалиұлы болатын.
\r\n\r\n1880 жылы бұрынғы Астрахань губерниясы Бөкей ордасына қарасты Қараоба ауылында ауқатты отбасында дүниеге келген Ғабдолғазиз жасынан алғыр, оқуға зерек, ынталы болған. Әкесі заманына сай білім алған, ескіше сауатты, ортасына сыйлы, аузы дуалы би болыпты. Бала Ғабдол алғаш рет әділдігімен, жомарттығымен аты шыққан әкесінен сауат ашып, жазу-сызуды үйреніпті. Зиялы әкенің білімін тауысып, ауылдағы молдадан дін ілімін үйренген. Ойы – ұшқыр, қиялы – жүйрік, оқуда алғыр болған баласының зеректігіне сүйсінген ауқатты әке ұлын Қазандағы Алатай медресесіне оқуға түсірген. Ислам бағытындағы жаңа ілім беретін оқу ордасында ол шариғат, Ислам тарихы, шығыс халықтарының тарихы мен мәдениеті туралы дәріс алған. Араб, татар, орыс тілдерін еркін меңгерген.
\r\n\r\nАлатай медресесін тәмамдаған соң, Қазандағы зайырлы мектептің бір курсын және арнайы ақсүйектер мектебінен (элиталық мектеп) шет тілдерін меңгерген. Татар астанасындағы оқу-білім ошақтарынан көзқарасын қалыптастырып, мәдениетін үйреніп, дүниетанымын кеңейткен шәкірт Ғабдолғазиз еліне демалысқа келген кезінде жомарт әкесі науқастанып, дерт құрсауынан шыға алмай, қайтыс болады. Әкесі өмірден өткенде тетелес туған ағасы оның оқуына, ілім жолында ізденуіне қарсы шығып, тыйым салыпты. Бірақ өмірін оқуға арнаймын деген үлкен арман-мұратты жан ағаның сөзіне қарсы шығып, әке дәулетінен өзіне енші болып қалған мал мен жерді ақшаға айырбастап, ілім шырағы жанған жерлерге сапар шегіп кете барды. Прометейдің отындай лаулап жанған Мысырдағы әл-Азһар университетіне оқуға қабылданып, заң факультетінің студенті болды. Анығында, біздің Ғабдолғазиз қазақтың қаракөздерінің арасынан алғаш болып әл-Азһарда білім алған еді. Қияндағы Мысыр, ежелгі араб мәдениеті мен әдебиетінің ордасы болған шаһарда оқуға ынтық талапты жас өзінің қайрат-қажырын ізденіске жұмсаған. Тарих ғылымына деген аңсары ауған. Мысырдың бай кітапханаларын сүзіп, халифат дәуіріндегі ескі қолжазба мұралармен танысқан. Шығыс елдері мен түркі халықтарының ежелгі тарихына, этнографиясына, әдебиетіне қатысты деректерді жинаған. Кейіннен сол Мысырда жүріп оқыған еңбектерін қазақ оқырмандарына ұсынған болатын. 1907-1908 жылы университет студенті араб тілді әдебиеттегі «Гүлжиһан» деген әйгілі дастанды жаттап алған. Оны тек жаттап қана қоймай, нәзира үлгісімен қазақ тіліне аударды. Тарихи дерекке сүйенсек, «Гүлжиһан» дастаны 685 жылы Сирияның Дамаск қаласында жазылған лироэпостық шығарма болатын.
\r\n\r\nМысыр университетін бітіргеннен кейін Ғабдолғазиз жер-жаһанды толық аралап көрмек үшін саяхат жасаған екен. Үнді мұхиты арқылы кемемен Африка, Азияны аралапты. 1909-1910 жылдары Түркия, Үндістан, Пәкістан, Индонезия, Жапония елдеріне саяхат жасап, жол бойы көрген-білгенін хатқа түсіріп, сол жерді қоныстанған ұлт пен ұлыстың тұрмыс-тіршілігі, салт-санасы туралы сапарнамалық очерк те жазған. Ғылыми-танымдық бағыттағы «Мысыр» сапарнамалық мақаласы «Айқап» журналының 1914 жылғы №24 санына жарияланған болатын.
\r\n\r\nЖиһанкез Ғабдол 1910 жылдың көктемінде Ыстамбұл шәріндегі мешіттердің бірінде екі қазақ баласын кездестіріпті. Бұлар – сол заманда аты да, атағы да шартарапқа кеңінен жайылған Маманов-Тұрысбеков әулетінің ұрпағы Есенқұл қажы мен оның көпес досы екен. Түркия арқылы үшінші рет үлкен қажылық сапарға бара жатқан Есенқұл қажы Ғабдолғазиздің терең біліміне сүйсініп, оны өзі ашқан Жетісудағы «Мамания» мектебіне оқытушылық қызметке шақырыпты. Ауқатты байдың ұсыныс-тілегін қабыл алған Ғабдол күз айында Жетісу топырағында кездеспек ниетін білдіріп, қажыны үлкен жолға шығарып салған екен-мыс.
\r\n\r\n1910 жылдың күзінде уәделі сөзі бойынша Жетісуға келіп қоныстанған. Әуелде мұғалім болып, ер балаларға жағырапия, Ислам тарихы, мұсылмандық шарты, дүние тарихы, жаратылыс тарихы пәндерінен дәріс оқыса, 1911 жылдың қарашасынан бастап аталмыш мектептің мүдірі (директоры) қызметіне тағайындалды.
\r\n\r\nАлматыдағы Орталық мемлекеттік архивтің қорында «Мамания» мектебі туралы көп құжат сақталған. Сондай ескі құжаттың бірінде: «... Заведывает мактабом Габдулгази Мусагалиев, адрес его местный поселок Авакумовск, Капальского уезда. Киргиз, мусульманин. Родился во внутренней Букеевской Орде, Астраханской губернии. До 15 лет жил в Букеевской Орде, после сего учился в городе Казани в Апанаевском училище шесть лет, потом учился в университете Каир. Заведующим мактаба состоит с осени 1911 года. Русским разговорным языком отчасти владеет, грамоту по русский отчасти знает. Преподает коран, историю татара и хадис» делінген. Анықтасақ, бұл 1912 жылдың 5 наурызында Ғ.Мұсағалиұлының қоғамдық-саяси көзқарасы жайында губернаторға жазылған жасырын хат екен.
\r\n\r\nҒабдолғазиз ұстаз Қапалдағы Мамановтар әулетінің мектебінде оқытушы бола жүріп, Алаш қозғалысының көрнекті өкілдері Барлыбек Сырттанұлы, Отыншы Әлжанұлы, Міржақып Дулатұлы, Есенқұл қажы Маманұлы, Жақып Ақбайұлы сынды арыстармен жақсы қарым-қатынаста болған. Жетісудағы Алаш мектебінде қатарлас қызмет атқарған Мұстақым Малдыбайұлы, Файзрахман Жиһандаровтармен оқу-ағарту, саясат тақырыбында пікірлесіп, игі істер тындырған.
\r\n\r\n1911-1917 жылдары Ғабдолғазиз «Айқап», «Қазақ» басылымдарына Жетісудан жиі-жиі жазған автор саналды. Қоғамдық-саяси, әлеуметтік бағыттағы ойларын ортаға салып, өзінің отты публицистикалық еңбектерін басылымдарға жолдап отырды. Жетісу тарихына, еліне, тұрмыс-тіршілігіне қатысты этнографиялық этюдтары жарық көре бастады. Әсіресе қазақ руларының бөлінісі, шежіре туралы ойлары әлі күнге дейін өзекті екенін баса айтқымыз келеді. Оның баспасөз бетіне шыққан материалдары көбіне «Мұса.Ғ», «Мұса Ғабдолғазиз», «Педагог Мұса», «Мусин Ғабдолғазиз» тағы басқа бүркеншік аттармен жарияланған. Публицист Ғ.Мұсағалиұлы 1917 жылдары Ресейде жарық көрген «Шура», «Тәржіман», «Уақыт» секілді татар басылымдарына да мақала жазған.
\r\n\r\nАқпан революциясынан кейін ұстаз Ғабдолғазиз «Мамания» мектебіндегі қызметін аяқтап (мектеп ақ пен қызыл күресінде өртенгеннен кейін), туған жеріне келген сәтінде де Алаш идеясынан қол үзген емес. Бөкей Ордасының халық ағарту ісіне белсене араласып, ауыл-аймақтағы сауатсыз ересектер мен балаларды оқытқан. Уақытша Үкімет тұсында қатарлас серіктерімен бірігіп, «Ұран» («Призыв») газетін шығарған. Сол жылдары ол Екінші жалпықазақ сиезіне делегат ретінде қатысқан. Ал 1917 жылдың 20-25 сәуірінде Бөкей ордасы қазақтарының алғашқы басқосуын ұйымдастырғандардың бірі болды.
\r\n\r\nОрдадағы қоғамдық-саяси жұмыстардың бел ортасында жүрген қайраткер түрлі ұйымдарға да жетекшілік етті. Ордадағы мұғалімдер кеңесінің төрағасы міндетін атқара жүріп «Дұрыстық жолы» газеті мен «Мұғалім» журналын шығарды.
\r\n\r\nҒабдолғазиздың тағы бір ерекшелігі – сегіз тілді еркін меңгерді. Орыс, түрік, татар, араб, парсы, испан, француз, неміс тілдерін жетік меңгеріп, сол тілдерден еркін аудара жасаған және айнақатесіз сауатты жаза да білген. Тағы бір артықшылығы – ол бала жасынан дін ілімін үйреніп, шариғат пен әдет-ғұрып ісінде өте білгір, ахлақ, фиһқ мәселесін терең түсінген, қасиетті кітап – Құран Кәрімді толық оқыған және жатқа білетін, сонымен қатар оны мазмұнды баяндап, тәспірлей алатын үлкен қари болған.
\r\n\r\nҒабдолғазиз 1929 жылы Ордадан Алматыға қоныс аударған. Сол жылдан өмірінің соңына дейін еркін шығармашылық жұмыспен айналысқан. 1933 жылы 53 жасында өмірден өткен. Сүйегі Алматыдағы ескі мұсылман қорымына жерленген.
\r\n\r\nБиыл Ғабдолғазиз Мұсағалиұлының туғанына – 140 жыл. Алайда саналы ғұмырында туған елі үшін орасан зор игілікті іс атқарған Ғабдолғазиздің құрметіне берілген не көше, не мектеп аты жоқ екенін білгенде, руханиятымызға бей-жай қарайтын салғырттығымыз, өткенді ұлықтай алмайтын енжарлығымыз еске түсіп, ұяламыз. Ақиқатында Ғабдолғазиз Мұсағалиұлы елді ұялтатын емес, керісінше мақтанышболарлық үлкен тарихи тұлға еді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Елдос ТОҚТАРБАЙ,
\r\n\r\n"Мұнара" газеті, №13, 2020 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-04-28_092427639.png","field_name":"2025-04-28T09:24:48.165991+05:00"},{"id":93,"title":"ТЕРЕҢ ОЙЛАНУ АЛЛАНЫ ТАНУҒА ЖЕТЕЛЕЙДІ","text":"Терең ойлау – пайғамбарлардың ғибадаты, ізгі адамдардың әдеті, Аллаға жақындата түсетін игі амал. Терең ойға бойлаған адам әлемнің жаратылысындағы әсемдікті, табиғаттағы таңғажайып үйлесімді, Жаратушы Алланың бар әрі бір, аса құдіретті екендігін ұғынып, өмірін жақсы істерге арнайды. Бұрынғы ізгілердің «Бір сағат терең ойланып, пікір жүргізу – алпыс жыл құр (ықылассыз) құлшылық жасағаннан артық» деген сөзінде үлкен мән бар.
\r\n\r\nАлланың әміріне бойсұнуда үмбетіне көркем өнеге қалдырған ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзіне елшілік жүктелмей тұрған кезде Хира үңгірінде оңаша қалып, терең ойға бататын. Меккені жайлаған надандық, әлемнің жаратылысы жайлы ойға шоматын. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзіне пайғамбарлық келген соң да бұл ғибадатынан танған емес.
\r\n\r\nИслам дінін жүрек қалауымен қабылдаған атабабаларымыз да Алланың құдіретіне терең ой жүгіртіп, ұрпағын имандылыққа ұйытып отырған. Маңғыстау облысына барған сапарымызда киелі өлкедегі көптеген жерасты мешіттерін араладық. Осы сәтте дінді берік ұстанған бабаларымыздың жерасты мешітінде терең ойға шоматын бөлек шағын бөлмелерін көріп, таңғалдық. Аллаға шүкір, терең ойға бойлаған бабаларымыздан қаншама өсиет сөз, рухани мұра қалды.
\r\n\r\n«Талап, еңбек, терең ой,
\r\nҚанағат, рақым ойлап қой!
\r\nБес асыл іс көнсеңіз» деп жырлаған хәкім Абайдың терең ойлау амалын бес асыл істің қатарына жатқызғаны тегін емес. Әрине осы аталған қасиеттердің қай-қайсысын алып қарасақ та, Исламның рухымен астасып жатқанын анық көреміз. Дініміз білімді талап етуге, отбасы мен елдің игілігі үшін аянбай еңбек етуге, терең ойлауға, қанағатшыл, рақымды болуға үндейді. Бұлардың маңыздылығы жайлы аят пен хадистерде көп айтылған. Солардың ішінде терең ойлаудың мәні бөлек.
Алла Тағала ардақты Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) адамзат баласын терең ойлануға шақырып, Құранда былай әмір еткен: «(Уа, Мұхаммед!) Оларға: «Сендерге бар-жоғы бір ғана насихат айтамын: Естеріңді жиыңдар, мейлі жұптасып, мейлі оңаша қалып Алла үшін (менмендік пен сыңарезулікті қойып) шын көңілмен ақылға салып ойланыңдаршы!..» деп айт» («Сәбә» сүресі, 46-аят).
\r\n\r\nОсы аятқа тәпсір жазған Мұхаммед Әли асСабуни өзінің «Тәпсірлердің таңдаулысы» кітабында былай дейді: «...Сендерге Мұхаммедтің жағдайы жайында ойлануларыңды насихаттаймын. Қолында мынадай мұғжиза кітабы бар адамда жындылықтың ізі де болмайтынын немесе мұндай адамның жынды болмайтынын сендер жақсы білесіңдер. Әбу Хайян: «Аяттың мағынасы мынау: Мен сендерге ақиқатты таба алатын бір нәрсені насихаттап тұрмын. Ол да Алланың разылығы үшін екеуден немесе біреуден тұруларың және Мұхаммедтің және оның алып келген кітабының ахуалын ойлануларың», – деген.
\r\n\r\nАлла Тағала «екеуден, біреуден» деді. Өйткені адамдар бәрі бірдей жиналып келетін болса, әртүрлі ой айтылып, ойы сан-саққа жүгіреді. Айтқандай, бір топ адамның жиналған дәрісінде осылай болады. Бірақ екеу-екеуден жиналатын болса, біреуден келетін болса, оларға айтылатын нәрсе тез жетеді. Жалғыз адам да жақсы ойлай алатын болса, ақиқатты табады. Міне, Мекке кәпірлері де ойланатын болса, хазірет Пайғамбарға жынды деп айтудың мүмкін еместігін ұғынады. Ешқандай ақылды адам мұндай көзқараста бола алмайды...».
\r\n\r\nШын мәнінде саналы адам, ойланған пенде ешқашан Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әкелген ақиқатын жоққа шығармайды. Табиғаттың өзі Алланың аса құдіретті екеніне дәлел емес пе? Ауладағы ағаштың көктемде көгеріп, жазда жайқалып шығатыны, күзде жапырақтары түсіп, қыста «өліп», көктемде қайта бүр жарып, «тірілетіні» терең ойланған адамға ғибрат емес пе? Ағаш ешқашан өздігінен «өліп», «тірілмейді». Оны «өлтіріп», қайта «тірілтетін» құдіретті күш бар. Ол – әрине Жаратушы Жаббар Иеміз. Адам да бұл өмірден көшкен соң есеп күнінде қайта тіріледі. Бұл – ақиқат.
\r\n\r\nҒалымдардың айтуынша, терең ойланған адам даналыққа ие болады. Терең ойлану адам рухын оятып, Аллаға деген ықыласы мен махаббатын арттырады. Адамның ойлануы артқан сайын білімі кеңейеді, білімі кеңейген сайын амалы көбейеді. Адам Алланың ұлылығы жайлы көп ойланса, Оған қарсы келуден тайсалады. Терең ойлану адамның жүрегіне бір Жаратушының бар екеніне берік сенім орнатып, иманын қуаттайды.
\r\n\r\nБір кісіге: «Алланың бар екеніне қандай дәлел айтасың?» – деген сұрақ қойылыпты. Сонда ол даналықпен былай жауап беріпті: «Түйенің тезегі түйенің бар екенін білдіреді. Есектің тезегі есектің бар екенін айғақтайды. Жерде жатқан із жүріп өткен біреудің бар екенін көрсетеді. Ендеше жұлдызға толы аспан, шатқалды-сайлы жер, толқыны таласқан теңіз – соларды жаратқан құдіретті бір Жаратушының бар екенін білдірмей ме?».
\r\n\r\nШын мәнінде терең ойланған адам аспан мен жердің арасындағы жаратылыстардың Жаратушысы бар екенін түсінеді. Алла Тағала баршамызды терең ойланып, даналықты бойымызға дарытуды нәсіп еткей! Әмин!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ағабек ҚОНАРБАЙҰЛЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №12, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-05-05_093230720.png","field_name":"2025-05-05T09:32:47.847356+05:00"},{"id":94,"title":"\"Дұғам қабыл болсын\" десеңіз","text":""Дұғам қабыл болсын" десеңіз
\r\n\r\nАраб тіліндегі «дуъаа» сөзінің мағынасы «сұрау», «жалбарыну» дегенге келеді. Аллаға дұға ету деген сөз Оған жалбарынып, әр нәрсенің қайырлысын сұрау дегенді білдіреді. Басқа бір адамға дұға ету ол адамға жақсылық тілеу дегенге саяды. Демек, дұға пенденің Раббысынан жалбарынып сұрауын білдіреді.
\r\n\r\nОсы тұста айта кететін бір жайт, жасаған дұғасы қабыл болуы үшін әр мұсылман дұғаның әдептері мен шарттарын, қабыл болу ықтималдығы жоғары уақыттар мен қабыл болуын тосатын кедергілер жайлы хабардар болғаны дұрыс.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Дұғаның әдептері
\r\n\r\n1. Аллаға мадақ, Пайғамбарға (Оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) салауат айтумен бастап, аяқтау керек;
\r\n\r\n2. Дұғаны кеңшілік кезінде де, қиындық кезінде де қылу;
\r\n\r\n3. Жанұясына не мал-мүлкіне, балаларына немесе өзіне қарсы дұға қылмауы тиіс;
\r\n\r\n4. Дұғаны ақырын дауыспен қылу;
\r\n\r\n5. Дұға қылғанда Аллаға қатты жалбарыну;
\r\n\r\n6. Дұғаны қайта-қайта қылу;
\r\n\r\n7. Құбылаға қарап дұға қылу;
\r\n\r\n8. Дұға қылғанда қолды жоғары көтеру;
\r\n\r\n9. Дұға қылардан бұрын дәрет алу;
\r\n\r\n10. Дұға қылғанда Алла Тағаладан қорқып жылау;
\r\n\r\n11. Басқа біреуге дұға қылса бірінші өзінен бастауы тиіс;
\r\n\r\n12. Тәубе ету және хақсыз істегендерін қайтару;
\r\n\r\n13. Өзімен бірге ата-анасына да дұға қылу;
\r\n\r\n14. Өзімен бірге иман келтірген ерлер мен әйелдерге де дұға қылу.
\r\n\r\nДұғаның қабыл болуының басты уақыттары
\r\n\r\nБірінші шарт: Ықылас-ынта. Ол – дұға мен оған амалды барлық күмән туғызатын нәрселерден таза орындау, барлық істі бір Аллаға тапсыру;
\r\n\r\nЕкінші шарт: ұдайылық. Бұл – тек дұғаның ғана емес, ғибадат түрлерінің барлығының да шарты;
\r\n\r\nҮшінші шарт: Алла тағалаға шын сенім мен дұғаның қабыл болуына анық илану;
\r\n\r\nТөртінші шарт: дұғаны жүректен шығару, Раббыдан қорқу, Алланың алдындағы мол сауаптан үміт етіп, жазаларынан жасқану;
\r\n\r\nБесінші шарт: дұғаны нық шешіммен, ыждағаттылықпен, байсалдылықпен тілеу. Мұсылман Раббысына тілеу тілегенде айнымас нық шешіммен, ынты-шынтысымен беріліп дұға қылуы керек.
\r\n\r\nБірінші кедергі: харамға бой алдыру, хараммен жеу, ішу, кию;
\r\n\r\nЕкінші кедергі: дұғаның тез қабыл болуына деген шыдамсыздық танытып, ақырында дұғаны тастап қою;
\r\n\r\nҮшінші кедергі: асылық және тыйым салынған істерге бой ұру. Дұғаның қабыл болуына тыйым салынған шектерді бұзып, күнәларға бару кедергі болуы мүмкін;
\r\n\r\nТөртінші кедергі: Алла Тағаланың міндеттеген парыздарын орындамау. Құлшылық істерін орындаудың дұғаның қабыл болуының бір себебі десек, керісінше, мұсылманға міндеттелінген парыздарды орындамау да дұғаның қабыл болуына кедергі болып есептеледі;
\r\n\r\nБесінші кедергі: Күнә-қателікте болу не туыстық байланыстарын үзу;
\r\n\r\nАлтыншы кедергі: Дұғаның қабыл болуы Алланың хикметімен кешігуі ықтимал. Бұл туралы бір хадисте айтылған.
\r\n\r\nДұғасы қабыл кісілер:
\r\n\r\n«Үш адамның дұғасын Алла Тағала қайтармайды: Алланы көп зікір етушінің, жәбірленген жанның және әділ имамның» (Әл-Бәйһақи).
\r\n\r\n«Кәпір болса да мазлұмның дұғасынан сақтаныңдар! Өйткені оның дұғасына бөгет жоқ» (Ахмад).
\r\n\r\nОның балық ішінде еткен дұғасы: «Иә, Алла Тағала! Сенен басқа Тәңір жоқ! Сен кемшіліктен пәксің! Мен шынында өзіме зұлымдық етіп қойдым». Қай жағдай болмасын мұсылман пенде бұл дұғамен тілек етсе Алла оның дұғасын қабыл етеді. (Әт-Тирмизи, Ахмад, Нәсәи, Хаким)
\r\n\r\n«Кімде-кім қиыншылық сәттерінде дұғасы қабыл болуын қаласа – кеңшілік кездерде Алла Тағалаға көп дұға етсін!» (Әт-Тирмизи, Хаким).
\r\n\r\n«Үш түрлі дұға қабыл: Ораза ұстаушының, жәбір шеккеннің және мүсәпірдің» (Әл-Байһақи).
\r\n\r\n«Үш түрлі дұға қабыл, оған күмән жоқ. Ол: мазлұмның (жәбір көрушінің), мүсәпірдің және ата-ананың баласына қылған дұғасы» (Ибн Мәжә, Әбу Дәуд).
\r\n\r\n«Бір мұсылман басқа мұсылман бауырына сырттай дұға қылса періштелер оған: «Сол нәрсе саған да болсын!» дейді». (Мүслим)
\r\n\r\n«Расында Алла Тағала (ізгі ұрпақтың дұғасымен) пенденің дәрежесін көтереді. Сонда пенде: «Бұл ненің себебінен?» - деп сұрайды, Алла Тағала: «Сенің ұрпақтарыңның дұғасы себепті», - деп жауап береді» (Әл-Баззар).
\r\n\r\nҚосымша дұғалар
\r\n\r\n\r\n\r\n
◊ Ата-ана үшін жасалатын дұға
\r\n\r\nОқылуы: «Роб-бир-хәм-һу-мәә-кә-мәә роб-бә-иәә-нии со-ғии-роо»
\r\n\r\nМағынасы: «Раббым, Мені кішкентайымнан бағып, тәрбиелеп өсіргеніңдей оларға мейірім ет!»
\r\n\r\n◊ Жоқшылықтан, ауру-сырқаудан сыйыну
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Тәніме саулық бер! Уа, Алла! Естуіме саулық бер! Уа, Алла! Жанарыма саулық бер! Сенен басқа ешбір құдай жоқ. Уа, Алла! Мен күпірлік пен жоқшылықтан Өзіңе сыйынып, пана сұраймын. Сондай-ақ қабір азабынан Өзіңе сыйынып, пана сұраймын. Сенен басқа ешбір Құдай жоқ.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма ъафини фи бәдәни, Аллаһум- мә ъафини фи сәмъи, Аллаһумма ъафини фи бәсари, лә иләһә иллә әнт. Аллаһумма инни әъузу бикә минәл-куфри уәл-фәқри, уә әъузу бикә мин ъазәбил-қабри, лә иләһә иллә әнт».
\r\n\r\n◊Жақсы мінез сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Мені өмірдің қиындығынан сақтай гөр. Мені ең жақсы істер мен жақсы мінезге жетелей гөр. Өйткені оның ең жақсысына Сенен басқа ешкім жетелей алмайды. Және оның жаманын менен айықтырғайсың. Өйткені оның жаманынан мені Сенен басқа ешкім де айықтыра алмайды.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әъузу бикә мин ән ураддә илә әрзәлил-ъумр. Аллаһуммаһ-дини әхсәнәл-әъмәли, уәл-әхләқи лә йәһди ли-әхсәниһә иллә әнтә уәсриф ъанни сәий-әһә лә йәсрифу ъаннисәий-әһә иллә әнт».
\r\n\r\n◊Ризық сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Көбейте гөр, кемітпе, сыйлы қыл да, бейшара қылма, бере гөр де, тыя көрме, бізді таңда да, құр қалдырма. Уа, Алла! Барлық істерімнің соңын жақсарт. Дүние қорлығынан және ақырет азабынан құтқар.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма зиднә уә лә тәнқуснә, уә әкримнә уә лә туһиннә, уә аътыйнә уә лә тәхримнә, уә әсирнә уә лә ту-әссир ъаләйнә. Аллаһумма әхсин ъақибәтәнә фил-умури куллиһә, уә әжирнә мин хизид-дуния уә ъазәбил-әхира».
\r\n\r\n◊Жақсылық сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Жақсылықтың бастауы мен соңын, әуелгісі мен ақырғысын, әшкересі мен жасырынын, Жәннаттағы биік дәрежелерді сұраймын. Менің зікірімді жоғарылатып, ауыртпалығымды таста, жүрегімді тазалап, әурет жерімді сақта және күнәларымды кешір.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әс-әлукә фәуәтихәл-хайри уә хауәтимәһу уә жауәмиъәһу, уә әууәләһу уә әхираһу уә заһираһу уә бәтыйнәһу, уәддәражәтил-ъулә минәл-жәннәһ. Аллаһумма инни әс-әлукә ән тарфәъә зикри, уә тәдаъа уизри, уә тутаһһира қалби, уә тухассинә фаржи, уә тәғфира ли зәнби».
\r\n\r\n◊ Алладан Өзін жақсы көретін жүрек, иман сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Өзіңді жақсы көруді және Сені жақсы көретінді жақсы көруді және Сенің жақсы көруіңе жақындататын әрбір амалды жақсы көруді маған нәсіп ет. Уа, Алла! Сенен мәселенің қайырлысын, жақсы дұға, жақсы нәтиже және жақсы сауап сұраймын. Мені бекем ет және таразымды ауырлат, иманымды нығайт, дәрежемді көтер, намазымды және ғибадаттарымды қабыл ет, қатемді кешір және маған жоғары дәрежелі Жәннатты нәсіп ет!
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әс-әлукә хуббәкә уә хуббә мән йухиббукә, уә хуббә куллә ъамә лин йуқаррибуни илә хуббик. Аллаһумма инни әс- әлукә хайрал-мәс-әләти, уә хайрад-дуъа-и уә хайран-нәжәхи, уә хайрас-сәуәби, уә сәббитни уә сәққил мауазини, уә хаққиқ имәни, уәрфаъ дәражәти, уә тәқаббәл саләти уә ъибәдәти, уәғфир хати-әти уә әс-әлукәд-дәражәтил-ъулә минәл-жәннәһ».
\r\n\r\n◊Береке сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Менің естуімді, көруімді, мінезімді, сырт келбетімді, отбасымды, өмірімді және амалымды берекелі етуіңді сұраймын, ізгі амалдарымды қабыл еткейсің. Сенен Жәннаттағы биік дәрежені сұраймын.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әс-әлукә ән тубәрикә фи сәмъи, уә фи бәсари, уә фи халқи, уә фи хулуқи, уә фи әһли, уә фи махйа-я, уә фи ъамәли, уә тәқаббәл хәсәнәти, уә әс-әлукәд- даражәтил-ъулә минәл-жәннәһ».
\r\n\r\n◊Алланың разылығын сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Шынайы иман, иманды көркем мінез, артынан бақыт ілескен табыс, Сенен келетін мейірім және жарылқау, кешірім және разылығыңды сұраймын.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әс-әлукә сиххатән фи имәни, уә имәнән фи хусни хулуқин, уә нәжәхән йәтбәъуһу фәләхун, рахмәтән минкә уә ъафиәтән минкә, уә мәғфиратән уә ридуәнә».
\r\n\r\n◊Алладан көмек сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Істерімнің қорғаушысы болған дінімді, өмір сүретін дүниемді, қайтып оралатын ақыретімді түзегейсің. Өмірімді ізгі амалдарды көбейту, ал өлімімді барлық жамандықтан демалу қылғайсың. Уа, Раббым! Маған көмектесе гөр және маған қарсы көмектеспегейсің. Мені жеңіске жеткіз және біреуге жығып берме. Мені тура жолға сал және тура жолды маған жеңіл қылғайсың.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма әслих ли динил-ләзи һууә ъисмәту әмри, уә әслих ли дуния-ялләти фиһә мәъәши, уә әслих ли әхиратил-ләти иләйһә мәъади, уәжъалил-хәятә зиядатән ли фи кулли хайрин, уәжъалил-мәутә рахатән ли мин кулли шәрр. Уә Рабби әъинни уә лә туъин ъаләйя уәнсурни уә лә тәнсур ъаләйя, уәһдини уә йәссирил-һудә ли».
\r\n\r\nКүнделікті дұғалар
\r\n\r\nاَللَّهُمَّ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ». رَوَاهُ البُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.
\r\n\r\n1. Оқылуы: «Аллааһуммә, Раббәнәә әәтинә фид-дуния хәсәнәтәу-уа фил-аахирати хәсәнәтәу-уа қинаа ъәзәәбән-наар».
\r\n\r\nМағынасы: «Уа, Алла! Раббымыз! Бізге дүниеде де жақсылық бер, ақыретте де жақсылық бер және тозақ азабынан сақта!». Бұхари мен Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\n2- «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ النَّارِ وَعَذَابِ النَّارِ، وَفِتْنَةِ القَبْرِ، وَعَذَابِ القَبْرِ، وَشَرِّ فِتْنَةِ الغِنَى، وَشَرِّ فِتْنَةِ الفَقْرِ، اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ فِتْنَةِ المَسِيحِ الدَّجَّالِ، اَللَّهُمَّ اغْسِلْ قَلْبِي بِمَاءِ الثَّلْجِ وَالبَرَدِ، وَنَقِّ قَلْبِي مِنَ الخَطَايَا كَمَا نَقَّيْتَ الثَّوْبَ الأَبْيَضَ مِنَ الدَّنَسِ، وَبَاعِدْ بَيْنِي وَبَيْنَ خَطَايَايَ كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ المَشْرِقِ وَالمَغْرِبِ، اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكَسَلِ وَالْمَأْثَمِ وَالْمَغْرَمِ». رَوَاهُ البُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.
\r\n\r\n2. Оқылуы: «Аллааһуммә инни әъуузу бикә мин фитнәтин-наар уа ъәзәәбин-наар уа фитнәтил-қабри, уа шәрри фитнәтил-ғина, уа шәрри фитнәтил-фақри. Аллааһуммә инни әъуузу бикә мин шәрри фитнәтил-мәсиихид-дәджжаал. Аллааһуммағсил қалбии бимәәис-сәлджи уал-барад, уа наққи қалбии минәл-хатаайа кәмәә наққайтәс-сәубәл-әбйада минәд-дәнәс, уа бәәъид бәйнии уа бәйнә хатаайайа кәмәә бәәъәдтә бәйнәл-машриқи уал-мағриб. Аллааһуммә иннии әъуузу бикә минәл-кәсәли уал-мәсәми уал-мағрами».
\r\n\r\nМағынасы: «Уа, Алла! Шын мәнінде мен Өзіңмен тозақ сынағынан, тозақ азабынан, қабір сынағынан, қабір азабынан, байлықтың ауыр сынағынан, кедейліктің ауыр сынағынан сақтанамын. Уа, Алла! Шындығында мен Өзіңмен Мәсіх Дажалдың ауыр сынағынан сақтанамын. Уа, Алла! Жүрегімді қармен және суықпен жуғайсың. Жүрегімді күнә-қателіктерден аппақ киімді кірден тазартқандай тазартқайсың. Күнә-қателіктерім мен менің арамды шығыс пен батыстың арасындай ара-қашықтыққа алыстатқайсың. Уа, Алла! Шындығында мен Өзіңмен жалқаулықтан, күнәдан, зиянға ұшыраудан сақтанамын». Бұхари мен Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\n3 - «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ العَجْزِ وَالكَسَلِ، وَالجُبْنِ وَالهَرَمِ وَالبُخْلِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ القَبْرِ، وَمِنْ فِتْنَةِ المَحْيَا وَالمَمَاتِ». رَوَاهُ البُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.
\r\n\r\n3. Оқылуы: «Аллааһуммә иннии әъуузу бикә минәл-ъаджзи уал-кәсәли уал-джубни уал-һарами, уал-бухли уа әъуузу бикә мин ъәзәәбил-қабри, уа мин фитнәтил-махйа уал-мәмәәт».
\r\n\r\nМағынасы: «Уа, Алла! Шындығында мен Өзіңмен дәрменсіздіктен және жалқаулықтан, қорқақтықтан, кәріліктен, сараңдықтан сақтанамын. Сондай-ақ Өзіңмен қабір азабынан және тіршілік пен өлімнің сынақтарынан сақтанамын». Бұхари мен Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\n4 - «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ جَهْدِ البَلَاءِ، وَدَرَكِ الشَّقَاءِ، وَسُوءِ القَضَاءِ، وَشَمَاتَةِ الأَعْدَاءِ». رَوَاهُ البُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.
\r\n\r\n4. Оқылуы: «Аллааһуммә иннии әъуузу бикә мин джәһдил-бәләә, уа дәрәкиш-шақаа уа суу’ил-қада, уа шәмәәтәтил-әъдәә».
\r\n\r\nМағынасы: «Уа, Алла! Шындығында мен Өзіңмен бәленің меңдеп алуынан, бақытсыздықтың жетуінен, тағдырдың жаманынан, дұшпандардың табасынан сақтанамын». Бұхари мен Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\nДұғамыз неге қабыл болмайды?
\r\n\r\nБір ауылда дұғасы екі етілмей қабыл болатын бір адам бар екен. Дұғалары қабыл болмайтын бір топ адам әлгі адамның алдынан шығып, мұның сыры мен жай-жапсарын сұрайды. Дұғасы қабыл болатын адам бір топ адамнан: «Дәл қазір сендер танымайтын бір адам келіп қарызға ақша сұраса берер ме едіңдер?» - деп сұрайды.
\r\n\r\nОлар бірауыздан:
\r\n\r\n– Танымайтын адамға қалай қарыз береміз, - дейді.
\r\n\r\nЖарайды, егер мен сұрасам берер ме едіңдер? - деп тағы сұрақтың астына алады. Сен сұрасаң, әрине, береміз, - дейді. Олардан не үшін беретіндіктерінің себебін сұрағанда, былай жауап қайырады:
\r\n\r\n– Біз сені жақсы танимыз. Сен сөзіңде тұрасың, өтірік айтпайсың, шыншылсың. Сен әрдайым жақсылық істейсің, - дейді. Сонда әлгі адам:
\r\n\r\nМіне, Алла тағала да дәл солай. Өзін жақсы танитын, өзіне берік сенетін, әрдайым Оны еске алатын, құлдық міндетін қолынан келгенше дұрыс атқаратын адамдардың дұғасын қабыл етеді, - деген екен.
\r\n\r\nАлла Тағала қабыл болатын дұға нәсіп етсін!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-05-05_093314368.png","field_name":"2025-05-05T09:33:35.310684+05:00"},{"id":95,"title":"Жат ағымдар – отбасының жауы","text":"Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы дін қызметкерлеріне Бағдарлық баяндамасын жолдап, 2025 жылды «Ислам және отбасы құндылығы» жылы деп жариялады.
\r\n\r\nБұл – еліміздің рухани даму кезеңіндегі маңызды қадам. Отбасы құндылығының маңыздылығын арттыру, діни тұрғыдан да ерекше мәнге ие. Қазіргі таңда отбасы құндылығы жаһандық мәселеге айналуда. Дер кезінде қауіптің алдын алу шаралары қолданылмаса, адамзат өз қолымен жасаған жамандықтың өкінішінде қалуы мүмкін. Сондықтан отбасыдағы түйткілді мәселелерді күн тәртібіне шығару – Діни басқарманың игі шешімінің бірі.
\r\n\r\nОтбасы – салиқалы ұрпақ өсіретін алтын бесік. Адам баласы ұрпағының болашағы жарқын болғанын қалайды. Баласы дүниеге келгеннен бастап әйел ана атанады. Баласын құшағына алып бауырына басқанда мейірімі тасып, Раббысының құлдарына деген рақымын еске түсіреді. Бала мен ананың арасындағы байланысты үзгісі келетіндерді Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ана мен сәбиін бір-бірінен айырғанды Алла да Қиямет күні сүйгенінен айырады»,- деп қатаң ескертеді. Тіпті аузына салғалы тұрған құрманы баласы сұрай қалғанда аузына салған ананың жұмаққа баратыны хадистерде айтылған.
\r\n\r\nПерзенті дүниеге келгенде отағасы әке атанады. Қияметке дейін соның есімімен еске алынып, мойнына жауапкершілік жүктеледі. «Отбасының сенде ақысы бар» деп ескерткен Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзіне жүктеген жауапкершілігін орындауға атсалысады. Еңбек ету арқылы қолына тиген нығметті отбасымен де бөлісіп, үйіне жақсылық әкеледі. Барлық жамандық атаулыдан шаңырағын аулақ ұстап, бұл жолда жан тапсырса, шейіт болатынын әсте есінен шығармайды.
\r\n\r\nОтбасы құндылықтарының бірі – жанұядағы адамдардың бір-біріне деген сенімі. Бұл отбасылық үйлесімділікті сақтауда маңызды рөл атқаратын шайқалмайтын іргетас. Сенімділік отбасының әрбір мүшесі басқа мүшелердің қолдауы мен оны ешқашан жолда тастамайтынына сене алатынын білдіреді. Сенім бар жерде, тыныштық, қауіпсіздік бар. Сенімнің арқасында отбасы мүшелері өз ойы мен сезімін ашық білдіре алады. Сонымен қатар сенім эмоционалды байланыстың дамуына ықпал етеді әрі кикілжіңдерді бейбіт түрде ақылға салып шешуге көмектеседі.
\r\n\r\nИслам діні әрбір мұсылманның әлеуметтік жағдайына да басты көңіл бөледі. Отбасы, бала тәрбиесі, мұсылман арасындағы қарым-қатынастың жүйелігін Ислам жіті қадағалайды. Сондай-ақ кез келген әлеуметтік мәселелерді түсіністікпен шешуге, ауыртпалықтарға сабыр етуге шақырады. Осының салдарынан мұсылманның бойында белгілі бір мінез-құлқы пайда болады. Мұсылман үшін отбасын бағып-қағу үлкен сауап. «Ер адамның садақа етіп шығарған динарының ішіндегі ең абзалы – өзінің қарамағындағылары үшін шығарған динар, Алла жолындағы өзінің көлігіне шығарған динар және де Алла жолындағы өз жолдастары үшін шығарған динар» делінген хадисте.
\r\n\r\nБүгінгі таңда қоғамда дін атын жамылып, ұлттың өркениеті мен мәдениетін теріске шығарушы көптеген ағымдардың пайда болғаны белгілі. Бұл ағымдар өздеріне тән әдістері мен мүмкіндіктерін тиімді пайдаланады. Жұмыссыздар, өмірден өз орнын таппағандар, рухани ізденісте жүргендер, жеке басы және отбасындағы психологиялық қиындықтарға төзе алмағандар, діни мәселелерді терең білмейтіндер, әсіресе жастар миссионерлердің үгіт-насихатына тез ілігеді. Дін атын жамылып, дүниауи мақсаттарды көздеген, жастарды дәстүрлі дінінен ажыратуды мақсат еткен теріс пиғылды жат ағымдар сенушілердің сана-сезіміне етене жақын құндылықтар арқылы әсер етіп, жаулап алуды мақсат етеді. Аталмыш ағымдардың бір бөлігі өздерін діни, мәдени, ғылыми танымдық, білім беру қызметін көрсетушілер ретінде таныта отырып, дәстүрлі дін негіздерімен мүлде байланыспайтын, жеке тұлғалардың ілімінен бастау алатын сан алуан сенімдік бағыттарын насихаттап, сенушілердің қатарын көбейту арқылы дүниауи игіліктерге қол жеткізу мақсаттарын көздеуде.
\r\n\r\nҚазіргі таңда адамдардың негізгі құқықтарына нұқсан келтіріп, мемлекетке, қоғамға, жанұяға қауіп төндіріп отырған, адам денсаулығына түзелмейтіндей зиян келтірген теріс пиғылды діни ағымдардың қызметі алаңдатушылық туындатуда. Деструктивті діни ағымдар өз жақтаушыларын пайдалана отырып, үстемдігін күшейту үшін, діни, саяси, психотерапиялық, денсаулық сақтау, ағартушылық, ғылыми-танымдық, мәдени және басқа да іс-шаралар арқылы өздерінің ниеттерін жасырын насихаттайтын авторитарлық ұйым саналады.
\r\n\r\nДін атын жамылған ағымдар өздеріне жаңа мүшелерді тартып, олардан түскен ақпараттарды бақылауда ұстайды. Сондай-ақ бейэтикалық тәсілмен жеке тұлғаны бағындыру арқылы, психологиялық қысым көрсету, қорқыту және мүшелерді ұйымда ұстап қалудың өзге де жолдарына сүйенеді. Осылайша олар тұрмыс қалпын және адамның еркін, ақпараттық дүниетанымды таңдау құқығын бұзады. Заңсыз әрі мамандандырылмаған медициналық қызметпен айналысу салдарынан сенушілерінің денсаулығы мен өміріне қауіп төндірген теріс пиғылды ағымдар да бар.
\r\n\r\nДін атын жамылған радикалды және теріс пиғылды ағымдардың белсенді әрекеті салдарынан дәстүрлі қазақ қоғамын қалыптастырған рухани құндылықтар күйреуге ұшырап, ішкі тұрақтылыққа қауіп төнуде. Үздіксіз және астыртын, ең бастысы ел санасын оңай жаулайтын әдіспен – дін атын жамылып жүргізілгендіктен мұндай әрекеттер халықты ай-күннің аманында иманынан жаңылдыратын аса қауіпті әрекеттер болып саналады. Осы типтегі ағымдар әдетте діни бірлестік ретінде тіркелмей, идеология ретінде әрекет ететіндіктен, оларға қарсы күрестің негізгі жолы да идеологиялық ағарту шаралары болып отыр.
\r\n\r\nҚазақстан Республикасының Ата Заңында және басқа да заңнамаларында көзделген нормаларға қайшы іс-әрекет жасаған, азаматтардың діни сенім мен ар-ождан бостандығы құқығына нұқсан келтіріп, өмірі мен денсаулығына, имандылығына қатер төндірген, отбасының бұзылуына себепкер болған, тағы басқа заңға қайшы іс-әрекеттер жасағаны анықталған теріс пиғылды діни ағымдардың ел аумағындағы қызметіне сот шешімімен тыйым салынған.
\r\n\r\nБолатбек ҰЛАСҚАНҰЛЫ,
\r\n\r\nАтырау облысының бас имамы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-05-12_093815456.png","field_name":"2025-05-12T09:38:43.300041+05:00"},{"id":96,"title":"ҰРПАҚ ТӘРБИЕСІ ҺӘМ ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚ","text":"Ұлттың болашағын қалыптастыратын ең маңызды құндылықтардың бірі – ұрпақ тәрбиесі. Ұлағатты ұрпақ тәрбиелеу – баршамыздың ортақ асыл міндетіміз. Өйткені өскелең жас буынның бойындағы рухани дағдарысты болдырмау – бүгінгі күннің өзекті мәселесінің бірі. Жуырда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Бурабайда өткен Ұлттық құрылтайда осы ұрпақ тәрбиесіне ерекше тоқталды.
\r\n\r\nПрезидент игі басқосуда: «Былтыр мектептерде «Біртұтас тәрбие» бағдарламасы қолға алынды. Бағдарламаны қабылдау – істің басы ғана. Енді жаңарған құжатты еліміздегі барлық мемлекеттік білім ошағына енгізу керек. Оны алдағы уақытта жекеменшік мектептер де басшылыққа алуға тиіс. Себебі тәрбие жұмысы балаларды түгел қамтуы қажет. Сонда ғана бұл бастама жалпыұлттық ауқымға ие болады. Жобаның түпкі мақсаты – отаншыл, білімді, жасампаз ұрпақ тәрбиелеу. Мұның бәрі – адал азаматқа тән қасиеттер», деді.
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасы қоғамда отбасы құндылығын арттыруға ерекше мән беріп келеді. Өйткені әрбір адам үшін ұшқан ұясының орны бөлек. «Отан отбасынан басталады» деп бекер айтылмаған. Өкінішке қарай, қазіргі жаһандану заманында қоғамға қауіпті жағымсыз әрекеттер көрініс тауып отыр. Есірткіге еліту, құмар ойындарынан шыға алмау, электронды темекіге тәуелділік секілді мәселелер жастар арасында тез таралып, үлкен зиянын тигізіп жатыр.
\r\n\r\nЛудомания кесірінен талай шаңырақтың берекесі қашты. Талай азамат қылмыс жасады. Бұл дерт жас ұрпақтың болашағына балта шауып отыр. Жас балалар онлайн ойындарға да әуестеніп барады. Президент бұл мәселелерді былтырғы Ұлттық құрылтайда да көтерген еді.
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасы қазіргі қоғамда осы мәселенің өзектілігін ескеріп, отбасындағы өзара мейірімділік, ізгілік, адамгершілік сынды құндылықтарымызды жаңғырту мақсатында 2025 жылды діни қызмет аясында «Ислам және отбасы құндылығы» жылы деп жариялады.
\r\n\r\nҚазақта «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» деген сөз бекер айтылмаса керек. Бала – біздің айнамыз. Оған қандай тәрбие берсек, ертең-ақ жемісін көреміз. Бүгінде төл баспамыздан шыққан кітаптарға деген сұраныс күн санап артып келеді. Бұл – қуантарлық жағдай. Осы орайда «Ислам және отбасы құндылығы» жылы аясында балаларға арналған «Менің сүйікті отбасым» кітабын шығаруды қолға алдық. Әр отбасының бақытты болуы маңызды болғандықтан «Отбасы бақыты» тақырыбындағы еңбекті де оқырманға ұсынамыз.
\r\n\r\nПрезидент Ұлттық құрылтайда мектептерде, түрлі мекемелерде, сондай-ақ ірі компанияларда ұлттық киімге мән беріле бастағанын ерекше атап өтіп, кейінгі кездері қазақ үлгісіндегі киімдерге сұраныстың артқанын айтты. Сұранысқа сай тігін цехтары ашылып, жаңа брендтер, дүкендер пайда болғанын жеткізді. Осы орайда Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанындағы Әйел-қыздар секторы және оның аймақтағы өкілдері мешітке келуші қыз-келіншектерге рухани білім берумен қатар олардың шариғат аясында ұлттық дәстүрімізге сай киім кию әдебіне де айрықша мән беріп жатыр.
\r\n\r\nБұған дейін Әйел-қыздар секторы «Әсем киім – әйел ажары» тақырыбында республикалық іс-шаралар ұйымдастырып келді. Оған көптеген сән киім үлгісін жасайтын отандық дизайнерлер де атсалысты. Бұл іс-шара биыл да жүзеге асады. Әйел-қыздар секторы осы тәжірибені ескеріп, «Дәстүрлі кимешек» көрмесін және сән киім байқауын ұйымдастырады. Ұлттық киімнің дініміз бен дәстүрімізге сай заманауи үлгісі қоғам тарапынан қолдауға ие болады деп ойлаймыз.
\r\n\r\nДіни басқарма қызметкерлері жамағат арасында ұлттық киімімізді, ұлттық құндылықтарымызды насихаттауға сүбелі үлес қосып келеді. Қасиетті Рамазан айы бойы қоғамдық орындарда жарапазан жыры айтылды. Ауызашар дастарқанында терме-толғаулар орындалды. Жуырда ғана өткен Ораза айт мерекесін ұлттық нақышта ұйымдастырдық. Мешіт аулаларында киіз үйлер тігіліп, ұлттық ойындар мен мәдени іс-шаралар өткізілді. Айт намазына келген жамағатқа наурыз көже мен бауырсақ таратылды. Мүфтият еліміздегі мұсылман қауымын қашан да ұлттық құндылықтарымызды дәріптеуге үндей береді.
\r\n\r\nОсы ретте жастарға қатысты тағы бір өзекті мәселеге тоқталып кеткен жөн. Өйткені халықтың діни сауатын ашып, әсіресе дінге бет бұрған жастарды деструктивті діни ағымдардың идеологиясынан сақтандыру – аса маңызды жұмыстардың бірі. Бұл мәселеге де Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайда айрықша назар аударды.
\r\n\r\nҚұрылтай отырысында Президент: «Теріс ағымдарға, қазақтың болмысына жат идеологияларға тосқауыл қою қажет екеніне еш күмән жоқ. Елімізде дін бостандығына кепілдік берілген. Бірақ жүгенсіздікке, тәртіпсіздікке жол беруге болмайды. Діннің аса маңызды миссиясы – ұлтты ұйыстыру», деді.
\r\n\r\nШын мәнінде, асыл дініміз сан ғасырдан бері ұлтымызды ынтымаққа ұйыстырып, халқымыздың рухани тірегіне айналды. Имандылыққа бет бұрған жастар қашан да жақсылық жасауға құштар. Алайда діни үкімдердің түпкі мәніне терең үңілмейтін кейбір жас буын өкілдерінің деструктивті діни ағымдардың арбауында кетіп жатқаны жасырын емес.
\r\n\r\nДіни басқарманың негізгі жұмыс бағыттарының бірі – халықты жат діни ағымдардан сақтандыру. Осы бағыттағы жұмыста дін қызметкерлерінің алатын орны ерекше екені белгілі. Бұл ретте Діни басқарма қызметкерлері кешенді жұмыстарды жүзеге асырып келеді.
\r\n\r\nМүфтияттың діни оңалтуға жауапты мамандары былтыр жамағат арасында 10 854 жеке ықпал ету акциясын, яғни жеке кездесулер өткізді. Діни басқарма осынау жауапты жұмысқа жыл бойы 4 мыңнан аса дін қызметкерін жұмылдырды. Нәтижесінде, 526 адам радикалды діни райынан қайтып, дәстүрлі Ислам құндылықтарына бейімделді. Сонымен қатар 557 азамат діни көзқарасы мен діни ұстанымына оң ықпал жасалды. Жалпы айтқанда, түрлі деструктивті діни ағымдардың ықпалында жүрген 1 083 адамға нәтижелі ақпараттық түсіндіру жұмыстары жүргізілді.
\r\n\r\nЕліміздің батыс аймақтарында және бірнеше өңірде «Ислам лаңкестікке қарсы» атты халықаралық ғылыми конференциялар ұйымдастырылды. Басқосуда отандық және шетелдік сарапшылар мазмұнды баяндама жасап, түрлі ағымдар мен топтардың теріс пиғылдары мен діни тұрақтылыққа келтірер зияны туралы айтып өтті.
\r\n\r\nДін қызметкерлері жамағатпен жүйелі жұмыс жүргізумен қатар Ішкі істер министрлігінің Қылмыстық-атқару жүйесі комитетіне қарасты 50 мекемеде жазасын өтеп жатқан азаматтарға да жеке түсіндіру іс-шараларын ұйымдастырды. Оларға «Muftiyat» баспасынан шыққан 1 400 дана кітап берілді. Дінге қызығушылық білдірген жастардың қандай діни әдебиеттен мәлімет алатыны өте маңызды. Сондықтан мүфтият осы бағытта өткен жылдың өзінде 23 кітапты 100 мыңнан аса данамен шығарып, халыққа таратты. «Бабалар ізімен: Қазақ даласындағы мұсылмандық мектеп», «Ислам энциклопедиясы», «Қалып», «Ой салар оқиғалар», «Имандылық әліппесі» сынды маңызды еңбектер жамағаттың қолына тиді.
\r\n\r\nОтандастарымыздың ғаламтор беттерінен дінді өз беттерінше үйренуі – қауіпті үрдіс. Бүгінгі таңда әлеуметтік желілер теріс пиғылдағы ағымдар мен топтар үшін қолжетімді мінбер болып отырғаны жасырын емес. Бұл ретте мүфтият жанындағы Діни оңалту және Ақпарат бөлімдерінің мамандары жат діни ағымдардың ұстанымдарына қарсы сапалы материалдар әзірлеп, әлеуметтік желідегі ақпарат-насихат жұмыстарын күшейтіп жатыр.
\r\n\r\nБылтыр Шариғат және пәтуа бөлімінің мамандары және оның аймақтағы өкілдері халықтан келіп түскен 194 536 сұраққа жауап берді. Бұл бағыттағы жұмыстар ұдайы жалғаса береді. Өйткені мүфтияттың қоғам алдындағы басты қызметінің бірі – діни сұрақтарға жауап беру, пәтуа шығару. Деструктивті діни ағымдардың ықпалына түсіп қалған орыстілді жамағат көп жағдайда өздеріне қажетті сұрақтардың жауабын шетелдік діни ақпарат көздерінен алатыны белгілі. Осыған орай Пәтуа және шариғат, Діни оңалту бөлімдері ақпарат саласындағы тиісті жобаларды қолға алып, өнімді еңбек етіп келеді.
\r\n\r\nОсы ретте жастарға, жалпы халыққа деструктивті діни ағымдардың ықпалына түсіп қалмау үшін бірнеше кеңес айтқанды жөн көрдік. Ең бірінші дұрыс діни білім алуға көңіл бөлген жөн. Дұрыс діни білім – діни радикализмге қарсы қуатты күш. Аллаға шүкір, қазір елімізде Діни басқарманың қызмет жүйесінде жұмыс істейтін діни білімі терең ұстаздар аз емес. Діни сұрақтардың жауабын сол кісілерден алуға болады.
\r\n\r\nБұған қоса мүфтият жанында тәулік бойы жұмыс істейтін сall орталық бар. Орталықтың нөмірі – 8 707 233 30 30. Ұялы байланыс арқылы туындаған жедел сұрақтарға жедел жауап аласыз. Сall орталық 24 сағат бойы екі тілде (қазақ, орыс) қызмет көрсетеді. Біздің білікті мамандарымыз діни сұрақтарыңызға жауап беруге дайын.
\r\n\r\nДіни ақпараттарды сыни тұрғыдан саралауға дағдыланған дұрыс. Діни ақпаратарды әлеуметтік желілерден оңай алуға болады. Ол ақпараттың сенімді екеніне көз жеткізу керек. Егер күмән болса, мүфтияттың ресми қызметкерінен кеңес алуға болады. Еліміз бойынша Діни басқарманың Шариғат және пәтуа, Діни оңалту бөлімдерінің аймақтағы өкілдері жұмыс істейді. Ұстаздардан кеңес алуға шақырамыз.
\r\n\r\nДеструктивті діни ағымдардың белгілерін тануға назар аударған абзал. Кез келген күмәнді топ өздеріне жақын тартса, олардың әрекеттеріне назар аударыңыз. Олар көп жағдайда өздерін «ақиқаттың жолындамыз» деп айтады. Басқа барлық діни бағыттарды терістеп, өздерін ғана дұрыс жолдамыз деп санайды.
\r\n\r\nДеструктивті діни ағымдар адамдардың дербес шешім қабылдауына шектеу қояды. Әсіресе жастарды басқаруды, олардың әрбір әрекетін бақылауды өз қолдарына алуға тырысады. Қоғамнан оқшаулануға үндейді. Отбасыңыздан, достарыңыздан алшақ жүруге шақырады. Тек өздерінің ортасымен араласуға көндіруге барын салады.
\r\n\r\nСондықтан балаларға, жастарға дұрыс тәрбие беруге көңіл бөлейік. Деструктивті діни ағым жақтастарының негізгі мақсаты – жасөспірімдер мен жастарды өз қатарына қосу. Мұны естен шығармайық. Сол үшін балаларымызбен жиі қарым-қатынас орнатуымыз керек. Олардың қызығушылықтары мен ортасын қадағалау – ең әуелі ата-ананың басты міндеті. Дін туралы дұрыс ақпаратты ерте жастан үйретуді қолға алған дұрыс.
\r\n\r\nҚолданыстағы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң бойынша заңсыз діни үгіт-насихат жүргізуге тыйым салынған. Діни әдебиеттерді заңсыз таратуға шектеу қойылған. Экстремистік және террористік әрекеттерге шақыру – үлкен қылмыс. Бұл ретте бірден күмәнді ақпаратқа тап болсаңыз немесе өзіңізге, жақындарыңызға қауіп төнген болса, бірден құзырлы мекеме өкілдеріне қоңырау шалу керек.
\r\n\r\nЖастар қай кезде де қоғамның негізгі қозғаушы күші болған. Егер жас буын өкілдерінің қайраты мен қажырын, білімі мен жігерін жақсы істерге бағыттай білсек, көптеген игілікке кенелеріміз хақ.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-05-26_104746985.png","field_name":"2025-05-26T10:48:05.393333+05:00"},{"id":97,"title":"Ауырғанда оқылатын дұғалар","text":"Расулулла (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) Осман бин Әбиластың көңілін сұрап келді. Ол ауырып жатқан еді. Сырқаты ауыр және шаншитын.
\r\n\r\n– Ауырған жерді оң қолыңмен жеті рет уқала да әрқайсысында: «Әузу бииззәтиллаһи уә қудрәтиһи мин шәрри ма-әжиду уә ухазиру деп оқы!», - деп бұйырды. Осман былай дейді:
\r\n\r\n– Aйтқанындай істедім. Ауруымнан айығып кеттім. (Бостанул-Арифин)
\r\n\r\nАйша анамыз айтқан:
\r\n\r\n– Бір жері ауырса Расулулла (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) «Фәләқ» және «Нас» сүрелерін оқып мүбәрәк қолына үрлеп, ауырған жерін сипайтын.
\r\n\r\nКөзі көрмейтін бір кісі Пайғамбарымызға (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) келіп: «Ия, Расулалла! Алла Тағалаға дұға ет, көздерім ашылсын» дейді. Пайғамбарымыз (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) оған былай дейді: «Жақсылап дәрет ал! Сосын, ия, Раббым, Саған жалынып-жалбарынамын. Сүйікті Пайғамбарың Мұхаммедті (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) уәсилә етіп (араға қойып), Сенен сұраймын. Ей, ең сүйікті пайғамбарым Мұхаммед (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын)! Сені уәсилә етіп, Раббыма жалбарынамын. Сен үшін дұғамды қабыл етуін қалаймын. Ия, Раббым, осы ұлы Пайғамбарыңды (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) маған шапағатшы ет. Оның құрметі үшін дұғамды қабыл ете гөр», - де. Ол кісі дәрет алып осылай дұға етті. Сол мезетте көздері ашылды. (Термези)
\r\n\r\n«Фатиха», «Аят әл-Курси» және «төрт Қул» (яғни «Кәфирун», «Ықылас», «Фәләқ», «Нас») сүрелерін 7 реттен оқып ауру кісіге үрленетін болса, Алланың қалауымен бүкіл қиыншылықтарға, дерттерге, сиқырға, көз тигенге, жануарлардың тістегеніне, шаққанына жақсы көмектеседі.
\r\n\r\nОқылған Құран Кәрімнің және дұғалардың әсер етуі үшін оқып жатқан адам бұған сеніп, науқас харам тағамдар мен күмәнді дәрі-дәрмектен барынша сақтануы керек. Ықыласпен, шын көңілмен тәубе етуі тиіс. Дұға да дәрі сияқты, Алла Тағала қаласа әсер етеді. Шипаны Алла Тағала беретініне сену керек.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) үш түрлі ем қолданған: Құран Кәрім, дұға оқыған және ғылыммен табылған дәрілерді қабылдаған. Сондықтан дәрігерлерге де қаралу керек. Ол да бір себеп. Алла Тағала барлық нәрсені себеппен жаратып, соларға ден қоюға әмір еткен.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-05-26_104829080.png","field_name":"2025-05-26T10:48:48.848670+05:00"},{"id":98,"title":"ҚҰРБАН ШАЛУДЫҢ ТАРИХЫ ҚАНДАЙ?","text":"Құрбан шалу адамзат тарихымен бірге басталған үрдіс. Адамзаттың атасы Адам атаның ұлдары Абыл мен Қабылдың арасында орын алған даудың шешімі құрбандық беру арқылы шешілген. Біз мұны Құран аяттары мен хадистерде баяндалған қиссалар арқылы біле аламыз. Жалпы Құран Кәрімде құрбан шалу оқиғалары туралы бірнеше жерде айтылған. Соларға қысқаша тоқталайық.
\r\n
\r\nБіріншісі, Абыл мен Қабылдың құрбандығы. Алла Тағала былай дейді: «(Уа, Мұхаммед) оларға Адамның екі ұлы туралы хабарды ақиқат түрде оқып бер. Ол екеуі құрбан шалғанда біреуінікі қабыл болды да, екіншісінікі қабыл болмады. (Құрбаны қабыл болмағаны екіншісіне) «Мен сені, сөзсіз, өлтіремін!» – деді. (Екіншісі) «Ақиқатында, Алла (ізгілікті) тек тақуалардан қабыл алады», – деді» («Мәида» сүресі, 27-аят).
Адам ата мен Хауа ананың балалары екі егіз болатын. Екі егіздің біреуі ұл, екіншісі қыз еді. Ұлдар ер жетіп, қыздар бой жеткенде Жаратқан Ие адамзаттың ұрпағын тарату үшін егіздердің сыңарларын бір-біріне қосуды бұйырды. Яғни Абылдың сыңары Қабылмен, Қабылдың сыңары Абылмен тұрмыс құруы керек. Алайда Қабыл өзімен бірге туған егізіне үйленгенді қалайтын. Өйткені ол Абылдың егізіне қарағанда әлдеқайда көрікті, сұлу болатын. Бірақ та әкесі Адам өз шешімін өзгертпеді. Інісінің егізіне үйленуден үзілді-кесілді бас тартты. Адам ата бұл мәселенің дұрыс шешімін қалай табуға болатыны туралы қатты ойланды. Жаратушы Алла Тағаладан тығырықтан шығар жол сұрап жалбарынды. Сонда Алла Тағала Адамға оның екі ұлының құрбандық шалуы керектігін уахи етті. Аллаға жақындау мақсатында Қабыл өзі еккен егінінен, ал Абыл өзі бағып жүрген қойынан құрбандық беруі керек. Жаратқан Ие кімнің құрбандығын қабыл алса, соның дегені болмақ. Ағайынды екеу құрбандықтарын бергенде Алла Тағала Абылдың құрбандығын қабыл алып, Қабылдың құрбандығын қабыл алмады. Осылайша дауға нүкте қойылды. Бұл адамзат тарихындағы Алла Тағала үшін берілген құрбандықтың ең әуелгісі болатын.
\r\n\r\nЕкіншісі, Ибраһим мен Исмаилдың қиссасы. Құрбандық шалу дәстүрі –сонау Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардан сүннет болып қалған амал. Ал оның негізі былай болған еді. Бір түні Ибраһим түсінде ұлы Исмаилды қолымен бауыздап жатқанын көреді. Пайғамбардың түсі – Алладан келген аян. Бұл түсінің мәнін түсінбей Ибраһимнің басы қатады. Осы түсі ұйықтаған сайын қайталана берді. Бұл ол үшін өте қиын сынақ болады. Ұлы Исмаилға бұл туралы айтқанда ол: «Уа, әкетай! Алланың әмірін орындай бер. Менің көзіме қарамауың үшін жүзімді басқа жаққа бұрғайсың. Мен Алланың тағдырына разымын. Оның әмірін екі етпеймін», – деп жұбатады. Ақыры, қиын іске бел буып, Мина атты жерге жеткенде әкесі Ибраһим ұлы Исмаилды бір тастың шетіне жантайтты. Ұлының аяқ-қолын соятын малдың аяғын байлағандай мықтап байлады. Құрбандыққа қиғанда қиналып, аяқ-қолы қозғалып кетпесін деп солай істеді.
\r\n\r\nИбраһим барлық күш-жігерін жинап, қанша қиын болса да баласын құрбандық етуге бел буды. Өткір пышақты қолына алды да, жалғыз ұлының тамағына апарды. Апарды да бар күшін жинап тартып жіберді. Бірақ пышақ өтпеді. Баласының тамағына дәнеңе де болмады. «Уа, Раббым! Өзің кеше гөр. Пендеңе рахымыңды төге гөр. Нәпсіме ерік бере көрме», – деп күбірледі Ибраһим. Пышақтың өтпегені үшін өз-өзін жазғырды. Жүрегім елжіреп, дұрыс кеспеген болармын деп ойлады. Сөйтіп екінші мәрте тартып көрді. Бірақ пышақ тағы да өтпей қалды. Қайырымды әке пышақты қолына алып, үшінші рет тартып көрді. Бірақ еш өзгеріс болмады. Пышақ өтпей қалды.
\r\n\r\nОсы кезде аспандағы сан мыңдаған періштелер Алла Тағаладан қарт пайғамбар мен оның ұлына рақым етуін тілеп, жалбарынып жатыр еді. Алла Тағала шексіз мейірім-шапағатымен олардың тілегін қабыл алып, Ибраһим мен Исмаилға Жебірейіл періштені жәннаттың бір көк қошқарымен бірге түсірді. Жебірейіл олардың жанына келіп: «Уа, Ибраһим! Раббың саған: «Уа, Ибраһим! Сен түсіңді дұрыс жорыдың. Ізгі жандарды осындай сыймен сыйлаймыз. Бұл – өте қиын сынақ. Біз саған ұлы бір құрбандық түсірдік», – деп сәлем жолдады. Ұлың екеуіңе рақым етіп, құрбандыққа шалуың үшін мына жәннаттың қошқарын түсірді», – деді.
\r\n\r\nЖебірейілдің бұл сүйінші хабарын естіген әкесі мен баласы қатты қуанды. Аллаға мадақ айтып, шүкір етті. Сол кезден бастап осы күн мұсылмандардың айтулы мерекесіне айналды. Бұл – қасиетті Құрбан айт күні. Бұл оқиға жайында Алла Тағала Құран Кәрімде былай дейді: «Сонда (Ибраһим) «Уа, Раббым! Маған салиқалылардан болатын (ұл) бер!» – (деді). Біз оны қайырымды ұлмен қуанттық. Ұлы (Исмаил) өзімен бірге жүретін жасқа жеткенде: «Балақайым! Сені түсімде бауыздап жатқанымды көремін. Қара! Сен не дейсің?» – деді. Ол: «Әй, әкетайым! Өзіңе әмір етілгенді орында. Алла қаласа, мені сабырлы деп табарсың», – деді. Олар екеуі мойынсұнғанда, ол оны маңдайымен жатқызды. Біз оны: «Әй, Ибраһим!» – деп шақырдық. «Сен түсіңді шындыққа шығардың. Біз ізгі іс істеушілерді осылай сынаймыз». Шынында бұл ашық сынақ еді. Біз оны (Исмаилды) ұлы құрбандықпен ауыстырдық. Кейінгілерге ол (Ибраһим) үшін жақсы ат қалдырдық. Ибраһимге сәлем! Шынында ізгі іс істеушілерді осылай сыйлаймыз» («Саффат» сүресі, 100-109 аяттар).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Медет ҚҰРМАШҰЛЫ
\r\n«Мұнара» газеті, №10, 2025 жыл
Дінімізде әдептің орны өте үлкен. Сондықтан құлшылықтарды да өз әдебіне сай атқару керек. Осы әдептерді сақтаған кезде мұсылман Алла алдындағы жауапкершілігін сезініп, өзін рухани тұрғыдан кемелдендіреді. Осы орайда қажылықтың әдептеріне тоқталсақ.
\r\n\r\nБіріншіден, қажылықты Алланың разылығы үшін ықыласпен орындау керек. Рия, атақ, мақтанудан аулақ болған абзал. Себебі Алла Тағала ықыласпен орындалған құлшылықты ғана қабыл етеді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында әрбір амал ниетке байланысты», –деген (Бұхари, Мүслим).
\r\n\r\nЕкіншісі, шынайы тәубе ету. Істеген күнәсі үшін өкініп, оған қайта оралмауға бел буады. Қаза еткен ораза, намазын орындайды. Пенденің ақысына кірген болса, алған мүл-дүниесін иесіне қайтарып, олардың разылығын алады. Ғайбат айтқан болса, кешірім сұрайды.
\r\n\r\nҮшіншісі, біреудің аманаты болса оны иесіне тапсыру.
\r\n\r\nТөртіншісі, қарызынан құтылу. Борышкердің қарызын өтейтін қаражаты болмаса, онда оған қарыз берушінің рұқсатынсыз қажылыққа баруы мәкруһ саналады. Сондай-ақ оған кепіл болған адамның да рұқсатын алу керек. Егер қарызды ұзақ мерзімге алған болса, ол уақыттан бұрын қажылыққа шыға береді. Қарыз беруші оған тыйым сала алмайды.
\r\n\r\nБесіншісі, қажылыққа барып келгенше бала-шағасы, ата-анасы секілді нәпақа беруге міндетті адамдарды қаражатпен қамтамасыз ету. «Әл-Мухит» кітабында былай делінген: «Егер әйелі, бала-шағасы, сондай-ақ нәпақа беруге міндеттелген адамдар оның қажылыққа баруын құптамаса, бірақ олардың құрдымға кетуіне ешқандай қауіп болмаса, қажылыққа шығуының оқасы жоқ».
\r\n\r\nАлтыншысы, қажылыққа баратын қаражаты адал кәсіптен болуы. Өсім, харам акциялардан тапқан, зұлымдықпен алынған қаражатпен қажылыққа барудан аулақ болу керек. Ондай қаражатпен қажылық парызы мойнынан түскенімен, мәбрур қажылық болмайды, қабыл болмауы да мүмкін. Яғни сауабы болмайды, алайда ақыретте қажылықты орындамады деген жазамен жазаланбайды.
\r\n\r\nЖетіншісі, сапарға салиқалы, жақсылыққа демеу болатын адаммен шығу. Өйткені салиқалы адам Алланы ұмытсаң, еске түсіреді, Алланың еске алсаң, көмектеседі. Бір нәрседен қорықсаң, жігерлендіреді. Әлсіреп қалсаң, аяққа тұруға көмектеседі. Қайғырып, мұңайсаң, сабырға шақырады. Сапарға шығып жатқанда жолдастарымен, көршілерімен қоштасып, олардан өзі үшін дұға етуді талап етеді. Сүннет бойынша қоштасып жатқанда: «Алладан саған дініңді сақтауды, аманатқа берік болуды және соңғы сәтің қайырлы болуды сұраймын», – деп дұға етеді (Термизи, Әбу Дәуіт). Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сапарға шығып жатқан адамға: «Алланың қорғауында, бақылауында бол (Алла жар болсын). Алла тақуалығыңды арттырсын, күнәларыңды кешірсін және қайда болсаң да жүзіңді жақсылық жаққа бағыттасын», – деп айтқан (Термизи).
\r\n\r\nСегізінші, үйден шығарда екі рәкәғат намаз оқу. Бірінші рәкағатында «Фатиха» сүресінен кейін «Кафирунды», екінші рәкағатта «Ықыласты» оқиды («Ихия улуми әд-дин», 1/254). Намаз оқып болған соң екі қолын көтеріп, ықыласпен: «Уа, Алла! Сапардағы жолдасым Өзіңсің! Сондай-ақ отбасыммен, мал-дүниеммен, жолдастарыммен қалған да Өзіңсің. Бізді және оларды барлық апаттан, ауру-сырқаттан сақтағайсың. Уа, Алла! Біз Сенен осы сапарымызда ізгілікті, тақуалықты және Өзің разы болатын іс-әрекеттер жасауымызды сұраймыз. Уа, Алла! Біз Саған сапардың ауыртпашылықтары мен мұңлы көріністерінен, сондай-ақ отбасыма, мал-мүлкіме, бала-шағама қаралы қайтудан Өзіңе сыйынамын», – деп дұға етеді.
\r\n\r\nТоғызыншы, үйдің есігінен шығып жатқанда былай деп дұға ету: «Алланың атымен, Аллаға тәуекел еттім. Алла Тағаланың күш-қуатынан асатын ешқандай күш-қуат жоқ. Уа, Раббым! Мен адасуымнан немесе адастырылуымнан, қорлаудан немесе қорлануымнан, өзімнің қателесуімнен не қателікке ұшыратылуымнан, зұлымдық жасауымнан немесе маған зұлымдық жасалуынан және надандықта болуымнан немесе маған надандық жасалуынан Өзіңе сыйынамын. Уа, Алла! Мен тәкаппарлану, даңдайсыну, біреулер көрсін не естісін деген мақсатпен шыққаным жоқ. Бәлки қаһарыңнан сақтану, разылығыңды табу, парыз еткендеріңді орындау және Пайғамбарыңның (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүннетіне ілесу ниетімен шықтым» (Термизи, Әбу Дәуіт, Ибн Мәжа, Ахмад). Үйден шықпас бұрын садақа берген жақсырақ.
\r\n\r\nОныншы, көлікке мінгенде «Зухруф» сүресінің 13-14 аяттарын оқу: «Мұны бізге бағындырған (Алла) Пәк! (Олай болмағанда), біз оған жақындай алмаушы едік. Әрі, расында, біз (өлген соң), сөзсіз, Раббымызға қайтамыз!» (Мұхаммад Жамалуддин әл-Қасими, «Мәуғизату әл-муминин мин ихия улумид-дин», 116-117).
\r\n\r\nОн бірінші, жолда, биікке көтерілгенде, төмен түскенде зікір, тәһлил, тәсбихты жиі айту және дәретпен жүру.
\r\n\r\nОн екінші, жаман сөз, бұзақы іс және жанжалдан аулақ болу. Бұл – үйінен шығып қажылық амалдарын тәмамдағанша маңызды істердің бірі. Алла Тағала Құранда былай дейді: «Кім сол айларда қажылықты (ихрам байланып) міндеттенсе, онда қажылықта (жұбайымен) жақындасу, пасықтықтар (күнәлар), дау-дамайлар (жасауға) болмайды» («Бақара» сүресі, 197-аят).
\r\n\r\nОн үшінші, қаражатты жолда әлсіздерге, кедейлерге көмектесетіндей көбірек алу және ысырапсыз әрі қатты үнемдемей жұмсау. Өйткені «ысырапта жақсылық жоқ, жақсылықта ысырап жоқ» делінген. Қажылыққа баратын жолға қаражат шығару Алла жолында жұмсаған болады. Бір дирһамға жеті жүз дирһамның есесі жазылады. Ибн Омар: «Қажылардың абзалы ниеті – халыс, нәпақасы – халал, сенімі мықты болғаны», – дейді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мәбрур қажылықтың сыйы – тек жәннат», – деген болатын. Сонда сахабалар: «Уа, Алланың елшісі! Қажылықта жасалатын ізгілік қайсы?» – деп сұрайды. Ол: «Жақсы сөз, мұқтажды тамақтандыру», – деп жауап береді (Хаким).
\r\n\r\nОн төртінші, қажылыққа барар алдында білімді, дана адамдармен, бұрын қажылыққа барған адамдармен ақылдасып, кеңес алуы керек («Любәбу әл-мәнәсик уә убәбу әл-мәсәлик», 49-56).
\r\n\r\nОн бесінші, қажылықтан келген адамға дұға жасау. Ибн Омардан жеткен риуаятта былай делінеді: «Бір бала Пайғамбарымызға келіп: «Мен осы жылы қажылыққа баруға ниет етіп отырмын», – дейді. Алла елшісі онымен бірге жүріп оған: «Уа, балақай! Алла сенің тақуалығыңды арттырсын, жүзіңді жақсылыққа бағыттасын және қайғыңды сеілтсін», – деп дұға етеді. Бала қажылықтан қайтып келіп, Пайғамбарымызға сәлем береді. Сонда ол: «Уа, балақай! Алла қажылығыңды қабыл етсін! Күнәңді кешірсін, жұмсаған қаражатыңның есесін толтырсын», – дейді» (Ибн Сунни, «Әмәлу әл-яуми уә ләйлә», 316). Әбу Һурайрадан жеткен хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай дейді: «Уа, Алла! Қажыларды және олардың жарылқап жатқандарын кешірім ет» (Нәуауи).
\r\n\r\nАлла Тағала қажылық сапарына аттанғалы отырған барша ағайынның қажылығын қабыл, құлшылығын жеңіл етсін!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Бауыржан ӘБДУӘЛІ,
\r\n\r\nҚМДБ Шариғат және пәтуа бөлімінің маманы
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, №10, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-06-03_093824535.png","field_name":"2025-06-03T09:38:44.751747+05:00"},{"id":100,"title":"ҚҰРБАН АЙТ – МЕЙІРІМ МЕРЕКЕСІ","text":"Аса қамқор ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Барлық мақтау Аллаға тән. Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедке Алланың салауаты мен сәлемі болсын!
\r\n\r\nБаршаңызды исі мұсылман баласының ұлық мейрамы – Құрбан айтпен шын жүректен құттықтаймын! Сіздерге Алладан амандық, мықты саулық, мол ырыс пен бақ-береке тілеймін!
\r\n\r\nАлла қаласа, биыл қасиетті Құрбан айт мерекесі 6 маусымда басталады. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы бірқатар алыс та жақын мұсылман елдерінің ғұламаларымен, пәтуа шығару орталықтарымен кеңесіп, осындай пәтуа қабылдады.
\r\n\r\nМұсылманша қасиетті зұлхижжа айының алғашқы он күнінде барынша ынтамен ғибадат етіп, көбірек ізгі істер мен жақсы амалдар жасауға тырысқан абзал. Өйткені, қасиетті хадис-шарифтерде осы айда орындалған игі істердің сауабы еселеніп жазылатыны айтылған.
\r\n\r\nАл арапа күні ораза ұстау – сүннет амал. Шамасы келмеген адамға ораза ұстау міндет емес. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Арапа күні ораза ұстау арқылы Алладан өткен және келесі жылдың күнәсін кешіруді үміт етемін» деген.
\r\n\r\nБағзы заманнан бері Ислам дінін рухани тірегіне айналдырған халқымыз Құрбан айтты айрықша дайындықпен қарсы алған. Малдың семізін, жарамдысы мен ең жақсысын құрбандыққа шалып, оның етін тұрмыстық жағдайы төмен адамға тарату, қонақ күтіп, үлкеннің батасын алу, сыйлық-кәде беру, ренжіткен жанды кешіру сынды амалдар – дәстүрімізде қалыптасқан ізгі құндылықтар.
\r\n\r\nХалық арасында ұлт ұстазы атанып кеткен Ахмет Байтұрсынұлы: «Дін адамды түзейтін, тәртіпке салып тұратын бір күш. Халықтың діні дұрыс болса, рухы да, жолы да түзу болады», – деген.
\r\n\r\nШын мәнінде, Құрбан айт – жалаң құрбандық емес, ол – ішкі жан-дүниеңді тазарту мен рухани тұрғыдан жаңғыру деген сөз. Сұлтанмахмұт Торайғыров бабамыз бір сөзінде дін шын ақыл, ғылыммен бірлік етсе ғана шын дін болатынын, құр көңілге сеніп, құлшылық ету дұрыс емес екенін айтқан.
\r\n\r\nРасында «құрбан» сөзі «жақын болу», «жақындау» деген ұғымды білдіреді. Бұл – шынайы ниет пен Аллаға деген сүйіспеншілікті паш ететін мейрам. Ұлық мерекенің тәрбиелік мәні мен мағынасы осында жатыр. Қасиетті Құранда «Хаж» сүресінің 37-аятында: «Ұмытпаңдар, олардың еті де, қаны да ешқашан Аллаға жетпейді. Оған жететін нәрсе – жүректеріңізге ұялаған тақуалықтарың (шынайы ниеттерің)» делінген.
\r\n\r\nАл ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адам баласы Құрбан айт күні құрбан шалудан өзге амалымен Аллаға жақындаған емес...» деп, бұл күндері Аллаға ұнамды әрі ең сүйікті амал – құрбан шалу екенін жеткізген.
\r\n\r\nБір сахаба ардақты Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) құрбан шалудың сауабы жайлы сұрайды. Сонда Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Құрбанның әрбір қылы үшін бір сауап бар», – деп жауап береді. Сахаба тағы да: «Уа, Алланың Елшісі, шалынған құрбандық мал қой болса, сауабы қандай болады?» деп сұрағанда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Оның әрбір тал қылы үшін де бір сауап бар», – деп жауап қайырған екен.
\r\n\r\nМатериалдық мүмкіндігі бар, əрі жолаушы емес мұсылманға құрбандық шалу – уəжіп, мұсылмандық міндет. Ал шамасы келмеген адамға Алла Тағала мұндай міндет жүктемеген. Айт күндері аз да болса садақа беріп, қараусыз қалған қарттарға, жетімдер мен көпбалалы отбасыларға көңіл бөлу – сауапты іс.
\r\n\r\nҚұрбан айт тек құрбан шалумен шектелмейді. Бұл – ағайын арасын жақындата түсетін күн. Араздасқан адамдар татуласып, өзара кешірім жолын ұстанады. Айт күндері туысқанның басын қосып, қарым-қатынасты күшейткен абзал. Құрбан айт – отбасы құндылығын арттыратын мереке. Ата-анамызға, бала-шағамызға сыйлық беріп, оларға арнайы көңіл бөліп, барынша қуантайық. Мұндайда өскелең ұрпақ Құрбан айттың қадірі мен сауабын сезініп, ізгілікке ұмтылады, мерекені асыға күтеді.
\r\n\r\nӨздеріңізге мәлім, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы 2025 жылды діни қызмет аясында «Ислам және отбасы құндылығы» жылы деп жариялады. Алла қаласа, игі бастама аясында қасиетті Құрбан айт күндері жүзеге асатын ізгі іс-шаралар отбасы құндылығын, жанұя жарасымын арттыруға бағытталады. Сіздерді де осы бастамамызға үн қосуға шақырамыз.
\r\n\r\nАлла қаласа осы жылы да елімізде құрбан шалу рәсімі офлайн және онлайн форматта өтеді. Діни басқарма халыққа қолайлы жағдай жасау мақсатында Құрбан шалу рәсімін қашықтан өткізуге арналған qurban.muftyat.kz сайтын іске қосты. Дінімізде құрбандық шалу рәсімін басқа біреуге тапсырып, оны өкіл ете алады. Демек, онлайн форматта құрбандық шалуға тапсырыс бере аласыздар. Құрбандық еті мұқтаж жандарға, яғни мақсатты орындарға жеткізіледі.
\r\n\r\nӨздеріңізге белгілі, біз өткен жылы Құрбан айт күндері республикалық қайырымдылық акциясын ұйымдастыру үшін арнайы жұмыс штабын құрдық. Оған еліміз бойынша 1388 дін қызметкері мен «Зекет және қайырымдылық» қорының еріктілері үлес қосты. Нәтижесінде жалпы саны 40 778 мал құрбандыққа шалынып, 131 ет қабылдау пункттеріне жиналған құрбандық еті 136 964 отбасыға жеткізілді.
\r\n\r\nҚұрбандық еті 358 мекемеге, атап айтқанда, мүгедектер, зағиптар қорына, ауруханалар мен ардагерлер үйіне берілді. Биыл да осы қайырымдылық іс-шараны жоғары деңгейде ұйымдастыруға дайынбыз. Алла қаласа еліміз бойынша 60 орында құрбан шалу рәсімі жүзеге асады. Барша жерлестерімді ортақ сауапты іске үлес қосуға үндеймін. Сіздердің жасаған қайырымдылық амалдарыңыз мақсатты орындарға, нақты айтқанда, мешіттен көмек сұрап келген әлеуметтік аз қамтылған отбасыларға беріледі.
\r\n\r\nОсы ретте айта кетер маңызды мәселе: жыл сайын Құрбан айт күндері жекелеген азаматтар, сонымен қатар кейбір бізге беймәлім қорлар мен ұйымдар халықты онлайн құрбандық жасауға үгіттеп келеді. Олардың жеке мүдделеріне қатысты осындай іс-әрекеттері еліміздің мұсылман жамағатын алдаңдатуда. Сондықтан қайырымдылық іс-шараларды жеке мүдделеріне қолданатын қорлардан сақ болуға шақырамыз.
\r\n\r\nҚожа Ахмет Ясауи бабамыз бір даналық сөзінде Хаққа қызмет халыққа қызмет етуден басталатынын айтқан. Бұл – халықтың разылығы – Хақтың разылығында деген сөз. Осы ретте еліміздегі барша шаруа қожалықтарының қожайындарын мал құнын қолдан көтермей, халыққа оңтайлы бағаны ұсынуға шақырамын.
\r\n\r\nӘрине, еңбектің ақталғаны жақсы. Дегенмен біз «пайда ойлама, ар ойла» деген қанатты сөзге мән берген халықпыз. Алла Тағала халыққа жасаған жақсылықтарыңызды өздеріңізге еселеп береді. Өйткені Жаратушы Жаббар Иеміз Құранда «Бақара» сүресінің 272-аятында: «Әрбір жақсы нәрседен жасаған қайыр-садақаларың (сауабы) өздеріңе толық қайтарылады, сендерге әділетсіздік істелмейді» деп, мұсылман баласын зор қуанышты хабармен сүйіншілеген.
\r\n\r\nСонымен қатар, барша кәсіпкерлерді тұрғындар күнде тұтынатын әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасына мүмкіндігінше жеңілдік жасауға үндеймін. Алланың рақым нұры төгілетін Құрбан айтта жұртымызға жақсылық жасап, көпшіліктің алғысын алайық, ағайын!
\r\n\r\nХалқымыз: «Жыртық үйдің Құдайы бар» деген. Бұл – мұқтаж адамды қуанышқа бөлеген пенде міндетті түрде Алланың игілігіне кенеледі деген сөз. Алла Тағала шалған құрбандығымызды, берген садақамызды қабыл етіп, екі дүние нығметін нәсіп еткей! Әумин!
\r\n
Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-06-03_093854853.png","field_name":"2025-06-03T09:39:14.987828+05:00"},{"id":101,"title":"«ҚАЗАҚ» ЖӘНЕ ҚАЖЫЛЫҚ","text":"ХХ ғасырдың басында қажылық мәселесі қазақ баспасөзінде жиі көтерілген тақырыптың бірі болды. Атап айтқанда, «Қазақстан», «Қазақ» газеттері мен «Айқап» журналында қазақ қажыларының хал-жағдайы тұрақты түрде баспасөзде жазылып тұрды. Сол дәуірдің оқырмандары осы мақалалар арқылы қажылық науқанына қатысты барлық мағлұматтан хабар алып отырды. Қажылық тақырыбын көтеруде, қазақ қажыларының жағдайынан хабар беруде «Қазақ» газеті басқаларға қарағанда оқ бойы озық тұрды. Оны «Қазақтың» сарғайған парақтарынан анық аңғара аламыз.
\r\n\r\n«Қазақ» газетінің 1913 жылғы №13 санында «Қажы сапарын жеңілдету турасында» деген мақала жарияланған. Мақалада қажылардың қауіпсіздігін сақтау мақсатында үкімет жариялаған қажыға бару тәртібі жайлы аз-кем ақпарат берген. «Жаңа тәртіп бойынша, қажы паспортты қай жерден болса сол жерден алуға болады, параход билеті бару-қайтуға біржолата алынатын болады. Турда карантин уақытында қажылардың мұқтажын ескеріп тұратын Ресей хүкіметінің өкілі болмақшы» деп жазады («Қажы сапарын жеңілдету турасында», №13, 8 мамыр, 1913 жыл). Алайда бұл тәртіп, әсіресе билет алу мәселесі қажыларға ұнай қоймаған. Себебі бару-қайту билетін біржола алған кезде жүк тиеп, кемені күттіріп, қажыларды әбден әуреге салған. Сол себепті қажылар сапарды жеңілтетудің басқа жолын ұсынған. Сондай-ақ қажылар паспорт алу құнының қымбат екеніне де шағымданған. Ол кезде Құдысқа баратын орыстар пастортқа – 50 тиын, ал мұсылмандар Меккеге бару үшін паспортқа 18 сом төлеген. Айырмашылығы жер мен көктей. Шынында бұл Патша үкіметінің мұсылмандарға жасаған әділетсіздігі болатын.
\r\n\r\nГазеттің №23 санында «Қажы жолы» деген мақала жарияланған. Мақаланың кіріспесінде: «Қазақтан қажыға барушылар көп, қажы жолының жөнін білетіндер аз болады. Қазақтың қазіргі қажы жолында жүргенде көрген күні жан ашырлық: отарбаға, параходқа малша қамау, жолда түскен шаһарларында малша иіру, барып-қайтқанша қажы жолы қазаққа тұтқынмен айдау. Өз еркімен жүру, өз еркімен тұру жоқ. Айналасы алдау мен арбау. Неше түрлі тәлімдер қазақ қажыларын қоршап, қамап, жем қылу. Бұл сөзді жазғандағы мақсұт: қажы жолының қазаққа қазіргі жайсыздығын айтып, жайлы боларлық жағын қажыға барушылардың құлағына салмақшымыз», – дей келіп («Қажы жолы», №23, 23 шілде, 1913 жыл), қажыға барғанда нені ескеру керек екенін оқырманға тәпіштеп тұрып түсіндірген. Мақалада екі мәселеге арнайы тоқталған. Біріншісі – жолға алатын нәрселер. Екіншісі – қажы жолына керек нәрселер. Одан ары қайда һәм қалай жүру керек екенін жақсылап баяндайды: «Стамбұл арқылы жүргенде екі жол бар: бірі – теңізбен, екіншісі – теміржолмен. Теміржолмен жүргенде Мәскеу, Варшава һәм Веналатып жүріп, Стамбұлға барады. Теңізбен жүргенде Одессадан шығып, Стамбұлға барады. Теміржолмен жүргенде Мәскеуден Стамбұлға алты күнде жетеді. Жүз жиырма сом жол расходы. Одессадан Стамбұлға теңізбен күн жақсы болса 23 сағат жүріс. Параход билеті – төрт сом», – деп нақты мәліметтер береді. Теміржолмен барудың жолы ұзақ әрі ақысы да жоғары. Содан болар біздің қажылар көбіне теңіз арқылы баруды жөн көрген. Алайда теңіздің де өз қиындығы бар. Кеме мініп көрмеген қазақтар жолда ырғалып-шайқалып, арып-аршып Одессадан Стамбұлға қиналып жеткен. Мақалада Одессадан тура Жиддаға жеткізетін кемелер де болғаны айтылады. Алайда қазақтар ол кемеге мінуді жөн көрмеген. Стамбұлда қажылар қонақүйлерге аялдап, Осман банкінен ақша айырбастап, ары қарай Меккеге жеткен.
\r\n\r\nСонымен қатар «Қазақ» газетінде қажылардың жағдайы туралы да қысқа-нұсқа ақпарат беріп отырған. Мәселен, газеттің №25 санында: «Темір уезі Жем болысы 5-ауылдың қазақтарынан Жолмұхамед ишан Құрымбаев өзінің он шақты жолдастарымен бірге Орынбор арқылы өтіп, қажыға кетті», – деп жазса (1913 жылғы 25 шілде), №41 санында: «Торғай уезінің қажылары 5 декабрде Орынбор арқылы елдеріне қайтты, тегіс аман», – деп (1913 жылғы 8 желтоқсан) қажылардың жағдайынан хабар беріп отырған. Әрине, ұлы сапар кезінде қайғылы оқиғалар да аз болмаған. Газеттің №25 санында бұл жайында: «Ақтөбе уезі Қарақопа болысынан биыл қажыға кеткен Ажығұл деген кісіні Одессаға жетпей жолда отарба басып өлтіріпті, жолдастары Одессаға барған соң жоқтапты», – деп жазылған (1913 жылғы 25 шілде).
\r\n\r\nҚажылардың қауіпсіздігі Алаш зиялыларын да алаңдатқан. Сол себепті «Қазақ» газеті авторларының бірі, кейін Түркістан һәм Алаш үкіметтерінде басшылық қызмет атқарған Мұхаметжан Тынышбаев қазақ қажыларына арнап кітап жазбақ болған. Бұл жайында «Қазақ» газетінің №43 санында «Қажыларға жолбасшы» деген қызық ақпарат жарияланған.
\r\n\r\n«Инженер Мұхаметжан мырза Тынышбаев жыл сайын қажыға қазақтан есепсіз көп кісі баратындығын, бұлай жол ретін білмей көп бейнет һәм шығынға ұрынатындығын, қандай параход һәм отарбалар қай уақытта жүретіндігін, қай жолдың төтелігін білмегендіктен көретін қиыншылықтарын еске алып қажыларға жеңілдік һәм пайда келтіру үшін «Қажыларға жолбасшы» деген қазақша бір кітапша шығаруға уағда берді, апрел ішінде жазылып бітсе керек» деп жазылған мақалада («Қажыларға жолбасшы», №43, 22 желтоқсан, 1913 жыл). Тынышбаевтың қажыларға арнап кітап жазуға бекінуі қазақ зиялыларының қажыларға қандай құрметпен қарағанын аңғартады. Алайда бұл кітап сол күйі жарыққа шықпаған сыңайлы. Олай дейтініміз газеттің 1914 жылғы №69 санында: «...Бұл кітап биыл шықпайтын болды. Себебі, биыл Ресейдің күллі теміржолдарының орысша официалны жолбасшы кітабы Петербордағы баспаханасында жұмысшылар забастовке жасап, жұмыс қылмағандықтан басылмай қалған. Қазақ қажылары үшін шығарылатын жолбасшы кітапты онысыз жазуға болмайды», – деп кітаптың шықпау себебін түсіндірген. Одан кейінгі сандарда кітап туралы мәлімет берілмеген. Соған қарағанда Мұхаметжан Тынышбаевтың «Қажыларға жолбасшы» кітабы сол күйі жарыққа шықпаған секілді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Серікбол ХАСАН,
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, №10, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-06-09_173704786.png","field_name":"2025-06-09T17:37:26.319559+05:00"},{"id":102,"title":"Алладан кешірім сұраудың маңызы","text":"«...Алла тәубе етушілерді жақсы көреді әрі таза болушыларды да жақсы көреді». («Бақара» сүресі, 222-аят).
\r\n\r\nАдам баласы әуел бастан қателік жасауға бейім тұрады. Кейде, тіпті қай тұста шалыс қадам жасап қойғанымызды білмейміз де. Сондықтан, кейде ойламаған жерден күнәлі іске қадам басып қойсақ, кейде сол істің күнә екенін біліп тұрсақ та, сол қателікті жасаймыз. Үнемі қателесіп тұрамыз, күнә жасаймыз және артқа шегініп, өкінеміз.
\r\n\r\nБіз өзіміздің жасаған күнәмізға қалай қарап жүрміз? Жасаған күнәмізге өкінеміз бе, әлде ойланбастан сол күнәні жалғастыра береміз бе? Шынайы мұсылман ешқашан күнә мен қателіктерге жол бермейтіндігімен ерекшеленбейді, ол жасап қойған күнәсі үшін өкініп, кешірім тілеп, тәубе ететіндігімен ерекшеленеді. Шынайы иман Алла тиым салған барлық істерден тиылу, айналаңызға мейірімді болу, жақсылық жасау, күнәлі істердің Алладан алыстататынын түсініп, үнемі Аллаға ғана құлшылық етумен өлшенеді.
\r\n\r\nАдам баласы табиғатынан күнә жасауға биім жаратылған және ол күнә мен қателік жасағандығы үшін емес, керісінше сол күнәларды жасаған кездегі қырсықтығы себепті айыпқа лайық. Егер де адам күнә жасап қойса, бірден тәубе етіп, Алла Тағаладан кешірім сұрауы қажет. Имам Муслим Әбу Һурайрадан (р.а.) риуаят еткен хадисте Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.у.): «Жанымның Иесі болған Алла Тағаламен ант етемін, егер де сендер күнә жасамағанда, Алла Тағала сендерді күнә жасайтын және Раббысынан жарылқау тілейтін басқа адамдармен алмастырып, есесіне олар Алланың жарылқауына бөленер еді», - деген.
\r\n\r\nКүнә істеген адам өкініп, дәрет алып намаз оқыса және күнәсының кешірілуі үшін истиғфар айтса, Алла Тағала ол күнәны әлбетте кешіреді. Өйткені Алла Тағала Құран аятында былай дейді: «Біреу бір жамандық істесе немесе өзіне зұлымдық қылса да, сонсоң Алладан жарылқану тілесе, Алланы аса жарылқаушы, ерекше мейірімді табар еді». («Ниса» сүресі, 110-аят). Шайтан адам баласын азғырып, тура жолдан тайдырып жатса да, құлы Жаратушысынан шынайы ықыласпен кешірім сұраса, Алла құлын кешіреді. Ол – асқан кешірім Иесі.
\r\n\r\nАлладан кешірім сұраудың ең жеңіл әрі қарапайым дұғасы – Истиғфар айту, яғни, «Астағфируллаһ!» деп айту. Мағынасы: «Аллаһ мені кешірсін!». Истиғфар – Алланың құлына деген үлкен мейірімі. Алла Тағала құлынан ешқашан бетбұрмайды, Оның кешірім есіктері үнемі ашық. Алла – Кешіруші, кешіргенді жақсы көреді. Сондықтан, тәубе етуді кейінге қалдырмай, дәл қазірден бастап Алланың кешіріміне ұмтылуымыз керек.
\r\n\r\nАлладан кешірім сұрау истиғфар айтып, күнә жасауды қайтадан жалғастыра беру деген сөз емес. Алладан жүрекпен (көңілмен) де, тілмен де шынайы кешірім сұрау, өкініп, тәубе ету және енді сол күнәні енді жасамауға ниет ету – шынайы тәубе ету болып табылады. Пайғамбарымыз (с.а.у.): «Истиғфар (әстағфируллаһ) айтуды әдет еткен, көп оқитын адамды Аллаһ Тағала дерттерден, қиыншылықтардан құтқарады. Оны ойламаған жерден ризықтарға қауыштырады» (Бәйһақи), - дейді. Және де: «Күнә көңілде із қалдырады, тәубе және истиғфар еткенде ол дақ жойылады, көңіл тазарады» (Тирмизи), - деп те айтып кеткен.
\r\n\r\nКешірім туралы Құран аяттарында да:
\r\n\r\n«...Алладан жарылқау тілеңдер. Шын мәнінде Алла, тым жарылқаушы, ерекше мейірімді». («Музәммил» сүресі, 20-аят).
\r\n\r\n«Раббыларыңнан жарылқау тілеңдер. Сонан соң Оған тәубе етіңдер. Ол сендерді белгілі бір мерзімге дейін көркем түрде пайдаландырады да, әрбір мәрхамет иесіне артық сыйлық береді. Егер жалтайсаңдар, расында сендер туралы ұлы күннің азабынан қорқамын». («Һуд» сүресі, 3-аят).
\r\n\r\n\r\n\r\n
«...Сондықтан сол бағытқа жөнеліңдер әрі Одан жарылқау тілеңдер. Аллаға серік қосқандарға нендей өкініш» де» («Фуссиләт» сүресі, 6-аят), - деп баяндалады.
\r\n\r\nАлланың мейірімінің шегі жоқ. Әр адам күнәсі үшін теубе етіп, кешірім сұрағаны үшін төмендегі үлкен нығметтерге бөленеді:
\r\n\r\nИстиғфардың пайдасы туралы имам Ахмад ибн Ханбалдың басынан өткен мына оқиғаны тілге тиек ете кетсек.
\r\n\r\nИмам Ахмад ибн Ханбал бір қаладан екінші бір қалаға сапарға шығады. Қалаға келген соң, мешітте құптан намазын оқып болып, мешіттің бір бұрышында жатса, мешіт күзетшісі жүгіріп келіп мешітте ұйықтауға болмайды дейді. Мен ұзақтан келдім, мешітте түнеп шығайын десе де, күзетші рұқсат етпей имам Ахмадты мешіттен шығарып жібереді. Имам Ахмад мешіттен шығады да, мешіттің сыртқы есігіне сүйеніп, мешіттің табалдырығында отырады. Мешіт күзетшісі тағы да жүгіріп келіп, мешіттің табалдырығында отыруға болмайды, бұл жерден кет деп тағы да қуып жібереді. Мен мешіттің ішінде отырған жоқпын ғой, сыртында отырмын ғой, сонда да мені қуасың ба дейді. Ол заманда адамдар ғалымдардың атын білгенімен, көрмегеннен кейін түрлерін танымайтын еді. Әлгі қарауыл дөрекілік танытып, имам Ахмадтың екі аяғынан ұстап, жолдың ортасына дейін сүйреп апарып тастайды.
\r\n\r\nСол кезде мешітке қарама-қарсы жолдың арғы бетінде бір наубайханашы өзінің тірлігін істеп жүр еді. Оқиғаның мән-жайып көріп тұрған наубайханашы имам Ахмадқа барып, жататын орның болмаса менің наубайханама кел, мұнда жататын бір кісілік орын бар дейді. Имам Ахмад наубайханаға кіріп, жайғасады. Әлгі наубайханашының тірлігіне қарап отырып, оның қамыр илеп жатқанда, қамырды көмбеге жауып жатқанда, отын дайындағанда, тіпті әр істе «Астағфируллаһ» деп үнемі айтып жүретінін байқайды.
\r\n\r\nИмам Ахмад оған қарап, тамсанып, бұлай зікір етуді қашаннан бастадың, қиын емес пе деп сұрайды. Сонда наубайханашы: осылай зікір етуді бастағаныма біраз жыл болып қалды, маған қиын емес, үйрендім дейді. Имам Ахмад сұрағын тағы жалғастырып, осы айтып жүрген зікіріңнің берекесін сезінесің бе деп сұрайды. Иә, сезінемін, әрдайыи истиғфарды айтқан сайын әр ісіме береке кіреді, Алладан не сұрасам, Алла маған соның бәрін береді дейді наубайханашы.
\r\n\r\nБарлық дұғаларыңды қабыл етіп, сұрағаныңның барлығын береді ме деп сұрайды тағы да имам Ахмад. Сонда наубайханашы былай деп жауап береді: осы уақытқа дейін барлық сұрағанымды беріп, дұғаларымды қабыл етіп жатыр, бірақ бір ғана дұғам қабыл болмай келеді дейді. Имам Ахмад: ол қандай дұға?, - деп сұрағанда, наубайханашы: Имам Ахмад ибн Ханбал деген ғалым кісіні бір көрсем ғой деп дұға қыламын, бірақ бұл дұғам қабыл болмай жатыр дейді.
\r\n\r\nСонда имам Ахмад ағыл-тегіл жылап, міне сен дұға еттің, үнемі истиғфар айтасың, Алла сенің бұл дұғаңды да қабыл етті. Сен көргің келген сол имам Ахмад ибн Ханбалды Алла Тағала сенің наубайханаңа екі аяғынан сүйреп тұрып алып келді, мені мешіттен қуып, екі аяғымнан сүйреп көшеге шығарып тастаған мешіт күзетшісі емес, Алла Тағала екен ғой. Сол имам Ахмад менмін деген екен.
\r\n\r\n«Енді, Мені еске алыңдар, Мен де сендерді еске аламын және Маған шүкірлік етіңдер де қарсы болмаңдар». («Бақара» сүресі, 152-аят).
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-06-16_100012052.png","field_name":"2025-06-16T10:00:25.015086+05:00"},{"id":103,"title":"ТАЙМ-МЕНЕДЖМЕНТ ЖӘНЕ ҰЛЫ АДАМДАР","text":"«Уақыттың бос өткені – өмірдің бос өткені» деген дана халқымыз. Өміріміз құр бос өтпеу үшін оны тиімді пайдаланудың жолдарын білу аса маңызды. Соның бірі ұлы тұлғалардың өміріне, уақытты қалай өткізгене көз жүгіртіп, үлгі етіп, амал жасасақ, алар асулар мен бағындырар белестеріміз көбейе түсер еді.
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) барлық шаруаға үлгеріп, уақыт таба білді. Күнделікті тұрмыс-тіршілігін былай қойғанда, намаздың парыздары мен сүннеттерін, нәпіл құлшылықтарды үзбей орындайтын. Сондайақ ертелі-кеш үмбеті үшін дұға жасауы, уағыз айтуы, сахабаларымен кеңесуі, өзіне келушілерге уақыт бөлуі, халықпен кездесуі, жорыққа қатысуы, діни рәсімдерді атқаруы сияқты басқа да игі істер Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмірлік жоспарына сыйған. Пайғамбарымыз Ислам дінін таратумен қатар отбасына да ерекше көңіл бөліп, жұбайларымен, перзенттерімен де сырласуға, сөйлесуге уақыт таба білді. Пайғамбар немерелері Хасан және Хусейнмен ойнап, әйелдерімен әзілдесетін, еркелететін. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мұсылмандардың ең жақсысы, ең пайдалысы – әйеліне ең жақсы, ең пайдалы болған адам. Сендердің араларыңда әйеліне ең жақсы, ең қайырымды болған – менмін», – деп айтқан. (Нәсаи). Соңғы қажылықтағы құтпасында да әйелдерге жақсы қарауды өсиет етеді. Белгілі тайм-менеджмент сарапшасы Майкл Фортиноның айтуынша, бүгінде адам өмірінде 7 жыл ваннада, 6 жыл тамақ ішумен, 5 жыл кезек күтумен, 3 жыл жиналыста өткізсе, жұбайымен сөйлесу үшін күніне 4 минут, балаларының жағдайын білуге 30 секунд ғана жұмсайтын көрінеді. Ал Пайғамбарымыз отбасына арнайы түрде уақыт бөлгені бүгінгі күнімізде де ерекше маңызға ие екенін ұмытуға болмайды.
\r\n\r\nТөрт әділетті халифаның бірі хазіреті Омар (оған Алла разы болсын) билік құрған жылдары күні-түні мұсылмандардың өміріне алаңдап, бар күш-қайратын сарп етті. «Мен қай уақытта ұйықтаймын, ей Омар! Егер түнде ұйықтасам, Алланың алдындағы міндетімді орындаудан құр қаламын. Егер күндіз ұйықтайтын болса, халқымның алдындағы жауапкершілігімді дұрыс орындай алмай қаламын» деп асыл уақытын ұйқыға қимайтын хазіреті Омар Алладан уақытына береке сұрайтын және оны ізгі амалдар атқарумен өткізуді тілейтін.
\r\n\r\nЕң көп хадис риуаят еткен сахаба Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) Алла елшісінен үйренгендей түнді үшке бөліп, бір бөлігінде демалған, екіншісінде құлшылық жасаған, үшінші бөлігін білімге арнаған. Күндіз естіген хадистерін қайталап, зерделеген. Пайғамбарымыз қайтыс болардан 4 жыл бұрын ғана Исламды қабылдаған Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) басқа сахабалардан оза шауып, 5374 хадис риуаят етті.
\r\n\r\nИсламның көрнекті ғұламасы имам Науәуи 45 жасында дүниеден өткенде оның артына тастап кеткен еңбектерін қарап отырып, таңғаласыз. Имам Науәуи «Муслимнің Сахихына түсіндірме», «Риядуссалихин», «әл-Әзкәр», «Қырық хадис», «Мүхтасар әт-Термизи», «Мүхтасар әд-Дарими» сияқты қырық шақты аса құнды туынды қалдырған. Ол білім алуға және кітап жазуға уақытын үнемдегені сондай, тек сәске кезінде ғана бір-ақ рет тамақтанған екен. Ал шейх Фахраддин: «Аллаға ант етейін, тамақ жеген уақыттарымда ғылыммен айналыса алмағаныма қатты өкінемін. Өйткені уақыт қашан да қымбат», – деген екен.
\r\n\r\nЕнді Батыстан шыққан әлемге белгілі тұлғалардың да бірнешеуін тілге тиек ете кетсек. Бенджамин Франклин АҚШ президенті болмаса да, оның портреті жүз долларлық купюрада бейнеленген. «Уақыт – ақша», «Бүгін істеуге болатын нәрсені ертеңге қалдырма» деген қанатты сөздердің авторы. 20 жасында ол уақытты жоспарлау жүйесін жасап шығарады. Өзі жасаған әдісті өмірінің соңына дейін қолданған. Қазір бұл тәсілді «Франклин пирамидасы» немесе «өнімділік пирамидасы» (productivity pyramid) деп атайды. Пирамиданың табаны – өмірлік құндылық. Ол күнде таңертең сағат 5-те ұйқыдан тұрған, әрі ерте жатуды әдетке айналдырған.
\r\n\r\nАтақты композитор Вольфганг Моцарт 6 жасынан бастап әуен шығара бастаған. 35 жыл өмір сүрсе де, артына 626 ғажайып туынды қалдырды. Моцарт өте еңбекқор еді. Соған қарамастан оның үнемі сергек жүретінін, шаршауды білмегенін замандастары жазып кеткен. Мұның ешқандай құпиясы жоқ. Өйткені күн тәртібіне бағынған. Ол күнделікті сағат таңғы 6-да оянып, таңғы 9-ға дейін шығармашылықпен айналысқан. Қалған уақытын оқытушылық қызметке арнап, арасында концерт берген. Ақшамда қайта шығармашылыққа ден қойып, тура сағат түнгі 12-де ұйқыға кеткен. Сондай-ақ Моцарт әрдайым қолына кітап ұстап жүрген. Қолы қалт еткенде кітап оқыған. Ұлы физик Эйнштейнді білмейтін адам кемде-кем. Бірде «Мені жарты сағаттан кейін оятыңызшы» деп көз ілмек болған Эйнштейнді қызметшісі біраз тынықсыншы деп бір сағаттан кейін барып оятса керек. Тұра сала жалма-жан сағатқа қараған ғалым жарты сағаттан кейін оятпаған қызметкеріне қатты ренжіп: «Ал жарты сағатымды қайтарып беріңіз онда», – деп кейісе керек. Оның тек бір үлгідегі киім кигені әмбеге аян. Себебі Эйнштейн киім таңдап, «мынау маған жарасады, мынау жараспайды» дегенге бас қатырғысы келмеген. Оған кететін уақытын ғылымға арнаған. Дәл осындай «талғамсыздықтың» мысалын әйгілі Apple компаниясының негізін салушы Стив Джобстың, фейсбукты ойлап тапқан Марк Цукербергтің де бойынан байқауға болады. Бұл бір жағынан қарапайымдылық, екінші уақытты зая кетірмеу екені түсінікті. Бүгінде әлемдегі ең бай адамның бірі Билл Гейтс те – уақыттың қадірін білген, бағалаған жан. Ол жастайынан күн тәртібін түзіп, не істеп, не қоятынын алдын ала жоспарлап отыруға дағдыланады.
\r\n\r\nУақытты үнемдеп, тиімді пайдалану – Батыс елдерінде әлдеқашан арнайы ілімге, өмір салтына, тіпті өзіндік өнерге айналып кеткен. Ол – тайм-менеджмент немесе уақытты басқару туралы ілім. ХХ ғасырдың аяғында пайда болып, қазіргі кезде жан-жақты жетіліп,сан салаға бөліне бастаған бұл ілім қазіргі заман адамына ауадай қажет. Бір ғұлама «Алла Тағаланың адам баласын сүймеуінің бір белгісі – уақытын бос өткізуі. Осылайша, Алла ол адамды мол игіліктен құралақан қалдырады» депті. Күнін пайдасыз, бос өткізген жанға уақыттың қадірін жете түсіне алмаған адам деп қарауға болады. Бұрынғы өткен тақуа, игі адамдар уақытын қадір тұтқаны соншалық, «Игі амалдарым көбеймеген күндерім үшін қатты қапаланамын» дейтін болған.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Кеулімжай ҚҰТТЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №12, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-06-23_111046330.png","field_name":"2025-06-23T11:11:07.117535+05:00"},{"id":104,"title":"УАҚЫТТЫҢ 5 АҚИҚАТЫ","text":"Уақыттың жылдам өтуі
\r\n\r\nБаяғыдай емес, аптамыз күн сияқты өте шығып, күніміз сағат сияқты зуылдап кетіп барады. Бір жұманы шығарып салсақ, артынан екінші жұманың зуылдап келіп қалғанын байқамаймыз. Осы орайда «Уақыттың мұнша жылдам өтуінің сыры неде?» – деген сұрақ туындайды. Сол баяғы сағат, сол баяғы секундтар, минуттар. Кезінде мың жасқа жуық өмір сүрген Нұх (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбарға да Әзірейіл періште жанын алуға келгенде: «Пайғамбарлардың ішінде ең ұзақ жасаған пайғамбарсың, өмірің қалай өтті?» – деп сұраған екен. Нұх (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар: «Үйдің бір есігінен кіріп, екінші есігінен шыққандай болдым», – деп, өмірдің қысқалығын айтқан болатын.
\r\n\r\nБіз жылдам еш пайдасыз өткен күнге өкінудің орнына, қуанамыз. Күнделікті теледидардың алдында, ғаламтордың шырмауығында сағаттап отырған уақытымыз біздер үшін секундтар секілді. Неге олай? Өйткені адам ол уақыттарда өзінің санасын шайтанның иелігіне берген, өзі иелік етуге қауқарсыз. Ол теледидардағы актерлармен, сахна жұлдыздарымен, футбол алаңындағы ойыншылармен бірге тіршілік етуге көшкен. Олар қайғырса қайғырады, күлсе күледі. Олардың не істеп не қойып жүргені – оның әрдайым назарында. Осындай сәттерде оның тек денесі үйдің бір жиһазы секілді, ал жаны уақытша басқа әлемде саяхатта. Осылайша біреудің өмірімен өмір сүріп жатқан адамдар біздің қоғамда аз емес.
\r\n\r\nӨмірінің соңында ғұмырының зая кеткенін түсінген адам қатты өкініште болады. Алла Тағала Құран Кәрімде: «Олар сол күнді көргенде, дүниеде бір кеш немесе бір сәскелік уақыт қана тұрғандай болады», – деген («Назиғат» сүресі, 46-аят) .
\r\n\r\n\r\n\r\n
Уақыт қайтып оралмайды және орны толмайды
\r\n\r\nӨтіп кеткен жылдар, айлар, күндер, тіпті сағаттар қайтып оралмайды және бос өткен уақыттың орны толмайды. Осы турасында Хасан Басри былай деген: «Әр атқан таңын саған былай дейді: «Міне, мен бүгін сен үшін жаратылдым, шамаң келгенше бос жібермей, амал жасап қал! Егер мені өткізіп алсаң, қияметте қайтып оралмаймын».
\r\n\r\nБауырым, ойланып қарашы! Қанша күннің қақысын бере алдың? Қанша күнің бос өтті? Қияметте дене мүшелерімізге дейін біздің не істеп, не қойғанымыз жайында хабар береді. Сөйтіп біздің күнәларымызды әшкерелеп, бізге қарсы куәлік етеді. Сонда қандай уәж айтасың? Алла Тағала Құран Кәрімде: «Қиямет күні олардың тілі һәм қол-аяғы дүниеде не істеп не қойғанын жіпке тізгендей етіп айтып беріп, өзіне қарсы куә болады», – деді («Нұр» сүресі, 24-аят.).
\r\n\r\nБауырым! Адам ғұмырының әр жасының өзінің алар үлесі, несібесі, ісі, берекесі бар. Жиырма жаста істеу керек істі сіз қартайғанда істемейсіз. Ілім алатын жаста ілім алу керек, үйленетін кезде үйлену міндет. Алған іліміңізді іске асырып, Алла жолында, елдің гүлденуіне қызмет жасайтын кезде оған да кірісу керек. Сол секілді күш, қуат кеміген кезде жас кезде алған іліміңізді, өмірде көрген қиыншылықтарыңызды, тәжірибеңізді, елге қылған қызметіңізді үлгі-өнеге ретінде жастарға айтар кезіңіз де келеді. Әрине ақыл айтып, дана болып, жол сілтеу үшін оған дейінгі кезеңдерді абыроймен атқаруыңыз қажет. «Жасыңда байқарың болмаса, қартайғанда айтарың болмайды» дейді қазақ. Бұл тектен-тек айтылмаған сөз. Сол секілді қазақта: «Қартайғанда жақсы адам көрген-білгенін айтады, жаман ішкен-жегенін айтады», – деген сөз бар.
\r\n\r\nЕң алғаш мұсылмандардың бірі болған Әбу Бәкір қайтыс болар алдында Омарға айтқан ұзақ өсиетінің ішінде әр істің өзінің уақыты бар екені жайында мынандай өсиет жолдары бар: «Егер жадыңда сақтай алсаң, саған мен мынандай өсиет қыламын: Алланың алдында сенің күндіз орындауың керек міндеттерің бар, оны түнде жасасаң қабыл етпейді. Сол секілді түнде орындалу керек амалдар бар, оны күндіз қабыл етпейді. Сонымен қатар есіңде сақта, парыздарды (міндетті амалдар) орындамайынша, қосымша құлшылықтарды қабыл етпейді», – деген.
\r\n\r\nБұл жалпы намазға қатысты айтылған мәселе болғанымен, мұсылманның уақытын да қамтиды. Міндетті істерді жасамайынша, қосымша істердің пайдасы шамалы. Әрине бұл мәселенің бір жағы ғана ең маңыздысы – өмірдегі ағаттықтар, жасалған күнәлар, қайтарып түзей алмауымыз. Бұл жерде шынайы тәубе еткен адамның жайы бөлек. Өмірімізді бір сағат болсын артқа жылжытып, кеткен қателіктердің орнын толтыра алмайтынымыз турасында Алла Тағала Құран Кәрімде: «Әрбір үмбет үшін белгіленген кесімді мерзім бар (яғни әр үмбеттің өз ажалы бар). Сол мерзім толып, ажал жеткенде, олар оны бір сәтке кейін шегере алмайды һәм бір сәтке тездете алмайды», – деген («Ағраф» сүресі, 34-аят).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Уақыт – адам үшін ең қымбат дүние
\r\n\r\nЕгер уақыт қайтып оралмайтын, орны толмайтын дүние болса, ол – адам үшін ең қымбат қазына. Адам осы уақыт ішінде әрекет жасайды, ілім алып, дүние табады, өседі, өнеді. Уақытты тиімді қолданудың арқасында толағай табыстарға жетеді.
\r\n\r\nКүнделікті жасайтын еңбегіміздің де ақысын сағат сандарына қарап аласыз. Уақыт сіздің капиталыңыз іспетті. Пайдалы іске жұмсасаңыз, еселеп табысқа кенелесіз. Пайдасыз, арам іске жұмсасаңыз, керісінше ұтыласыз. Ұтылыс тек бұл өмірді ғана емес, ақыреттік өмірді де қамтиды. Сіздің бір күніңіз сіздің тағдырыңызды шешіп қоюы мүмкін. Сол себепті әр күнге бей-жай қарамау керек.
\r\n\r\nӘмияныңыздан жүз теңгеңіз байқаусызда түсіп қалса, сіздің жаныңызға батады, ал өлім шағыңызда миллиондарға сатып ала алмайтын бір сағатыңыз пайдасыз өтіп жатқанына жүрегіңіз ауырмайды. Сондай бір уақыт келеді, «Шіркін өмірімнің бір сағаты болсын кейін шегінгенде ғой, бәрі басқаша болар еді, басқаша әрекет етер едім», – дейтін. Алайда ондай мұрсат бізге берілмейді. Алла Тағала Құран Кәрімде: «Уа, Раббым! Маған аз ғана уақыт мұрсат берсең, жатпай-тұрмай қайырымдылық жасап, мол зекет-садақа беріп, ізгі жандардың қатарына қосылар едім» демей тұрып, өздеріңе ризық етіп берген нығметімізден жұмсаңдар», – («Мунафиқун» сүресі, 10-аят) деген.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Уақытты сақтап, кейін қолдануға болмайды
\r\n\r\nУақытты адам керегінше тоқтатып, қалағанынша пайдалана алмайды. Ол сені күтпейді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): Күні шуақтап атқан әрбір күн былай дейді: «Егер жақсылыққа ұмтылған болсаң, асыққайсың. Өйткені мен сен үшін ендігәрі қайталанбаймын» (Байһақи), – деу арқылы әр күннің ерекшелігін меңзейді.
\r\n\r\nАтақты Хасан Басридың да осыған ұқсас сөзі бар: «Әрбір атқан таң саған былай деп айтады: «Әй, адам баласы! Мен бүгін сен үшін жаратылдым, сенің ісіңе куәгермін, мені бос жібермей, пайдаңа асырып қал, мен қайтып оралмаймын».
\r\n\r\nСол себепті әр күніміз біз үшін бір тарих. Оны қанша қайтарғымыз келсе де, қайтара алмаймыз. Уақыттың керек емес жерін видеоны монтаждаған секілді кесіп тастай алмаймыз. Сол күні істеген ісіңіз, әрекетіңіз тарих болып қала береді, сіз оны өзгертуге қауқарсызсыз. Сол себепті әрбір ісімізге, айтар сөзімізге мұқият болайық. Бұл – төртінші ақиқат.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Уақыт барша адамға бірдей үлестірілген
\r\n\r\nАлланың әділдігі – баршамызға уақытты бірдей қылып үлестіруінде. Біреуге артық, біреуге кем қылмаған. Бірақ біреулер сол уақытты тиімді қолданса, енді біреулер ысырапқа беріліп, не дүниесіне, не ақыретіне пайдаға асыра алмауда. Уақытты ешкім сатып та ала алмайды, сатып та бере алмайды, тіпті ұрлап та ала алмайды.
\r\n\r\nАдам баласы өзінің құнсыздығын, өміріндегі сәтсіздігін, адамдарға сыйлы бола алмағанын тағдырға салып ақтала алмайтынының бір себебі – адамдарға Алла тарапынан уақыттың бірдей үлестірілуі. Әлемдегі кез келген табысқа кенелген адамдарды алатын болсақ, сіз секілді екі қолы, екі аяғы бар адамдар бұл деңгейге оңай жетпеді. Өмірінде жүз құлап, жүз сүрініп, неше мәрте кеудесінен итерілсе де, оған налымай, басқа жолдарын қарастырып, табандылық көрсетіп, ақыры жетістікке жеткен.
\r\n\r\nҚұрметті, бауырым! Уақыт тым жылдам, кеше бала едің, бүгін жігітсің, ертең қаусаған шал боласың, ол – ақиқат, бұдан қашып құтыла алмайсың!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Хамзат ҚАЖЫМҰРАТҰЛЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №12, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/0","field_name":"2025-06-23T11:11:20.157683+05:00"},{"id":105,"title":"БІЛІМ МЕН РУХАНИЯТ ТОҒЫСҚАН ОРДА","text":"Жаңа ислам институтының бағыт-бағдары
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасы – ел аумағындағы діни ахуалды тұрақтандыру, діни білім беру ісін дамыту, ұлттық руханиятты нығайту сынды маңызды міндеттерді жүйелі жүзеге асырып келе жатқан республикалық бірлестік. Соңғы жылдары басқарманың бастамасымен елімізде бірқатар игі жобалар жүзеге асырылып, соның ішінде діни білім беру саласына баса назар аударылуда. Соның айқын дәлелі – 2022 жылы елорда төрінде ашылған «Хусамуддин әс-Сығанақи» атындағы ислам институты.
\r\n\r\nБұл оқу орнының ашылуы – еліміздегі діни кадр даярлау ісінің жаңа кезеңге аяқ басқанын көрсетеді. Институт – тек діни білім беретін оқу орны ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі дінімізді насихаттайтын рухани орталық. Осы орайда біз аталмыш білім ордасының құрылу мақсаты, ішкі құрылымы және білім беру жүйесімен танысу үшін бірнеше сала мамандарымен сұқбаттасқан едік.
\r\n\r\nI БӨЛІМ: ИНСТИТУТТЫҢ ҚҰРЫЛУ МАҚСАТЫ МЕН СТРАТЕГИЯЛЫҚ РӨЛІ
\r\n\r\nХасан Аманқұлов,
\r\nҚМДБ Діни білім және кадр даярлау бөлімінің меңгерушісі:
— Еліміздегі діни білім беру жүйесін жаңғырту бағытында Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы хазіретіміздің тікелей бастамасымен 2022 жылдың қыркүйек айында Астана қаласында «Хусамуддин әс-Сығанақи» атындағы ислам институты ашылды. Бұл бастаманың негізгі мақсаты – отандық діни мамандарды өз елімізде, бірізді жүйемен даярлау.
\r\n\r\nБүгінде мешіттер мен медресе-колледждерде қызмет етіп жүрген мамандардың түрлі оқу орындарында білім алғанын байқауға болады. Олар дінтану, исламтану, теология мамандықтары бойынша білім алған. Сондай-ақ олардың кейбірі - діни білімді өз елімізде оқыған болса, енді бірі - шетелде білім алып қайтқан. Әр оқу орнының білім беру бағдарламасының әрқилы болуы белгілі.
\r\n
\r\nОсы білім берудегі әркелкілікті жою және бірізділік қалыптастыру мақсатында ҚМДБ бірыңғай оқу бағдарламасына негізделген кадр даярлайтын арнайы институт құру жұмысын қолға алды.
Институттың негізі – отандық діни кадрларды шетелге жібермей, өз елімізде дайындау, араб тілін жетік меңгеру, шариғат ғылымдарын жүйелі оқыту. Бұл бастама халықаралық тәжірибеде де кеңінен қолданылып жүр. Мысалы, Түркияда – «Хасеки», Өзбекстанда – «Имам Бұхари» атындағы ислам институты, Мароккода – Мұхаммед VI атындағы имамдардың білімін жетілдіру орталығы осы бағытта жұмыс істейді.
\r\n\r\nБүгінде Хусамуддин әс-Сығанақи атындағы ислам институты – еліміздің діни кадрлар даярлау жүйесінде негізгі орынға ие болуға бет алған білім ошағы. Оқу орнында қазіргі таңда ҚМДБ-ға қарасты медресе-колледждер мен жоғары оқу орындарын тәмамдаған түлектер, сондай-ақ мешіттерде қызмет атқарып жүрген имамдар білімдерін жетілдіруде.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-09-02_154128734.png","field_name":"2025-09-02T15:42:40.072942+05:00"},{"id":106,"title":"АБАЙ СӨЗІ – ҰЛТ ТЕМІРҚАЗЫҒЫ","text":"Қазақтың бас ақыны Абай Құнанбайұлының туғанына биыл 180 жыл толады. Абай қазақ тарихында өзінің өшпес ізін қалдырды. Қазақтың жазба әдебиетінің негізін қалап, өршіл өлеңдерімен өр биікке көтерілді. Тағылымға толы қарасөздерін қалдырып, композиторлығымен қаншама сыршыл әндерді өмірге әкелді. Абайдың ағартушылығы қазақ қоғамын мәдени, рухани, білім жағынан өркендетуге бағытталды. Сонымен қатар Абай ғұлама, ойшыл ретінде де танылып, ұлттың ұпайын түгендеген дара да дана тұлғаға айналды. Сондай-ақ аудармашы ретінде Крылов, Пушкин, Лермонтовтың шығармаларын қазақша сөйлетті. Сондықтан біз Абайды сан қырынан танимыз. Сан-салалы қызметі үшін бағалаймыз, құрметтейміз.
\r\n\r\nАлаш қайраткері Міржақып Дулатұлы «Қазақ» газетінің 1914 жылғы санында: «Абайдың өлген күнінен қанша алыстасақ, рухына сонша жақындармыз. Үнемі бұл күйде тұрмас, халық ағарар, өнер-білімге қанар, сол күндерде Абай құрметі күннен күнге артылар. Бірінші ақынымыз деп қабірін халқы жиі-жиі зиярат етер, халық пен Абай арасы күшті махаббатпен жалғасар. Ол күндерді біз көрмеспіз, бірақ біздің рухымыз сезер, қуанар», – деп жазған болатын. Шынында жыл өткен сайын біз Абайдың жақын тұтып келеміз. Оның шығармаларының өміршеңдігі сондай, құнын жоймайтын қазына іспетті. Абайға жүгінген сайын айымыз оңынан туып келеді. Себебі Абай хәкімнің шығармалары – шындықтың шыңы. Себебі оның өлеңдері мен қарасөздерінде қазақтың дүниетанымы мен ұлттың бүкіл болмысы жатыр.
\r\n\r\nМемлекет басшысы қадірлі Қасым-Жомарт Кемелұлы «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» мақаласында: «Ұлы ойшыл әр сөзімен ұлттың өресін өсіруді көздеді. Сондықтан Абайды терең тануға баса мән бергеніміз жөн. Абайды тану – адамның өзін-өзі тануы. Адамның өзін-өзі тануы және үнемі дамып отыруы, ғылымға, білімге басымдық беруі – кемелдіктің көрінісі. Интеллектуалды ұлт дегеніміз де – осы. Осыған орай, Абай сөзі ұрпақтың бағыт алатын темірқазығына айналуы қажет», – деп жазған болатын. Расында Абайдың сөзі – ұлттың темірқазығы. Абайдың әр сөзінде сом алтынға пара-пар ғақлия бар. Кім сол сөздің сырын түсініп, қажетіне жаратса, асығы алшысынан түскені. Себебі танимын, дамимын деген адамға Абай жеткілікті. Өйткені Абай шығармаларындағы ой-түйіндер – түсіне білген адамға нағыз мотивация.
\r\n\r\nСол себепті заңғар жазушы Мұхтар Әуезов: «Поэзияда, музыкада қоғамдық-азаттық ой-пікір саласында өлмес-өшпес шығармалар берген Абай қазақ халқының өткен замандағы өмірін зерттеуші біздің ұрпаққа таңғажайып тұлға болып көрінеді. Ол өз халқының тарихында тау шынарындай биік тұр», – деп жазды.
\r\n\r\nАбайтанушы ғалым Қайым Мұхамедханов айтқандай, «Абайдың ақындық еңбегі қазақ әдебиетін жаңа бағытта ілгері дамытумен бірге, қазақ қоғамының дамуына да игі әсер етті». Иә, Абай өзінің өлеңдері мен қарасөздері арқылы қазақ халқының рухани-мәдени дүниетанымын жаңа сатыға көтерді, осылайша қазақ қоғамына ықпал етті.
\r\n\r\nБіріншіден, Абай қоғамның білім-ғылымға деген көзқарасын өзгертті. Ол өз шығармаларында («Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр» т.б) оқу-білімнің маңызына ерекше тоқталып, қазақ халқын надандықтан арылтып, ғылым мен өнерге ұмтылуға шақырды. Білімсіз қоғамның болашағы жоқ екенін айтып, халықты оятуға тырысты.
\r\n\r\nЕкіншіден, этикалық құндылықтарды, яғни ихсанды дәріптеді. Яғни хәкім Абай шығармалары арқылы адамгершілік, адалдық, әділдік, еңбекқорлық секілді қасиеттерді жоғары бағалап, керісінше өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік сияқты жаман мінездерді сынады. Сол арқылы адамдардың санасына «қоғамның жаңаруы үшін әр адамның ішкі жан-дүниесі өзгеруі керек» деген ой салды. Абай қоғамды осылайша жаңартуды көздеді.
\r\n\r\nҮшіншіден, Абай қазақтың тілі мен әдебиетін жаңа деңгейге көтерді. Бұл жайында ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі сыншы боларға керек. Сөздің шырайлы, ажарлы болуына ойдың шеберлігі керек; ұнамды, орынды, дәмді болуына сыншылық керек; мағыналы, маңызды болуына білім керек. Абайда осы үшеуі де болған. Бұлардың үстіне, Абай көсем, үлгі шығарып, өнеге жайғыш болған. Абайда өлең сөздің неше түрлі үлгісі, өрнегі табылады», – деп жазған болатын. Яки Абайда білім де, шеберлік те, сыншылық та болды. Соның арқасында Абай өлеңдері қазақтың құнарлы да шұрайлы сөздері топтасқан нағыз тағылымға айналды. Ол қазақтың әдеби тілін құнарландырып, қазақ әдебиетін жаңа деңгейге көтерді. Қазақ поэзиясына философиялық тереңдік, психологиялық талдау және жаңа стиль енгізді. Мұны Ахмет Байтұрсынұлы: «Абай көп нәрсені білген, білген нәрселерін жазғанда, «мынау халыққа түсінуге ауыр болар, мынаның сыпайышылыққа кемшілігі болар» деп, таяқтан тартынбаған. Хақиқатты хақиқат қалыбында, тереңді терең қалпында жазған. Хақиқатты тануға, тереңнен сөйлеуге, бойына біткен зеректіктің үстіне, Абай әртүрлі Еуропа білім иесілерінің кітаптарын оқыған», – деп түсіндірген болатын.
\r\n\r\nТөртіншіден, Абай қоғамдық сана мен ойлау жүйесін жаңартты. Себебі Абай ақын ғана емес, ағартушы-ойшыл болды. Абайдың өзінің қарасөздері арқылы ой түйіп, санаға серпіліс әкелді. Қарасөздері арқылы қоғамның болмысын, адамның табиғатын, тәрбие мен дін мәселелерін терең талдады. Сонымен қатар қазақ халқының өзін-өзі тануына, ұлттық сана-сезімінің қалыптасуына әсер етті. Сол арқылы халықтың тағдырына алаңдаушылығын, ұлтқа деген жанашырлығын білдірді.
\r\n\r\nБесіншіден, Шығыс және Батыс әдебиетін үндестірді. Абай қазақ фольклорын терең таразыдан өткізіп қана қоймай, Шығыс пен Батыстың сөз өнерінен де сарқылмас нәр алды. Ақынның өзі «Ғылымды іздеп, Дүниені көздеп, Екі жаққа үңілдім» деп жазғанындай, ғылымға сүйенген Батыстың да, сенімге сүйенген Шығыстың да қазынасын сүзіп, қазаққа керегін ала білді. Мұхтар Әуезов ол жайында: «Абайдың Батысынан Шығысы басым, ол Батысқа барғанда Шығысқа арқа сүйеп, өз ойын сол тұрғыдан айтатын», – деген болатын. Абай Фирдоуси, Низами, Науаи бастаған шығыс шайырларынан алған даналық пен Еуропа һәм орыс әдебиетінен алған сөз асылын терең сүзгіден өткізіп, өз шығармаларына арқау етті. Ол екі өркениеттің ұтымды жақтарын біріктіре отырып, қазақ әдебиеті мен қоғамын жаңа белеске шығарды. Хәкім Абай өз шығармалары арқылы қазақ қоғамының рухани, мәдени және интеллектуалдық жаңаруына сеп болды. Халықтың көзін ашып, жас ұрпаққа жаңа бағыт көрсетті. Қазақ әдебиеті мен мәдениетін дамытып, ұлттық сананың өсуіне жол ашты. Сол себепті Абайдың идеясы өміршең. Біз Абай шығармаларын оқу арқылы ұлттық жаңғыруға жол ашамыз.
\r\n\r\nАбай шығармаларында дін мәселесіне де айрықша мән берілген. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешуақытта жалған болмас» деген Абай иман мәселесін басты орынға қойған. «Мүмин болсаң, әуелі иманды бол, Пендеге иман өзі ашады жол» деп мұсылманның басты қаруы иман деп білсе, «Иман сақтауға қорықпас жүрек, айнымас көңіл, босамас буын керек» деп, иманды сақтаудың жолы ауыр екенін айшықтайды. Сонымен қатар хәкім Абай адам бойындағы рухани-адамгершілік құндылықтарды білдіретін «Имани гүл» ұғымын енгізген болатын. Бұл ұғымды ақын отыз сегізінші қара сөзінде: «Үш нәрсе адамның көңілін бұзады: нәпсі, ашу, ынданбастық. Осы үшеуін жеңу үшін үш нәрсе керек – махаббат, әділет, хақиқат. Осы үшеуі – имани гүл», – деп түсіндірсе, «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» өлеңінде:
\r\n\r\n...Махаббатпен жаратқан адамзатты,
\r\nСен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
\r\nАдамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
\r\nЖәне хақ жолы осы деп әділетті.
\r\nОсы үш сүю болады имани гүл
\r\nИманның асылы тахкиқ біл.
\r\nОйлан дағы, үшеуін таратып бақ,
\r\nБасты байла жолына малың түгіл.
\r\nДін де осы, шын ойласаң, тағат та осы
\r\nЕкі дүние бұл тасдиқ – хақтың досы, – деп жырға қосады. Көкбай Жанатайұлы: «Абайдың діні мұсылманшылықтың ішіндегі осындай жолмен, үлкен сынмен табылған таза ақылдың діні еді», – десе, Мұхтар Әуезов: «Абайдың діні – сыншыл ақылдың, адамгершіліктің діні», – деген болатын. Бұл пікірлер Абайдың дін мәселесіне өте ыждағатпен қарағанын білдіреді. Мемлекет басшысы қадірлі Қасым-Жомарт Кемелұлы мақаласында: «Абайдың асқан ойшылдығы оның діни талғам-танымынан да айқын көрінеді. Ол отыз сегізінші қарасөзінде Аллаға деген көзқарасын толық білдіреді. Абайдың рухани өресіне баға берген дінтанушы философ ғалымдар оның «кәміл мұсылман» ұғымына ерекше назар аударады. «Кәміл мұсылман» ұғымы тек қазаққа ғана емес, бүкіл мұсылман әлеміне қатысты айтылса керек. Міне, біздің ойшыл Абай, хакім Абай – әлемдік деңгейде осы діни көзқарасы арқылы да биіктей беретін тұлға», – деп жазды.
Абай – біз үшін биік тұлға. Ал Абай мұрасы, Президент айтқандай, «біздің ұлт болып бірлесуімізге, ел болып дамуымызға жол ашатын қастерлі құндылық». Ендеше, осы құндылықты қадірлеуді ешуақытта ұмыт қалдырмауымыз қажет.
\r\n\r\n Наурызбай қажы Тағанұлы,
\r\nҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти
«Мұнара» газеті, №15, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-09-02_154306111.png","field_name":"2025-09-02T15:43:36.563146+05:00"},{"id":107,"title":"ДАРА ЖОЛЫМЫЗ – ДӘСТҮРЛІ ИСЛАМ","text":"Әсілінде дәстүрлі дін – біздің дара жолымыз. Бізді басқа мұсылман халықтарынан да ерекшелеп тұрған да – дәстүрмен үйлесім тапқан діни бағдарымыз. Ислам дінін біздің бабаларымыз 1270 жылдан бастап қабылдап, асыл дінді рухани тірегіне айналдырды. Қарахандар мемлекетінің негізін қалаған Сатұқ Боғра хан 955 жылы Ислам дінін қабылдап, асыл дініміздің таралуына жағдай жасаса, 960 жылы Мұса қағанның кезінде Ислам мемлекеттік дін болып жарияланды. Міне, сол кезден бастап Мәуераннахр аймағы ғылым мен мәдениеттің орталығына айналды. Орталық Азиядағы түркі халықтары Ислам дінін қабылдау арқылы әлемдік өркениет пен ғылымға үлкен үлес қосты. Соның арқасында қазақ даласына Ислам өркениеті келді. Ұлы дала төрінде медреселер мен ғылым ошақтары бой көтерді.
\r\n\r\nИсламның келуі арқылы Орталық Азияда білім-ғылым қанат жайды. Мешіт-медреселер ашылып, білімнің таралуына жағдай жасалды. Медреселерде дін ғылымымен қатар филология, логика, математика, астрономия, медицина, философия секілді ғылым салалары оқытылды. Орталық Азиядан Әбу Насыр әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи, Жүсіп Баласағұн, Хусамуддин ас-Сығанақи секілді ғалымдар шықты. Сондай-ақ Фараби, Бируни, Ибн Сина, Хорезми секілді ғұламалар шығып, өркениет тарихындағы өз орнын айшықтады. Олар хақ дінге сүйене отырып, ғаламның тылсым құпиясын ашты. Олардың ашқан жаңалықтары мұсылман әлемін нұрландырып, сәулелендіре түсті.
\r\n\r\nМемлекет басшысы қадірлі Қасым-Жомарт Кемелұлы Атырауда өткен Ұлттық құрылтайдың үшінші отырысында сөйлеген сөзінде: «Біз бабаларымыздың сан мыңжылдық діни ілімі мен рухани бағдарына арқа сүйеуіміз керек. Еліміздің рухани дербестігін сақтап, оны нығайта түсеміз десек, түркі халықтарының көпшілігінің, соның ішінде қазақтардың дәстүрлі діні – сунниттік бағыттағы Ханафи мәзһабына ден қоюымыз қажет», деген болатын. Президент айтқандай, Ханафи мәзһабына тән дүниеге ақыл-парасатпен қарау, еркін ойлау секілді қасиеттер Ислам өркениетінің қайта өрлеуіне жол ашты. Бұл екі мәселе де қазіргі қазақ қоғамы үшін аса маңызды.
\r\n\r\nДінге ақыл-парасатпен қараған адам әрдайым Құранға жүгінеді. Әрбір сұрағына жауапты Құраннан іздеп табады. Себебі Құранда «Ақыл иелері үшін ғибрат бар» («Әли Имран» сүресі, 190–191 аяттар) делінген. Құран әрдайым адамды ойлануға, зерделеуге, пайымдауға шақырады. Ал дүниеге ақыл-парасатпен қараған адам рухани бағдарынан айырылмайды. Себебі дін соқыр сенім емес, ол – адамның ақылын қолдануды қажет ететін ілім.
\r\n\r\nАқыл – шариғат негіздерінің бірі. Шариғатта ақылмен ой қорытуға тыйым салынбайды, керісінше ақыл арқылы ақиқатқа жетуге шақырады. Сондықтан ақыл-парасатпен қарау фанатизмнің алдын алады. Ақылсыз қабылданған дін фанатизмге, тіпті радикалдыққа ұрындыруы ғажап емес. Сол себепті де Президент жат діни көріністерді қоғамға таңуға тырысып жүрген жандарды дәстүрлі ұғымдарымыз бен құндылықтарымызға жасалып жатқан ашық шабуыл деп айшықтады. Ал егер дінді парасатпен ұстанса, ол адамның бойынан құндылық пен ізгіліктің, көркем әдеп мен имандылықтың ұшқыны көрініс табады.
\r\n\r\nПарасатты адамға ақылдың өзі жеткіліксіз. Ақылға қоса жүрек пен жігер керек. Хакім Абай: «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, Сонда толық боласың елден ерек», дейді. Алла Тағала адам баласын ақыл иесі етіп жаратқан. Ал сол ақылды жылытатын – жүрек, жігерлендіретін – қайрат. Ендеше, бұл үшеуі бірге болған кезде адамзат үлкен жетіктіктерге жетеді. Осы үшеуін өн бойына жия білген адам – нағыз кемел адам. Дінге ақыл-парасатпен қарау қоғамды бөлінуден сақтап, бірлікке жол ашады. Себебі ақылсыз сенім – әлсіз, парасатты сенім берік болады.
\r\n\r\nПрезидент айтқан екінші мәселе – еркін ойлау. Бұл – қоғам дамуының басты алғышарты. Себебі еркін ойлаған жанда сана еркіндігі болады. Өзіндік көзқарасы қалыптасады, басқа адамның пікірін қайталамайды. Алла Тағала қасиетті Құранда: «Олар ойланбай ма?» («Әнғам» сүресі, 50-аят), дейді. Ойланған адам Құранға жүгінеді, Құранға жүгінген адам ақиқатты табады.
\r\n\r\nИсламда «ижтихад» деген ұғым бар. Құран мен сүннетте тура нұсқау табылмаған жаңа мәселелерге діннің негізгі қағидаларына сүйене отырып, ақылмен үкім шығаруды «ижтихад» деп атайды. Шариғатымызда нақты жауабы жоқ мәселелердің жауабын ой жүгіртіп, ақыл таразысына салып, тұжырым жасауға рұқсат берілген. Хакім Абай да бұл ойды: «Тіршіліктің несі сән, Тереңге бет қоймаса?» деп тұжырымдайды. Еркін ойлау қоғам үшін аса маңызды. Терең ой түю арқылы адам жалған сенімдерге, догмаларға ұрынбайды. Әр әрекеттің, әр сөздің жауапкершілігін білген адам парасатпен ойланып, дұрыс шешім қабылдайды. Сондықтан еркін ойлауды жалған сенімнен құтқарып, ақиқатқа жетелейтін жол деп білу қажет. Себебі еркін ойлау адамды жетілдіріп, қоғамды алға бастайды.
\r\n\r\nПрезидент Қасым-Жомарт Кемелұлы Ұлттық құрылтай отырысында экстремизмге қарсы тұрудың төте жолы дәстүрлі Исламды берік ұстану екенін атап өткен болатын. «Ата жолын сақтаймыз десек, ғасырлар бойы бабаларымыз ұстанған асыл дінімізді сақтайық. Дәстүрлі Ислам – халқымыздың ұлттық бірегейлігін танытатын басты құндылықтың бірі. Біз оны берік ұстану арқылы экстремизмге және кертартпалыққа қарсы тұра аламыз», деді Мемлекет басшысы.
\r\n\r\nШынында дәстүрлі Ислам – біздің берік қорғанымыз, елдің бірлігі мен ынтымағын, тұрақтылығы мен татулығын сақтаудың тетігі. Шариғатпен үйлесім тапқан салт-дәстүрімізді насихаттауда да дін мамандары аянбай қызмет етіп келеді. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы халқымыздың дүниетанымына сай дәстүрлі Исламды дәріптеу бағытында бірқатар маңызды бастаманы қолға алды. Мамыр айында Астана қаласында «Қазақ даласындағы дәстүрлі Ислам құндылықтары» тақырыбында VI республикалық имамдар форумы өтіп, аталған жиында «Қазақ халқының дәстүрінде және Ислам дінінде отбасы құндылығы» және «Құдайы ас беруде ысырапқа жол бермеу» деп аталатын қоғам үшін өзекті екі құжат қабылданды.
\r\n\r\nСонымен қатар Алматы қаласынан ҚМДБ жанындағы Ислам ғылыми-зерттеу институтын ашып, ғасырлар қойнауынан жеткен рухани-діни көне қолжазбалар мен ескі кітаптарды зерттеп-зерделеу, оларға ғылыми сараптама жасап, ғылыми айналымға енгізу жұмыстарын жүргізіп жатырмыз. Діни басқарма жанынан «Дін мен дәстүр» бөлімі ашылып, жүйелі жұмыс жүргізіп келеміз. Әсіресе 2024 жылды діни қызмет аясында «Ислам және дәстүр құндылығы» жылы деп жариялап, осы жыл аясында бірқатар ауқымды жобаны жүзеге асырдық. Ал 2025 жылды «Ислам және отбасы құндылығы» жылы деп жариялап, атаулы жыл аясында отбасы құндылығын дамытуға басымдық беріп отырмыз.
\r\n\r\nПрезидент Қасым-Жомарт Кемелұлы бір сөзінде: «Ислам дінінің Ұлы дала төрінде таралып, тамыр жаюына орасан зор үлес қосқан, түркі әлеміндегі сопылық ілімнің негізін қалаған Қожа Ахмет Ясауи мұраларын терең зерделеп, дәріптеуге де айрықша назар аударған жөн», деген болатын. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы бұл бағытта Түркия, Әзербайжан, Өзбекстан, Қырғызстан мүфтилері мен мәшһүр ғалымдарының қатысуымен «Қожа Ахмет Ясауи және оның рухани мұрасы» халықаралық ғылыми-теориялық конференциясын өткізіп, Ясауи мұрасын зерттеп-зерделеу, отандық және шетелдік ғалымдардың ізденістерін бір арнаға тоғыстыру, сондай-ақ тұлғаның даналық хикметтері мен өсиеттерін халықаралық деңгейде дәріптеуге ден қойды. Осы тұста айта кететін бір дүние, 2022 жылы ҚМДБ бастамасымен Түркия, Өзбекстан, Қырғызстан, Әзербайжан және Қазақстанның қатысуымен Түркі мемлекеттері Мүфтилері алқасы құрылып, осы уақытқа дейін алқаның бес отырысы өтті.
\r\n\r\nБұған қоса дәстүрлі Ислам құндылықтарын жаю мақсатында Діни басқарманың бастамасымен «Бабалар ізімен: Қазақ даласындағы мұсылмандық мектеп», «Ихсан – рухани тәрбие негізі, «Дін мен дәстүр» (ІІІ томы), т.б. кітаптар оқырманға жол тартты. Құран мен сүннетке негізделген, салт-дәстүрмен сабақтасқан, ұлттық ерекшелікке негізделген дәстүрлі Ислам – діни бірліктің кепілі ғана емес, сонымен қатар жат ағымдардан қорғайтын қалқан. Сондықтан дәстүрлі Исламды халықтың рухани іргетасы деп біліп, ұлттық болмысты сақтап, дінді дұрыс ұстанудың кепілі ретінде қарастыруымыз қажет.
\r\n\r\nБізді ғасырлар бойы бірлікке, татулыққа, парасатқа жетелеген дәстүрлі дін болашақта да елдегі рухани тұрақтылықтың кепілі болары анық. Себебі мұнда халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымы мен біртұтас мәдениеті бар. Олай дейтініміз, дәстүрлі Ислам құлшылық қана емес, ол – күнделікті өмір мәдениеті. Себебі халқымыздың тұрмыс-салтындағы қазақтың ас беруі, қариялардың бата беруі, жеті атаға дейін қыз алыспау секілді дәстүрлер дінмен үйлесім тауып, өміршең сипатқа ие болған.
\r\n\r\nӘрине, қазақ топырағына Ислам діні келгенге дейін Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан қалаларда (Тараз, Сайрам, Отырар, т.б.) түркі өркениеті қалыптасты. Бұл өркениет түркі және әлем тарихының маңызды бөлігі саналады. Ислам діні келген соң бұл мәдениет жаңа деңгейге көтерілді.
\r\n\r\nБүгінде мемлекетіміз Ислам дінінің құндылықтарын қорғауға атсалысып келеді. Сонымен қатар діни радикализм мен экстремизмнің алдын алу бағытында жүйелі жұмыстар атқарылды. Қазақстан Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін өткізіп, аталған жиынды дәстүрлі діндер мен конфессиялардың көрнекті өкілдері арасындағы тиімді әрі табысты диалог алаңына айналдырды. Сондай-ақ Қазақстан Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының мүшесі ретінде мұсылман әлеміндегі ынтымақтастықты нығайтуға, Исламның бейбіт және әділ көрінісін қалыптастыруға, әлемдік мұсылман қауымдастығының мәдени мұрасын сақтауға және зерттеуге, әлемде бейбітшілік орнату мақсатында Ислам мемлекеттері арасындағы саяси диалог пен келіссөздерге қолдау көрсетуге үлес қосып келеді.
\r\n\r\nМемлекет басшысы қадірлі Қасым-Жомарт Кемелұлы Ислам құндылықтарын қадірлейді, қорғайды. Бірқатар елде Құранды өртеу актілеріне орын алғанда Президенттің Құранға қорған болғанына баршамыз куәміз. Сол кезде Мемлекет басшысы Құранды өртеу актілерін қатаң айыптап, мұны қазіргі әлемдегі жағдайды шиеленістіруге, халықтар мен мемлекеттер арасындағы сенімге нұқсан келтіруге бағытталған арандатушылық әрекет деп санады. Сондай-ақ мұндай жауапсыз әрекеттер мемлекеттер мен діндер арасындағы ынтымақтастық пен ымыраға кері әсерін тигізетінін жеткізді. Көп ұзамай БҰҰ Бас Ассамблеясы да осы мәселеге қатысты өз ұстанымын білдірді.
\r\n\r\nПрезидент Құранға қамқорлық танытқан тағы бір оқиға Кенесары хан Құранының Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына табысталуы болды. Мемлекет басшысының тікелей тапсырмасымен Марал ишанның Кенесары ханға сыйлаған Құран кітабы мүфтиятқа табысталды. Президенттің тікелей тапсырмасы бойынша Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин Діни басқармаға келіп, қазақ халқының тарихи жәдігері – Кенесары ханның Құранын бізге табыстады.
\r\n\r\nМұның бәрі де Мемлекет басшысының дін Исламға деген құрмет-ілтипаты деп білемін. 2022 жылғы шілде айында Қазақстан Президенті умра қажылығын өтеп, Қағбаның ішіне кіру мәртебесіне ие болды. Қағбаның ішінде еліміздің тыныштығы мен халқымыздың амандығы үшін дұға тіледі. Мемлекетіміздегі әрбір азамат жақсы өмір сүруін Жаратқаннан жалбарына сұрады. Сауд Арабиясы қасиетті Қағбаға ең құрметті, аса сыйлы меймандарды ғана кіргізеді. Сауд Арабиясы басшылығының Қазақстан Президентіне қандай зор құрмет көрсеткенін осыдан-ақ аңғарамыз.
\r\n\r\nАлла Тағала дін Исламға күш-қуат беріп, еліміздің ертеңі жарқын болғай!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасының Төрағасы, Бас мүфти
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-09-08_155948276.png","field_name":"2025-09-08T16:00:08.305310+05:00"},{"id":108,"title":"ТАЙМ-МЕНЕДЖМЕНТ ЖӘНЕ ҰЛЫ АДАМДАР","text":"«Уақыттың бос өткені – өмірдің бос өткені» деген дана халқымыз. Өміріміз құр бос өтпеу үшін оны тиімді пайдаланудың жолдарын білу аса маңызды. Соның бірі ұлы тұлғалардың өміріне, уақытты қалай өткізгене көз жүгіртіп, үлгі етіп, амал жасасақ, алар асулар мен бағындырар белестеріміз көбейе түсер еді.
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) барлық шаруаға үлгеріп, уақыт таба білді. Күнделікті тұрмыс-тіршілігін былай қойғанда, намаздың парыздары мен сүннеттерін, нәпіл құлшылықтарды үзбей орындайтын. Сондайақ ертелі-кеш үмбеті үшін дұға жасауы, уағыз айтуы, сахабаларымен кеңесуі, өзіне келушілерге уақыт бөлуі, халықпен кездесуі, жорыққа қатысуы, діни рәсімдерді атқаруы сияқты басқа да игі істер Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмірлік жоспарына сыйған. Пайғамбарымыз Ислам дінін таратумен қатар отбасына да ерекше көңіл бөліп, жұбайларымен, перзенттерімен де сырласуға, сөйлесуге уақыт таба білді. Пайғамбар немерелері Хасан және Хусейнмен ойнап, әйелдерімен әзілдесетін, еркелететін. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мұсылмандардың ең жақсысы, ең пайдалысы – әйеліне ең жақсы, ең пайдалы болған адам. Сендердің араларыңда әйеліне ең жақсы, ең қайырымды болған – менмін», – деп айтқан. (Нәсаи). Соңғы қажылықтағы құтпасында да әйелдерге жақсы қарауды өсиет етеді. Белгілі тайм-менеджмент сарапшасы Майкл Фортиноның айтуынша, бүгінде адам өмірінде 7 жыл ваннада, 6 жыл тамақ ішумен, 5 жыл кезек күтумен, 3 жыл жиналыста өткізсе, жұбайымен сөйлесу үшін күніне 4 минут, балаларының жағдайын білуге 30 секунд ғана жұмсайтын көрінеді. Ал Пайғамбарымыз отбасына арнайы түрде уақыт бөлгені бүгінгі күнімізде де ерекше маңызға ие екенін ұмытуға болмайды.
\r\n\r\nТөрт әділетті халифаның бірі хазіреті Омар (оған Алла разы болсын) билік құрған жылдары күні-түні мұсылмандардың өміріне алаңдап, бар күш-қайратын сарп етті. «Мен қай уақытта ұйықтаймын, ей Омар! Егер түнде ұйықтасам, Алланың алдындағы міндетімді орындаудан құр қаламын. Егер күндіз ұйықтайтын болса, халқымның алдындағы жауапкершілігімді дұрыс орындай алмай қаламын» деп асыл уақытын ұйқыға қимайтын хазіреті Омар Алладан уақытына береке сұрайтын және оны ізгі амалдар атқарумен өткізуді тілейтін.
\r\n\r\nЕң көп хадис риуаят еткен сахаба Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) Алла елшісінен үйренгендей түнді үшке бөліп, бір бөлігінде демалған, екіншісінде құлшылық жасаған, үшінші бөлігін білімге арнаған. Күндіз естіген хадистерін қайталап, зерделеген. Пайғамбарымыз қайтыс болардан 4 жыл бұрын ғана Исламды қабылдаған Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) басқа сахабалардан оза шауып, 5374 хадис риуаят етті.
\r\n\r\nИсламның көрнекті ғұламасы имам Науәуи 45 жасында дүниеден өткенде оның артына тастап кеткен еңбектерін қарап отырып, таңғаласыз. Имам Науәуи «Муслимнің Сахихына түсіндірме», «Риядуссалихин», «әл-Әзкәр», «Қырық хадис», «Мүхтасар әт-Термизи», «Мүхтасар әд-Дарими» сияқты қырық шақты аса құнды туынды қалдырған. Ол білім алуға және кітап жазуға уақытын үнемдегені сондай, тек сәске кезінде ғана бір-ақ рет тамақтанған екен. Ал шейх Фахраддин: «Аллаға ант етейін, тамақ жеген уақыттарымда ғылыммен айналыса алмағаныма қатты өкінемін. Өйткені уақыт қашан да қымбат», – деген екен.
\r\n\r\nЕнді Батыстан шыққан әлемге белгілі тұлғалардың да бірнешеуін тілге тиек ете кетсек. Бенджамин Франклин АҚШ президенті болмаса да, оның портреті жүз долларлық купюрада бейнеленген. «Уақыт – ақша», «Бүгін істеуге болатын нәрсені ертеңге қалдырма» деген қанатты сөздердің авторы. 20 жасында ол уақытты жоспарлау жүйесін жасап шығарады. Өзі жасаған әдісті өмірінің соңына дейін қолданған. Қазір бұл тәсілді «Франклин пирамидасы» немесе «өнімділік пирамидасы» (productivity pyramid) деп атайды. Пирамиданың табаны – өмірлік құндылық. Ол күнде таңертең сағат 5-те ұйқыдан тұрған, әрі ерте жатуды әдетке айналдырған.
\r\n\r\nАтақты композитор Вольфганг Моцарт 6 жасынан бастап әуен шығара бастаған. 35 жыл өмір сүрсе де, артына 626 ғажайып туынды қалдырды. Моцарт өте еңбекқор еді. Соған қарамастан оның үнемі сергек жүретінін, шаршауды білмегенін замандастары жазып кеткен. Мұның ешқандай құпиясы жоқ. Өйткені күн тәртібіне бағынған. Ол күнделікті сағат таңғы 6-да оянып, таңғы 9-ға дейін шығармашылықпен айналысқан. Қалған уақытын оқытушылық қызметке арнап, арасында концерт берген. Ақшамда қайта шығармашылыққа ден қойып, тура сағат түнгі 12-де ұйқыға кеткен. Сондай-ақ Моцарт әрдайым қолына кітап ұстап жүрген. Қолы қалт еткенде кітап оқыған. Ұлы физик Эйнштейнді білмейтін адам кемде-кем. Бірде «Мені жарты сағаттан кейін оятыңызшы» деп көз ілмек болған Эйнштейнді қызметшісі біраз тынықсыншы деп бір сағаттан кейін барып оятса керек. Тұра сала жалма-жан сағатқа қараған ғалым жарты сағаттан кейін оятпаған қызметкеріне қатты ренжіп: «Ал жарты сағатымды қайтарып беріңіз онда», – деп кейісе керек. Оның тек бір үлгідегі киім кигені әмбеге аян. Себебі Эйнштейн киім таңдап, «мынау маған жарасады, мынау жараспайды» дегенге бас қатырғысы келмеген. Оған кететін уақытын ғылымға арнаған. Дәл осындай «талғамсыздықтың» мысалын әйгілі Apple компаниясының негізін салушы Стив Джобстың, фейсбукты ойлап тапқан Марк Цукербергтің де бойынан байқауға болады. Бұл бір жағынан қарапайымдылық, екінші уақытты зая кетірмеу екені түсінікті. Бүгінде әлемдегі ең бай адамның бірі Билл Гейтс те – уақыттың қадірін білген, бағалаған жан. Ол жастайынан күн тәртібін түзіп, не істеп, не қоятынын алдын ала жоспарлап отыруға дағдыланады.
\r\n\r\nУақытты үнемдеп, тиімді пайдалану – Батыс елдерінде әлдеқашан арнайы ілімге, өмір салтына, тіпті өзіндік өнерге айналып кеткен. Ол – тайм-менеджмент немесе уақытты басқару туралы ілім. ХХ ғасырдың аяғында пайда болып, қазіргі кезде жан-жақты жетіліп,сан салаға бөліне бастаған бұл ілім қазіргі заман адамына ауадай қажет. Бір ғұлама «Алла Тағаланың адам баласын сүймеуінің бір белгісі – уақытын бос өткізуі. Осылайша, Алла ол адамды мол игіліктен құралақан қалдырады» депті. Күнін пайдасыз, бос өткізген жанға уақыттың қадірін жете түсіне алмаған адам деп қарауға болады. Бұрынғы өткен тақуа, игі адамдар уақытын қадір тұтқаны соншалық, «Игі амалдарым көбеймеген күндерім үшін қатты қапаланамын» дейтін болған.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Кеулімжай ҚҰТТЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №12, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/0","field_name":"2025-09-08T16:00:46.241274+05:00"},{"id":112,"title":"ИСЛАМ ТОЛЕРАНТТЫЛЫҚҚА МӘН БЕРЕДІ","text":"лімізде дін тақырыбы өте нәзік тақырыптардың бірі саналады. Қазақстан Тәуелсіздік алған жылдардан бері зайырлылық моделін ұстана отырып дамуда.
\r\n\r\nҚазақстанда қазіргі таңда түрлі конфессиялардың мүддесін білдіретін 3,5 мыңнан астам діни субъектілер ресми түрде тіркелген. Осындай діни саналуандық дін саласындағы негізгі үдерістер мен үрдістерді елеп-екшейтін мемлекеттік саясатты жаңадан ой елегінен өткізуді күн тәртібіне қойып отыр.
\r\n\r\nБұл туралы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та бірнеше мәрте айтқан. «Халықаралық терроризм мен зорлық-зомбылық экстремизмі бүгінгі таңда жаһандық қауіпсіздік үшін аса күрделі сын-тегеуріндердің бірі болып қалып отыр», - деген еді Президент Тоқаев.
\r\n\r\nДін тақырыбы Abai.kz ақпараттық порталында негізгі әрі жетекші тақырыптардың бірі болып келе жатыр. Портал ашылған күннен бері бұл мәселеге барынша көңіл бөліп, ел ішіне дендеп ене бастаған жат ағымдар мен экстермисттік пиғылдағы күштердің әрекетін жария түрде әшкерелей алды.
\r\n\r\nБүгін портал оқырмандарының талқысына ҚМДБ Төрағасы, Бас Мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының эксклюзив сұхбатын ұсынып отырмыз...
\r\n\r\n\r\n\r\n
Қазіргі тез өзгеретін әлемде конфессияаралық және мәдениетаралық диалогтың маңыздылығы неде?
\r\n\r\nЖауап: Қазір елімізде 18 түрлі конфессияның 3,5 мыңнан астам діни субъектісі тіркелген. Осындай әр алуандық аясында біз ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен діни бостандықтарды қорғау арасындағы тепе-теңдікті таба алдық. Неге? Өйткені, біздің елдің басым көпшілігі Ислам дінін ұстанады. Ал Ислам сөзінің өзі бейбітшілік деген мағынаға саяды. Исламның тағы бір мақсаты: адамзатқа деген сүйіспеншілік, адам құқығына құрмет етуді жүрекке орнықтыру арқылы қоғамдағы бейбітшілік пен тыныштықты сақтау. Дініміз бұл мақсатта көптеген қағидалар бекіткен. Өзгені сыйлау, басқалардың құқығына құрмет көрсету нағыз мұсылман болудың шарты. Ислам – бүкіл адамзатқа Алла жіберген әрі қияметке дейін жалғасатын соңғы дін. Сондай-ақ, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Ислам дінін жер жүзіндегі барлық халыққа жеткізу мақсатымен сол кездегі елдердің билеушілеріне, басшыларына хат жолдай отырып, оларды Ислам дінін қабылдауға шақырған.
\r\n\r\nБіз Бүкіләлемдік діндер Съезін өткізе отырып, жаһандағы тыныштықты сақтауға, елдер арасындағы соғысты, түрлі ұлттар арасындағы қақтығыстардың алдын алуға шақырып келеміз. Себебі, барлық діннің мақсаты бір бірімен тату тұру. Соның жемісі болар біздің елімізде конфессияаралық бейбітшілік пен келісімнің ерекше үлгісі қалыптасты деуге болады. Қазақстанның іс жүзіндегі тәжірибесін Дүниежүзінің ауқымында да қолдануға болатынына сенімдімін. Осы орайда елімізде өтіп келе жатқан Съездің негізгі пайымы – әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшылары арасындағы сенім мен өзара түсіністікке негізделген диалог осы саладағы халықаралық ынтымақтастық үшін кең мүмкіндіктерге жол ашу. Күш көрсету, экстремизм, терроризм сияқты келеңсіз құбылыстарды бірігіп еңсеруге ықпал ету.
\r\n\r\nСіздің ойыңызша, бүгінгі тұрақты әлемге жетудегі діни көшбасшылардың рөлі қандай?
\r\n\r\nЖауап: 20 жылға жуық өтіп келе жатқан жаһандық жиынға әлемнің мықты саяси тұлғалары, дін қайраткерлері қатысты. Съездің идеясын Әл-Азһар шейхы Мұхаммед Саид Тантауи, Жоғарғы имам Ахмет Тайып, Ватикан мен Католик шіркеуінің басшысы Рим папасы Франциск секілді әлемнің өзге де аса ықпалды дін лидерлерінің қолдағанын білеміз. Бұл жай ғана діни қайраткерлердің жиыны емес, әлемдік деңгейдегі проблемалар ортаға салынатын форум. Форум «Дін, қоғам және халықаралық қауіпсіздік», «Діни наным-сенім бостандығы және өзге дінді ұстанушыларды құрметтеу» және «Діни көшбасшылардың халықаралық қауіпсіздікті нығайтудағы рөлі» деген ауқымды тақырыптар аясында әңгіме өрбітті. Еліміздегі Съезге Батыс пен Шығыс, Еуропа, Азия, Таяу Шығыс және Американың өкілдері келіп қатысты. Малайзия, Сингапур, Қытай, Тибет, Корея елінің дін көшбасшылары да осы шарада бой көрсетті. Міне, бұл форумды өзінің орнын қалыптастырған әлемдік деңгейдегі ірі іс-шара деп атауға болады. Дін қайраткерлері жиын қорытындысы бойынша өз үндеуін жариялап, әлемді тұрақтандыру, тыныштыққа шақыру үшін бір төбенің басына жиналады. Елімізге көптеген дін басшыларының келуі де Қазақстандағы дінаралық тұрақтылықты білдіреді. Асыл дініміз толеранттылыққа аса мән береді. Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) заманында да өзге дін өкілдері бейбіт жағдайда ғұмыр кешті. Біз де өзге дін өкілдерімен жылы қарым-қатынас ұстанамыз. Үш жылда бір бас қосатын Астана Съезінде әлемдік түрлі дін қайраткерлері жер шарын тұтас тыныштыққа шақырып келеді. Біз бұл бастаманы қолдаймыз.
\r\n\r\nӘлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшылары съезінің жаһандық деңгейде дінаралық және конфессияаралық диалогты ілгерілетудегі рөлі мен маңызы қандай?
\r\n\r\nЖауап: Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының I Съезі 2003 жылы 23-24 қыркүйекте Астанада өтті. Оның жұмысына Ислам, христиандық, иудаизм, синтоизм, индуизм және буддизмнің мейлінше беделді өкілдері қатысты.
\r\n\r\nСъездің қатысушылары құрамының көрнектілігі мен жоғары деңгейі конфессияаралық форум өткізу жөніндегі Қазақстан бастамасының жүзеге асуының даусыз табысына айналды. Діндер диалогы І Съездің тұжырымдамалық идеясы және дау-дамайды шешу тәсілі ретінде дінаралық және ұлтаралық қарым-қатынастардағы күш көрсету мен террор әдістеріне қарсы қойылды. Съезге қатысушылар арасында бүгінгі әлемдегі діннің рөлі және кез келген діннің негізгі моральдық құндылықтарының жалпыадамзаттық сипаты жөнінде ашық пікірлесу өтті.
\r\n\r\nБірегей және есте қаларлық оқиғаға айналған форум бүкіл әлемдегі адамзат баласының бейбіт және лайықты өмірі үшін түрлі дін өкілдерінің ынтымақтастығы мен бірлігінің өзектілігін және аса қажеттігін көрсетіп берді. Форум қорытындысы бойынша рухани көшбасшылар болашақтағы үйлесімді әлемнің негіздері ретінде адамзат үшін бейбітшілік пен өрлеуді қамтамасыз ету және барлық қоғамда тұрақтылықты сақтау бағытындағы бірлескен іс-әрекеттері туралы мәлімдеген декларация қабылдады. Ауқымды шараның табысы І Съездің дінаралық форумды әр үш жылда бір реттен кем емес тұрақты негізде өткізіп тұру туралы шешім бекітілді. Қазақ елі тәуелсіздік алған тұстан бері әлем халқын тыныштыққа бастап, БҰҰ сынды үлкен мінберлерден бейбітшілік туын көтеріп келеді. Біздің бұл бастамамыз аяқсыз қалмай, өзге де әлем елдері қолдап кетті. Жаһанның дін қайраткерлері Астанада бас қосып, төрткүл дүниені соғыспауға, жер шарын жақсылыққа шақыру сынды үлкен бастамаларын жария етті. Қырғиқабақ идеологияяға жол бермеуге шақырып, этникалық топтар мен дін өкілдерінің басын бір арнаға тоғыстырған алқалы жиынды ұйымдастырған Қазақ еліне ризашылығын білдіріп жатты. Біз де сол үлкен бастаманың бел ортасында отырдық. Адамзат үшін ең бастысы діни толеранттылықты ұстану болса, екінші жер жаһандағы тыныштыққа өз үлесін қосу. Қазақстанның бұл әлемдік бастамасы шынында конфессияаралық диалогты ілгерілетуге үлкен үлес қосуда деп сенемін.
\r\n\r\nСъезд хатшылығының отырысында қабылданған "Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері Съезінің 2023-2033 жылдарға арналған даму Тұжырымдамасының" мазмұнында қандай маңызды сәттерді атап өтуге болады?
\r\n\r\nЖауап: Бұл әрине өте маңызды құжат. Даму Тұжырымдамасы аясында Съездің әлеуетін одан әрі арттырып, қатысушы елдердің көкжиегін кеңейте түседі. Бейбітшілік алаңы одан әрі өрісін жайып, тыныштық тірегі қанатын кеңге қаға бермек. Алдымызда қандай қиын мәселелер кездессе де оны бейбіт жолмен шешу керектігін осы Тұжырымдама ұқтырғандай. Қазіргі таңда орын алып жатқан түрлі геосаяси жағдайлардың алдын алуға бағытталған бұл ұсыныс көптеген дін қайраткерлері тарапынан қолдау тапты. Біз де өз ұстанымымызға сәйкес, әлем халқының бірлікте, жұдырықтай жұмылып, бірлесе әрекет етуін қалаймыз. 2023 жылғы 11 қазанда Астанада өткен Съездің XXI Хатшылығының қатысушылары қабылдаған Тұжырымдама Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің одан әрі дамуының 2033 жылға дейінгі жалпы пайымын, миссиясын, мақсаттары мен бағыттарын айқындай түспек. Алдағы онжылдықта Съездің миссиясы әлемдік және дәстүрлі діндер қауымдастықтары арасындағы өзара түсіністік пен құрметті одан әрі нығайту, сондай-ақ, бүкіл адамзатқа әділ, қауіпсіз және гүлденген болашақ құруға жәрдемдесу үшін рухани дипломатияның әлеуетін іске асыру боларына сенеміз. Қазақ елі бұл мақсатта өз алаңын ұсына отырып, жаһанды жақсылыққа бастай бермек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Abai.kz ақпараттық порталы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-09-16_110113256.png","field_name":"2025-09-16T11:01:36.327639+05:00"},{"id":114,"title":"ЕСЕП БЕРУДІҢ 4 ПАЙДАСЫ","text":"Өмірге келген адамның бұл жалғаннан өтуі де хақ. Аупалы-төкпелі, жылдам өтіп жатқан уақыттың берекеті аз бұл заманда не істеп, не қойғанымызды кейде аңғара да бермейміз. Сол себепті қамшының сабындай қысқа ғұмырда өз-өзімізді есепке алмасақ, ақыреттегі жағдайымыз қиын болмақ. Әрине бұл мәселенің шешімі – өз-өзімізге есеп беру.
\r\n\r\n«Егер де есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өмірді қалай өткіздің екен, не білімге, не ахиретке, не дүниеге жарамды, күнінде өзің өкінбестей қылықпен өткізіпсің?» дейді Абай өзінің он бесінші қарасөзінде. Бүгінгі күні де хакім Абайдың бұл насихаты аса өзекті. Оқырманға ой салу мақсатында есеп берудің 4 пайдасын қал-қадірімізше талдап көрейік.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Уақытты тиімді пайдаланасың
\r\n\r\nХалқымыз уақытқа дүниедегі ең қымбат құндылық ретінде қарағандықтан, алтынға балаған. Уақытты көбіне жаман әдеттер мен қылықтар құртады. Әсіресе үлкен қалаларда оқитын жастарымыздың біразы түнімен қыдырып, жын-ойнақты жағалап, орынсыз күлкі мен тойымсыз нәпсінің жетегінде жүргенін өздері де сезбей қалуда. Бұған күнделікті куә болып жүрміз. Ата-анасына өтірік айтып, өзін де, өзгені де алдап, болашағына бейғам қарауда.
\r\n\r\nУақыттың қадірінің бірден бір көрінісі – Алланың уақытпен серт етуінде. Тәпсір ғалымдарының түсінігінде егер Алла бір нәрсеге серт етсе, оның ерекше маңыздылығын білдіреді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Қияметте адам баласы жауап беретін негізгі төрт сұрақтың екеуі уақытқа байланысты екенін мына хадисінде айтады: «Қиямет күні Алланың ешбір құлы өмірін қайтіп өткізгені, жастық шағын қалай өткізгені, дүние-мүлкін қандай жолдармен тауып, қайда жұмсағаны және алған білімімен не істегені жайлы есепке тартылмайынша, бір адам да орнынан тапжылмайды», – деген.
\r\n\r\nУақытты тиімді пайдаланудың тағы бір жолы – уақытыңызды босқа алатын теледидар көру, әлеуметтік желілерде отыру, телефон арқылы ұзақ сөйлесу т.с.с. нәрселерден бас тарту. Сонымен қатар әр күні ойға алған істеріңіздің тізімін жасап отыру – оң нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.
\r\n\r\nАдам уақытын босқа ысырап етуден аулақ болған жөн. Бос өтіп кеткен бір сәттің өзін қайтарып алу мүмкін емес екеніне ой жүгірткен ләзім. Талқанымыз таусылып, шектеулі ғұмырымыздың соңына жеткен кезде, кері қайту жоқ, тек қана өткен өмір үшін жауап беруіміз керек. «Уақыт ешкіммен санаспайды, ал уақытпен санасқан адаспайды» деп түсінген халық даналығын ойға салып, қайта келмейтін уақытты тиімді пайдалана білейік.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Кемшілігіңді көрсетеді
\r\n\r\nАуруға диагноз қойылмаса, дұрыс емделмейтіні секілді, өзінің кемшіліктерін білмеген адамның түзелуі қиын. Адам кемшілікті бетке айтатын жанмен дос болу керек. Әр адамның кемшілігі бар. Қырсықтық, сенімсіздік, жалқаулық, көрсеқызарлық, асығыстық т.б. көпшіліктің бойынан табылатын жаман мінездер. Ал мұндай мінез бар кезде адамның жетістікке жетуі қиын. Бойымыздағы кемшіліктерден құтылудың ең дұрыс әдісі – мойындау. Мойындау оңай болып көрінгенімен, ерік-жігерді талап етеді. Себебі, мойындаудың артында әлсіздігіңді қабылдап, онымен күресу жатыр. Мойындаудан кейін кемшіліктерден арылуды ойланасыз, іздене бастайсыз. Хазіреті Омар (оған Алла разы болсын): «Менің кемшіліктерімді көрсеткен адамға Алла разы болсын», – дейтін. Омар Салман әл-Фарисиден өзінің кемшіліктерін сұрайтын. Онымен жолыққан сайын: «Саған менің қандай кемшіліктерім мәлім?», – деп сұрайды. Сонда Салман: «Менен мұндай мәселе жайлы сұрама», – дейді. Алайда Омар қоярда-қоймай сұрай бергеннен соң Салман: «Менің естуімше, сен бір дастарқаныңа екі айран қояды екенсің. Екі киімің де бар екен. Біреуін – күндіз, екіншісін түнде киеді екенсің!» – дейді. Омар: «Бұдан басқа тағы да естігендерің болды ма?» – дейді. «Жоқ», – деп жауап береді. «Олай болса, мен бұл екеуінен де құтылдым», – деп, Омар өз қателігін Салман арқылы тауып, «кемшіліктерінен» арылған екен.
\r\n\r\nФилософ, ғалым, мемлекет қайраткері Бенджамин Франклин өзінің достарынан: «Қандай жаман мінезім бар?» деп сұрайды. Олар Франклинге он үш кемшілігін айтып береді. Франклин әр апта сайын бір кемшілігімен күресіп, он үш апта бойы жаман мінезін түзеп отырған. Кемшіліктеріңді өзің іздегенше, басқалардың айтқаны дұрыс. Себебі, сырт көз – сыншы.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Тәкаппарлықтан құтқарады
\r\n\r\nТәкәппарлықтан, өзін жақсы көруден құтқарады. Өзіне есеп бермейтін адамды тәкәппар деуге де болады. Өйткені, кемшілігін білген адам өзін жақсы көрмейді, паңдыққа ұрынбайды. Пайғамбарымыз (оған Алланың сауалаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Жүрегінде тозаңның салмағындай тәкаппарлық болған кісі жәннатқа кірмейді», –
\r\nдеген.
Тәкаппарлықтан құтылу үшін бірінші кезекте оның себептерін дұрыс анықтау қажет және соған қарай амалын қарастырған жөн. Адам баласы өз бойындағы кейбір қасиеттерімен тәкаппарлыққа бой алдырып жатады. Мысалы, өзінің бойында жоқ атабасының тектілігімен мақтанып: «Менің аталарым би, болыс, батыр болған» дегенімен, өз бойынан ондай қасиеттер байқалмайды. Негізінен адам өзінің алғашқы жаратылысын, яғни бір тамшы лас судан (сперма) жаратылғанын және соңында қара жердің құшағына енетінен есіне түсіріп тұрғаны дұрыс. Бірақ менмендігін дәл уақытында білу аса маңызды. Оның зияны өмірімен де өлшеніп жатады. Елена аралында соңғы күндерін өткізген француз императоры Наполеон былай дейді: «Жеңіліске жалғыз кінәлі менмін. Менің ең үлкен жауым – өзім».
\r\n\r\nАдам баласы кісінің өз айыбын көре алуы – жақсы қасиет. Кемшілігін байқап, ұғынған адам Алланың кешіріміне бөленеді. Тәкаппарлықтың себебін анықтап, саналы түрде оны жеңудің жолдарын қарастыру қажет. Тәккаппарлықты тыйған аяттар мен хадистерді жиі-жиі оқып, Жаратқаннан жәрдем тілеу қажет. Жақсылық Жаратқаннан, жамандықты өз нәпсімнен деп біліп, әрдайым Алла Тағалаға шүкірлік ету қажет. Шайтанның Хақ Тағаланың рақымынан қуылуына себеп болған осы тәкаппарлық екенін ұмытуға болмайды. «Ұлық болсаң кішік бол» деген даналықтан тәкаппарлық танытудың ұлықтық емес, қайта ақымақтық екенін ұғынамыз. Адамды менмендіктен құтқаратын бір қасиет – кішіпейілдік. Кішіпейілдік кісіні Аллаға жақындатады, әрі адамдарға да жақсы көргізеді. Кішіпейілдікті ту еткен жан рухани тұрғыдан өсіп, кемелденеді. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адам баласы өзін өзгелерден жоғары санап, алшақ ұстаған сайын, залымдардың қатарына жазылып, солардың басына келген бәлеге душар болады», – деген хадисін де әрдайым естен шығармау керек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Жоспармен өмір сүресің
\r\n\r\nЖоспар – уақытын бағалаушы адамның ең жақсы амалы. Жоспарсыз адамның нәтижеге жетуі қиын. Адамдардың көбі бүгінгі күнімен өмір сүріп, ертеңгі болашағы туралы бас қатырып ойлай қоймайды. Бүгін – ертеңгі күніңнің іргетасы іспетті. Өзін өзі дамыту ілімінің білгірі Брайан Трейси: «Әр күні таңертең ерте тұрып, сол күні істейтін шаруаларыңның жоспарын жасап ал», – дейді. Таңертең мен «бүгін мынадай пайдалы шаруаларды атқарамын» деп жоспарлап алып, сол жоспар бойынша пайдалы істерді жүзеге асырып отырсаң, әр күнің болашақ үшін берік тастан іргетас қалауға көмегін тигізбек.
\r\n\r\nҚойын дәптер мен қаламсап – сіздің жарқын болашағыңызға бастар жол. Бүгінде смартфонды пайдалансаңыз да ыңғайлы. Әр күні таңертең сол күні жасайтын пайдалы істеріңді қойын дәптерге жазып, жоспарлап және кешке қандай істерді орындалғанын не атқарылмағанын тексеріп қарап алуға болады. Егер жоспарланған шаруаң орындалмаса, себебін анықтап, оны қашан жүзеге асыруды жазып қойған жөн.
\r\n\r\nЖоспармен әрекет жасау, өмір сүру уақытыңды тиімді пайдаланып, пайдалы шаруалар атқаруыңа, сөйтіп болашағыңның берік іргетасын қалауыңа әсерін тигізеді. Жоспарсыз өмір сүретін адамдар қаңбақ сияқты. Басын тауға да, тасқа да ұрып, уақыты босқа өтеді. Өмірде нақты нәтижелерге жетпей, түрлі қиындықтар мен ауыртпалықтарға ұшырап жатады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Кеулімжай ҚҰТТЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №12, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-09-22_091659568.png","field_name":"2025-09-22T09:17:22.766999+05:00"},{"id":115,"title":"АБАЙ СӨЗІ – ҰЛТ ТЕМІРҚАЗЫҒЫ","text":"Қазақтың бас ақыны Абай Құнанбайұлының туғанына биыл 180 жыл толады. Абай қазақ тарихында өзінің өшпес ізін қалдырды. Қазақтың жазба әдебиетінің негізін қалап, өршіл өлеңдерімен өр биікке көтерілді. Тағылымға толы қарасөздерін қалдырып, композиторлығымен қаншама сыршыл әндерді өмірге әкелді. Абайдың ағартушылығы қазақ қоғамын мәдени, рухани, білім жағынан өркендетуге бағытталды. Сонымен қатар Абай ғұлама, ойшыл ретінде де танылып, ұлттың ұпайын түгендеген дара да дана тұлғаға айналды. Сондай-ақ аудармашы ретінде Крылов, Пушкин, Лермонтовтың шығармаларын қазақша сөйлетті. Сондықтан біз Абайды сан қырынан танимыз. Сан-салалы қызметі үшін бағалаймыз, құрметтейміз.
\r\n\r\nАлаш қайраткері Міржақып Дулатұлы «Қазақ» газетінің 1914 жылғы санында: «Абайдың өлген күнінен қанша алыстасақ, рухына сонша жақындармыз. Үнемі бұл күйде тұрмас, халық ағарар, өнер-білімге қанар, сол күндерде Абай құрметі күннен күнге артылар. Бірінші ақынымыз деп қабірін халқы жиі-жиі зиярат етер, халық пен Абай арасы күшті махаббатпен жалғасар. Ол күндерді біз көрмеспіз, бірақ біздің рухымыз сезер, қуанар», – деп жазған болатын. Шынында жыл өткен сайын біз Абайдың жақын тұтып келеміз. Оның шығармаларының өміршеңдігі сондай, құнын жоймайтын қазына іспетті. Абайға жүгінген сайын айымыз оңынан туып келеді. Себебі Абай хәкімнің шығармалары – шындықтың шыңы. Себебі оның өлеңдері мен қарасөздерінде қазақтың дүниетанымы мен ұлттың бүкіл болмысы жатыр.
\r\n\r\nМемлекет басшысы қадірлі Қасым-Жомарт Кемелұлы «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» мақаласында: «Ұлы ойшыл әр сөзімен ұлттың өресін өсіруді көздеді. Сондықтан Абайды терең тануға баса мән бергеніміз жөн. Абайды тану – адамның өзін-өзі тануы. Адамның өзін-өзі тануы және үнемі дамып отыруы, ғылымға, білімге басымдық беруі – кемелдіктің көрінісі. Интеллектуалды ұлт дегеніміз де – осы. Осыған орай, Абай сөзі ұрпақтың бағыт алатын темірқазығына айналуы қажет», – деп жазған болатын. Расында Абайдың сөзі – ұлттың темірқазығы. Абайдың әр сөзінде сом алтынға пара-пар ғақлия бар. Кім сол сөздің сырын түсініп, қажетіне жаратса, асығы алшысынан түскені. Себебі танимын, дамимын деген адамға Абай жеткілікті. Өйткені Абай шығармаларындағы ой-түйіндер – түсіне білген адамға нағыз мотивация.
\r\n\r\nСол себепті заңғар жазушы Мұхтар Әуезов: «Поэзияда, музыкада қоғамдық-азаттық ой-пікір саласында өлмес-өшпес шығармалар берген Абай қазақ халқының өткен замандағы өмірін зерттеуші біздің ұрпаққа таңғажайып тұлға болып көрінеді. Ол өз халқының тарихында тау шынарындай биік тұр», – деп жазды.
\r\n\r\nАбайтанушы ғалым Қайым Мұхамедханов айтқандай, «Абайдың ақындық еңбегі қазақ әдебиетін жаңа бағытта ілгері дамытумен бірге, қазақ қоғамының дамуына да игі әсер етті». Иә, Абай өзінің өлеңдері мен қарасөздері арқылы қазақ халқының рухани-мәдени дүниетанымын жаңа сатыға көтерді, осылайша қазақ қоғамына ықпал етті.
\r\n\r\nБіріншіден, Абай қоғамның білім-ғылымға деген көзқарасын өзгертті. Ол өз шығармаларында («Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр» т.б) оқу-білімнің маңызына ерекше тоқталып, қазақ халқын надандықтан арылтып, ғылым мен өнерге ұмтылуға шақырды. Білімсіз қоғамның болашағы жоқ екенін айтып, халықты оятуға тырысты.
\r\n\r\nЕкіншіден, этикалық құндылықтарды, яғни ихсанды дәріптеді. Яғни хәкім Абай шығармалары арқылы адамгершілік, адалдық, әділдік, еңбекқорлық секілді қасиеттерді жоғары бағалап, керісінше өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік сияқты жаман мінездерді сынады. Сол арқылы адамдардың санасына «қоғамның жаңаруы үшін әр адамның ішкі жан-дүниесі өзгеруі керек» деген ой салды. Абай қоғамды осылайша жаңартуды көздеді.
\r\n\r\nҮшіншіден, Абай қазақтың тілі мен әдебиетін жаңа деңгейге көтерді. Бұл жайында ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі сыншы боларға керек. Сөздің шырайлы, ажарлы болуына ойдың шеберлігі керек; ұнамды, орынды, дәмді болуына сыншылық керек; мағыналы, маңызды болуына білім керек. Абайда осы үшеуі де болған. Бұлардың үстіне, Абай көсем, үлгі шығарып, өнеге жайғыш болған. Абайда өлең сөздің неше түрлі үлгісі, өрнегі табылады», – деп жазған болатын. Яки Абайда білім де, шеберлік те, сыншылық та болды. Соның арқасында Абай өлеңдері қазақтың құнарлы да шұрайлы сөздері топтасқан нағыз тағылымға айналды. Ол қазақтың әдеби тілін құнарландырып, қазақ әдебиетін жаңа деңгейге көтерді. Қазақ поэзиясына философиялық тереңдік, психологиялық талдау және жаңа стиль енгізді. Мұны Ахмет Байтұрсынұлы: «Абай көп нәрсені білген, білген нәрселерін жазғанда, «мынау халыққа түсінуге ауыр болар, мынаның сыпайышылыққа кемшілігі болар» деп, таяқтан тартынбаған. Хақиқатты хақиқат қалыбында, тереңді терең қалпында жазған. Хақиқатты тануға, тереңнен сөйлеуге, бойына біткен зеректіктің үстіне, Абай әртүрлі Еуропа білім иесілерінің кітаптарын оқыған», – деп түсіндірген болатын.
\r\n\r\nТөртіншіден, Абай қоғамдық сана мен ойлау жүйесін жаңартты. Себебі Абай ақын ғана емес, ағартушы-ойшыл болды. Абайдың өзінің қарасөздері арқылы ой түйіп, санаға серпіліс әкелді. Қарасөздері арқылы қоғамның болмысын, адамның табиғатын, тәрбие мен дін мәселелерін терең талдады. Сонымен қатар қазақ халқының өзін-өзі тануына, ұлттық сана-сезімінің қалыптасуына әсер етті. Сол арқылы халықтың тағдырына алаңдаушылығын, ұлтқа деген жанашырлығын білдірді.
\r\n\r\nБесіншіден, Шығыс және Батыс әдебиетін үндестірді. Абай қазақ фольклорын терең таразыдан өткізіп қана қоймай, Шығыс пен Батыстың сөз өнерінен де сарқылмас нәр алды. Ақынның өзі «Ғылымды іздеп, Дүниені көздеп, Екі жаққа үңілдім» деп жазғанындай, ғылымға сүйенген Батыстың да, сенімге сүйенген Шығыстың да қазынасын сүзіп, қазаққа керегін ала білді. Мұхтар Әуезов ол жайында: «Абайдың Батысынан Шығысы басым, ол Батысқа барғанда Шығысқа арқа сүйеп, өз ойын сол тұрғыдан айтатын», – деген болатын. Абай Фирдоуси, Низами, Науаи бастаған шығыс шайырларынан алған даналық пен Еуропа һәм орыс әдебиетінен алған сөз асылын терең сүзгіден өткізіп, өз шығармаларына арқау етті. Ол екі өркениеттің ұтымды жақтарын біріктіре отырып, қазақ әдебиеті мен қоғамын жаңа белеске шығарды. Хәкім Абай өз шығармалары арқылы қазақ қоғамының рухани, мәдени және интеллектуалдық жаңаруына сеп болды. Халықтың көзін ашып, жас ұрпаққа жаңа бағыт көрсетті. Қазақ әдебиеті мен мәдениетін дамытып, ұлттық сананың өсуіне жол ашты. Сол себепті Абайдың идеясы өміршең. Біз Абай шығармаларын оқу арқылы ұлттық жаңғыруға жол ашамыз.
\r\n\r\nАбай шығармаларында дін мәселесіне де айрықша мән берілген. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешуақытта жалған болмас» деген Абай иман мәселесін басты орынға қойған. «Мүмин болсаң, әуелі иманды бол, Пендеге иман өзі ашады жол» деп мұсылманның басты қаруы иман деп білсе, «Иман сақтауға қорықпас жүрек, айнымас көңіл, босамас буын керек» деп, иманды сақтаудың жолы ауыр екенін айшықтайды. Сонымен қатар хәкім Абай адам бойындағы рухани-адамгершілік құндылықтарды білдіретін «Имани гүл» ұғымын енгізген болатын. Бұл ұғымды ақын отыз сегізінші қара сөзінде: «Үш нәрсе адамның көңілін бұзады: нәпсі, ашу, ынданбастық. Осы үшеуін жеңу үшін үш нәрсе керек – махаббат, әділет, хақиқат. Осы үшеуі – имани гүл», – деп түсіндірсе, «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» өлеңінде:
\r\n\r\n...Махаббатпен жаратқан адамзатты,
\r\nСен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
\r\nАдамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
\r\nЖәне хақ жолы осы деп әділетті.
\r\nОсы үш сүю болады имани гүл
\r\nИманның асылы тахкиқ біл.
\r\nОйлан дағы, үшеуін таратып бақ,
\r\nБасты байла жолына малың түгіл.
\r\nДін де осы, шын ойласаң, тағат та осы
\r\nЕкі дүние бұл тасдиқ – хақтың досы, – деп жырға қосады. Көкбай Жанатайұлы: «Абайдың діні мұсылманшылықтың ішіндегі осындай жолмен, үлкен сынмен табылған таза ақылдың діні еді», – десе, Мұхтар Әуезов: «Абайдың діні – сыншыл ақылдың, адамгершіліктің діні», – деген болатын. Бұл пікірлер Абайдың дін мәселесіне өте ыждағатпен қарағанын білдіреді. Мемлекет басшысы қадірлі Қасым-Жомарт Кемелұлы мақаласында: «Абайдың асқан ойшылдығы оның діни талғам-танымынан да айқын көрінеді. Ол отыз сегізінші қарасөзінде Аллаға деген көзқарасын толық білдіреді. Абайдың рухани өресіне баға берген дінтанушы философ ғалымдар оның «кәміл мұсылман» ұғымына ерекше назар аударады. «Кәміл мұсылман» ұғымы тек қазаққа ғана емес, бүкіл мұсылман әлеміне қатысты айтылса керек. Міне, біздің ойшыл Абай, хакім Абай – әлемдік деңгейде осы діни көзқарасы арқылы да биіктей беретін тұлға», – деп жазды.
Абай – біз үшін биік тұлға. Ал Абай мұрасы, Президент айтқандай, «біздің ұлт болып бірлесуімізге, ел болып дамуымызға жол ашатын қастерлі құндылық». Ендеше, осы құндылықты қадірлеуді ешуақытта ұмыт қалдырмауымыз қажет.
\r\n\r\n Наурызбай қажы Тағанұлы,
\r\nҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти
«Мұнара» газеті, №15, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-09-29_091521420.png","field_name":"2025-09-29T09:15:43.075131+05:00"},{"id":116,"title":"ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІ – ҚОҒАМНЫҢ АЙНАСЫ","text":"Әлеуметтік желі қоғамдағы байланыс құралының бірі ретінде маңызды рөл атқарады. Желілер адамдарды жақындатумен қатар, жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Дегенмен әлеуметтік желіні дұрыс және саналы қолдану, сол арқылы уақытты тиімді пайдалану және ақпараттың дұрыстығына мән беру маңызды.
\r\n\r\nҚазіргі уақытта елімізде халықтың басым көпшілігі түрлі бағыттағы әлеуметтік желілерді пайдаланып келеді. Олар – Facebook, Instagram, TikTok, YouTube т.б. Facebook – әлемдегі ең ірі әлеуметтік желінің бірі. Достармен қарым-қатынас, жаңалықтармен бөлісу, топтар мен қауымдастықтарға қатысу үшін қолданылады. Instagram – негізінен суреттер мен видеолар бөлісуге арналған желі болса, TikTok – қысқа видеоларды бөлісуге арналған танымал платформа. Ал YouTube – бейнеконтентті жариялау және қарауға арналған ең ірі видео платформасы. Сонымен қатар, хабар алмасу платформалары да бар. WhatsApp, Telegram сияқты платформалар жылдам хабарлама алмасу үшін қолданылады. Ендігі кезекте аталған әлеуметтік желілердің артықшылықтары мен кемшіліктеріне тоқталып өтсек.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Әлеуметтік желінің артықшылығы
\r\n\r\nБіріншісі, ақпаратқа қолжетімділік. Әлеуметтік желі арқылы кез келген тақырып бойынша ақпарат алу және жаңалықтарды бөлісу мүмкіндігі бар. Екіншісі, жылдам байланыс. Қашықтыққа қарамастан, адамдардың бір-бірімен тез және тиімді байланыс орнатуына көмектеседі. Үшіншісі, жеке брендті дамыту. Әлеуметтік желі арқылы жеке немесе кәсіби имиджді қалыптастыруға, өз ісін насихаттауға болады. Төртіншісі, әртүрлі аудиториямен жұмыс. Әлеуметтік желілер әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдармен танысуға және әртүрлі мәдениеттермен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Әлеуметтік желінің зияны
\r\n\r\nБіріншісі, қауіпсіздік мәселелері. Жеке ақпараттың ашық, қолжетімді болуы немесе жеке мәліметтердің ұрлану қаупі бар. Екіншісі, уақытты тиімсіз пайдалану. Әлеуметтік желіде ұзақ уақыт өткізу өнімділікті төмендетіп, уақытты тиімсіз өткізуге әкелуі мүмкін. Үшіншісі, жалған ақпарат тарату. Әлеуметтік желілерде жалған ақпарат тез таралып, қоғамда теріс көзқарастардың қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Төртіншісі, кибербуллинг (интернеттегі қорлау). Кейбір пайдаланушылар басқа адамдарды қорлау немесе кемсіту мақсатында әлеуметтік желіні теріс пайдаланады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Желіні пайдалану мәдениеті
\r\n\r\nӘлеуметтік желі барынша жақсы жағынан пайдалану үшін оны дұрыс және саналы түрде қолдану маңызды. Осы ретте әлеуметтік желіні пайдаланудың мәдениеті туралы айтып өтсек.
\r\n\r\nБірінші, құрмет пен әдеп. Әлеуметтік желілерде өзгелерге құрмет көрсету маңызды. Пікір білдіру кезінде сыпайылық сақтап, өз ойыңды мәдени түрде жеткізу керек. Екінші, жалған ақпараттан сақтану. Деректерді бөлісуде сенімді және ресми дереккөздерге сүйену қажет. Жалған немесе жалған ақпарат тарату қоғамда араздық туғызуы мүмкін. Үшінші, талқылау мәдениеті. Талқылау кезінде дауласқаннан гөрі, әртүрлі көзқарастарды тыңдап, ортақ шешім іздеуге тырысу керек. Ашу-ызаға берілмей, өз ойын дәлелдер арқылы сыпайы жеткізу – мәдениеттіліктің белгісі. Төртінші, жеке мәліметтерге құрмет. Өзгенің жеке мәліметтерін рұқсатсыз жарияламау, олардың құпиялылығын сақтау маңызды. Жеке ақпаратты сақтау – интернет қауіпсіздігінің басты аспектісі. Бесінші, мазмұнның сапасы мен маңыздылығы. Әлеуметтік желілерде мағынасыз немесе арандату сипатындағы жазбаларды жариялауғаннан гөрі қоғамға пайдалы, мағыналы және танымдық жазбалар қалдырған жөн.
\r\n\r\nАлтыншы, зорлық пен агрессияны насихаттамау. Қатыгездік, агрессия немесе басқа адамдарға зиян келтіретін әрекеттерді насихаттау қоғамда жағымсыз әсер тудырады. Сондықтан позитив, рухани бай жазбаларды насихаттау қажет. Жетінші, әр адамның пікір құқығы. Әлеуметтік желіде әрбір адамның өз ойын айтуға құқығы бар. Сондықтан әртүрлі пікірге ашық болып, әркімнің сөз еркіндігін құрметтеу қажет. Сегізінші, түсіністік таныту. Әлеуметтік желіде әртүрлі ұлттар, мәдениеттер және көзқарастар кездеседі. Сондықтан төзімділік танытып, өзге мәдениеттерге түсіністікпен қарап, кемсітпеу қажет. Тоғызыншы, әдеп нормаларын сақтау. Әлеуметтік желіде қоғамның жалпы әдеп нормаларын сақтаған жөн. Ашықтан-ашық балағаттау, қорлау, ұятсыз сөздер жазу жалпы мәдениетке қайшы келеді. Оныншы, қоғамдық пікірге оң әсер ету. Әрбір қолданушы өзінің әрекеті арқылы қоғамда белгілі бір ой қалыптастыра алады. Сондықтан жауапкершілікпен және оң ықпал ететіндей әрекет ету мәдениетті қоғамның қалыптасуына үлес қосады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ескеру керек ережелер
\r\n\r\n2024 жылғы деректерге сүйенсек, әлеуметтік желілерді пайдаланушылар саны әлем бойынша шамамен 5,17 миллиард адамға жетті. Бұл бүкіл әлемхалқының шамамен 64 пайызын құрайды, ал олардың күнделікті желіде өткізетін орташа уақыты – 2 сағат 20 минут. Көрсеткіш 2023 жылмен салыстырғанда 4,44 пайызға артқанын көрсетеді. Бұл статистика әлеуметтік желілердің маңызды құбылысқа айналғанын және жыл сайын белсенді қолданушылар санының айтарлықтай өскенін көрсетеді.
\r\n\r\nӘлеуметтік желілер – қазіргі замандағы ең маңызды коммуникациялық құралдың бірі. Олар адамдардың қарым-қатынас жасауына, ақпарат алмасуына, білім алуына және өзара түсіністікті нығайтуға көмектеседі. Дегенмен желіні пайдалану кезінде әдеп нормаларын сақтап, жеке қауіпсіздікке мән беру қажет. Сонымен қатар әлеуметтік желілерді пайдалану барысында мына ережелерге мән берген абзал: әдеп сақтау, жалған ақпарат таратпау, бос уақытты тиімсіз өткізуден сақтану, әдепсіздіктен сақтану, зиян келтірмеу, жақсылыққа шақыру және жамандықтан тыю.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Тимур СЕРІКҚАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Цифрлық даму бөлімінің меңгерушісі
\r\n\r\n«Иман» журналы, №11, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-10-07_122911403.png","field_name":"2025-10-07T12:29:28.306751+05:00"},{"id":117,"title":"«ҰСТАЗДЫҚ ЕТКЕН ЖАЛЫҚПАС...»","text":"Ұстаз болу – жүректің батырлығы, жүректің жұмсақтығы, жүректің жылулығы. Шәкірт тәрбиелеп, білім нәрімен сусындату – ұстаздың тайға таңба басқандай анық мақсаты. Өмірін тұлғаны дамытуға арнайтын, жолын бағыттайтын жандардың бірі – ұстаз. Біздің де басты ұстаздық жолымыздағы өмірлік ұстанымымыз бен мақсатымыз айқын.
\r\n\r\nБарлық адам ұстаздың тәлімін алады. Адамды білімге баулумен қатар ізгілікке үндеп, тәлім-тәрбие беруде ұстаздың орны ерекше. Сондықтан ұстаз шәкірт тәрбиелеуде табанды, ыждағатты болуға тиіс. Хәкім Абайдың:
\r\n\r\n«Ақырын жүріп, анық бас,
\r\n\r\nЕңбегің кетпес далаға.
\r\n\r\nҰстаздық еткен жалықпас,
\r\n\r\nҮйретуден балаға» деген өлеңі ұстаздар қауымына терең ой тастайды.
\r\n\r\n«Адамның адамшылығы жақсы ұстаздан басталады» деген керемет тағылымды түсінік бар. Тұлға тәрбиесі үлкен жауапкершілікті талап етеді. Ұстаз әрқашан талпыныста болып, ізденісте жүруі керек.
\r\n\r\nИслам дінінің адамзат баласына қоятын ең басты талабы – білім алу және іздену. Қасиетті Құранның алғашқы түскен аяты білім алуға шақырады. Бізді жоқтан бар еткен Алла соңғы Елшісіне, біздің сүйікті пайғамбарымыз Мұхаммедке (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Оқы! Сені жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол адамды ұйыған қаннан жаратқан. Оқы! Раббың аса ардақты. Ол қаламмен (хат жазуды) үйретті. Адамға білмеген нәрселерді білгізді» деп, Құранның ең алғашқы аяты «оқы» деп түскен («Алақ» сүресі,1-5 аяттар).
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде де ілім жайында аз айтылмаған. Тіпті, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларына ілім алуды өзі бастап үйреткендігін тарихтан білеміз. Ардақты пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) білім жайлы хадисінде былай айтқан: «Білімді талап ету – әрбір мұсылманға парыз».
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы жыл басында еліміздегі барша дін қызметкерлеріне Бағдарлық баяндамасын жолдап, 2024 жылда атқарылатын басты жұмыс бағыттарын баяндап өткен болатын. Бас мүфти Бағдарлық баяндамасында білім саласына басымдық беріп, шәкірттерге сапалы білім берудің маңыздылығына айрықша тоқталды.
\r\n\r\nБас мүфти дін қызметкерлеріне арнаған Бағдарлық баяндамасында: «Болашақ имамдарға сапалы білім беру – менің әрдайым басты назарымда. ХХІ ғасыр – білім мен бәсекелестік заманы. Біз дамыған өркениетті кезеңде өмір сүріп отырмыз. Сондықтан маман даярлауда санға емес сапаға жұмыс жасауымыз керек. Қазір халықтың діни білімі күн санап артып келеді. Жамағаттың Құран оқу сауаты да күн санап артуда. Тіпті, жамағат арасында Құранды көп жаттаған, тәжуид ережесіне сай дұрыс оқи алатын азаматтар қатары көбеюде. Демек, біздің имамдарымыз Құранға ерекше ден қойып, сауатты оқумен, терең білімімен, көркем мінезімен әрқашан жамағатқа үлгі болуы қажет» деп атап өтті.
\r\n\r\nӨз кезегінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына қарасты «Шымкент» медресе-колледжінің ұстаздары болашақ имамдарға сапалы білім беруде аянбай еңбек етіп келеді. Осы сәтте медресе-колледжіміздің ұжымы мен ұстаздар қауымы атынан діни оқу орнымыздың жұмысына барынша қолдау көрсетіп келе жатқан ҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлына ризашылық ниетімізді жеткіземіз.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Талғат ӘСЕМБАЙ,
\r\n\r\n«Шымкент» медресе-колледжінің директоры
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-10-07_123114184.png","field_name":"2025-10-07T12:31:26.102506+05:00"},{"id":118,"title":"ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ӘҺЛІ-СҮННЕТ СЕНІМІ","text":"Ислам тарихшыларының келтірген деректерінде Омардың (оған Алла разы болсын) халифалық дәуірінде мұсылмандардың Мәуәраннаһрға келіп, кері қайтқандығы айтылады. Айтпағымыз, Дешті қыпшақ даласы сол кезден бастап-ақ Ислам дінімен таныса бастаған.
\r\n\r\nӘһлі-сүннет уәл-жамағат дегеніміз – Ислам дінінің негізгі тұғыры әрі ең кең тараған, дәлірек айтқанда Ислам әлеміндегі мұсылмандардың 92,5 пайызы ұстанатын сенім бағыты. Мұндағы «әһлі-сүннет» сөзі Мұхаммед пайғамбардың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сүннет жолы мен хадистеріне, ал, «жамағат» сөзі сахабалар мен оларға ерген мұсылман қауымының соңынан жүру дегенді білдіреді. Жалпы бұл ұғым Ислам тарихында дініміздің бастапқы дәуірінен кейін, екі ғасыр ішінде көрініс тапқан түрлі саяси және діни бөлінулерге қарсы жауап ретінде пайда болған. Умеялардың 10-шы халифасы Һишам ибн Абдулмаликтің (724–743) билігі кезінде исламның ақида, фиқһ мәселелерін бірізділікке түсіру қолға алынып, бұл үдеріс Аббаси халифаты тұсында одан әрі жетілдірілді. Сүйтіп, Умея халифатының соңғы жылдары мен Аббаси халифатының алғашқы ғасырында Ислам ақидасы түрлі ағымдармен пікірталасқа түсе отырып, әһлі-сүннет уәл-жамағат жолы айқындалып, сенім мен шариғаттағы негіздер нақты жүйелене бастады. Дәл осы уақыт – Ислам әлемінде әһлі-сүннет сенімінің негізі қаланып, біртұтас жүйеге келтіріле бастаған кезең мен Ислам дінінің қазақ даласына енуі VIII ғасырда, яғни Талас шайқасы (751 ж.) кезіне тұспа-тұс келеді. Осы тарихи тұтастыққа назар аударар болсақ, исламның қазақ даласына келуі мен әһлі-сүннет сенімінің қалыптасуы бір дәуірге сәйкес келеді. Талас шайқасы арқылы Ислам діні енген кезде, мұсылман қауымдастығында ақида саласы бойынша сенім негіздері нақтыланып, бүлік пен адасушылықтан сақтайтын нақты жол – әһлі-сүннет уәл-жамағат сенімі бекітіліп жатқан еді. Мұндай тарихи үндестік қазақ даласына алғаш келген Ислам дінінің радикал емес, байсалды әрі орта жолды ұстанған сенім жүйесімен қатар келуін қамтамасыз етті. Сондықтан да түркі халықтары, оның ішінде қазақ халқы да, алғашқы кезеңнен бастап Ислам дінін ханафи мәзһабындағы фиқһы мен Матуриди сенім жүйесін негізінде қабылдады. Ислам діні қазақ даласына келгеннен кейін Қараханидтер тұсында мешіт, медресе, кітапхана, діни орталықтар салынып, Ислам мәдениеті мен ғылымы қарқынды дамыды. Қазақ даласы Ислам дінін қабылдап қана қоймай бұл діннің өркениет діні екендігін паш етуге үлес қосты. Мысалы, Әбу Насыр әл-Фараби (870–950 жж.) Ислам философиясын дамытып, ақыл мен иман үйлесімділігін көрсетті. Оның «Қайырымды қала тұрғындары» еңбегі Ислам қоғамының мінсіз моделін жан-жақты түсіндіріп, сипаттады.
\r\n\r\nЖүсіп Баласағұн (XI ғ.) «Құтты білік» атты еңбегінде исламдық моральдық тәрбие, билік пен әділет мәселесін қозғады. Оның шығармасында иман, ақыл, ғылым ұғымдары басты рухани құндылық ретінде көрсетілген. ХІ–ХІІ ғасырларда өмір сүрген Қожа Ахмет Ясауи Ислам дінін түркілік дүниетаныммен үйлестіріп, сопылық жолды (тасаууф) түркі халқының рухани өмірінің өзегіне айналдырды. Ясауи ілімі Ислам дінін жүрекпен тануға, рухани тазаруға үндеді. Оның «Диуани Хикмет» атты шығармасы ғасырлар бойы түркі мұсылмандарына жол көрсетуші рухани кітап болып келді. Бұл ілім кейінгі кезеңдердегі қазақ даласындағы сопылық, діни-философиялық танымның негізіне айналды.
\r\n\r\nСаид Хусейн ибн Али ас-Сығанақи (XIII–XIV ғғ.) – ханафи мәзһабының көрнекті фиқһ ғұламасы, Орта Азия мен Қазақ даласында кең тараған Ислам құқықтық мектептің өкілі. Оның «Ан-Натоиж әл-Фикһия» және басқа да еңбектері ислам құқықтық танымын түркілік түсінікпен ұштастырған. Сығанақи еңбектері медреселерде оқулық ретінде қолданылған және сол дәуірдің фиқһ жүйесін қалыптастыруда үлкен рөл атқарған.
\r\n\r\nҚауам ад-дин әл-Итқани (XIV ғ.) – түркі текті ислам ғалымы, Мәуреннахр мен Дешті Қыпшақ аймақтарында кең танымал болған. Ол ханафи мәзһабының беделді фақиһы, әрі әл-Мансури атты фиқһ еңбегінің авторы. Итқани шығармалары исламның құқықтық жүйесін жүйелеуге, қазақ даласындағы ислам білімін тереңдетуге ықпал етті. Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали Жалайри секілді ғалымдар Ислам шеңберіндегі тарихи-мәдени мұраларды жазып қалдырды. Бұл ғалымдар әһлі-сүннет уәл-жамағат сенімін ұстанып, исламды қоғам өмірімен үйлесімді етті. Олар ақыл мен дінді қатар қолдану қажеттігін атап өтті.
\r\n\r\nБұл ғалымдардың барлығы Ислам дінін тек құлшылық жүйесі ретінде емес, ғылыми, құқықтық, философиялық және рухани ілім ретінде қарастырды. Олардың еңбектері арқылы қазақ даласында Ислам өркениетінің қуатты іргетасы қаланды.
\r\n\r\nӘһлі-сүннет сенімінің негізгі сипаттары мыналар:
\r\n\r\n♦ Алла Тағаланың бар және бір екеніне, сипаттарына қатысты Құран мен сүннетке негізделген түсінік;
\r\n♦ Пайғамбарлардың адамзатқа жіберілген Алланың елшілері екендігін мойындау;
\r\n♦ Құран мен хадистерге сүйеніп, ақыл мен нақылды үйлесімді қолдану;
\r\n♦ Имандылық, тақуалық, әділдік, ұстамдылық, ынтымақ секілді рухани құндылықтарды ұстану;
\r\n♦ Бидғат пен адасушылықтан сақтану.
Әһлі-сүннет бағытының басты ерекшеліктері мынадай:
\r\n\r\nТеңгерімділік пен ұстамдылық – әһлі-сүннет ақидасында шектен шығушылық немесе біржақтылық болмайды. Бұл бағыт ақыл мен нақылды үйлестіре отырып, діни тұжырымдарда орта жолды ұстанады.
\r\n\tСаяси тартыстан бойын аулақ ұстау – әһлі-сүннет бағыты сенімді саяси күрестен бөлек ұстап, діни тұтастық пен қоғам бірлігін жоғары қояды.
\r\n\tБидғат пен такфирден аулақ болу – өзге мұсылмандарды адасушы немесе кәпір деп айыптаудан тартынады. Такфиршілдік идеологияны қабылдамайды.
\r\n\tИжма мен қиясқа сүйену – дін ғалымдарының бір ауыздан келісіп бекіткен үкімдерін (ижма), сондай-ақ ұқсас жағдайдан үкім шығару тәсілін (қияс) таниды.
\r\n\tФиқһтық мектептермен сабақтастығы – әһлі-сүннет бағыты фиқһта төрт мәзһабпен (ханәфи, шәфиғи, малики, ханбали) сабақтастықта дамыған.
\r\n\tҚазақ жеріндегі әһлі-сүннет сенімі
\r\n\r\nИслам діні қазақ даласына келгеннен кейін, тек діни наным ретінде ғана емес, сонымен бірге қоғамдық, саяси және рухани тұрақтылықтың тірегі болды. Қазақ даласына Ислам ғылымы, сопылық ілім, ақида, фиқһ (шариғат ілімдері) келді. Орта ғасырларда Қазақстан аумағында өмір сүрген көптеген Ислам ғұламалары дінді таратып қана қоймай, оны ғылыми-танымдық деңгейде дамытты.
\r\n\r\nИсламмен үйлескен салт-дәстүрлер:
\r\n\r\n♦ Бата беру – Алладан тілек тілеу, бұл – дұға жасаудың ұлттық үлгісі.
\r\n♦ Ас беру, жеті шелпек пісіру – марқұмдарға дұға бағыштау, Құран оқыту – исламдағы сүннет амал.
\r\n♦ Наурыз мерекесіндегі тазалық, жасы үлкенге иілу, ренжіскендерді татуластыру – исламдағы кешірімділік пен ағайынгершілік ұстанымдарына сай келеді.
\r\n♦ Сүндеттеу, құдалық, неке қию, өлікті арулау, жеті атаға дейін қыз алыспау – исламмен үйлесімді және шариғатқа қайшы емес тәжірибелер.
Кейінгі қазақ хандары да, би-шешендер де (Әз-Тәуке, Әйтеке би, Төле би, Қазыбек би) әһлі-сүннет сенімі негізіндегі шариғат пен салтты қатар ұстанып, ел ішінде әділет орната білді.
\r\n\r\nОсылайша, қазақтың рухани болмысы мен дәстүрлі дүниетанымы – әһлі-сүннет сенімімен тығыз байланыста қалыптасты. Бұл сенім ел ішіндегі бірлік пен тұрақтылықтың негізі болып қала берді.
\r\n\r\nӘбдімүтәліп ДӘУРЕНБЕКОВ,
\r\nРАНТ мүшесі
Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзара түсінбеушілік пен түрлі себептерге байланысты мұсылман үмбеттің болашақта түрлі ағымдарға бөлінетінін алдын ала айтып кеткен. Бір хадисінде: «Яхудилер жетпіс бір топқа, христиандар жетпіс екі топқа бөлінді. Ал менің үмбетім жетпіс үш топқа бөлінеді...», – деген (Әбу Дәуіт).
\r\n\r\nТағы бір хадисінде Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) үмбетіне мынадай өсиет қалдырған: «Шын мәнінде менен кейін өмір сүргендерің көптеген қайшылықтар (ихтиләф) көресіңдер. Сол кезде менің сүннетімді және тура жолмен жүрген әділетті халифалардың сүннетін ұстаныңдар. Оған бекем жабысыңдар. Бидғаттан сақ болыңдар, өйткені әрбір бидғат – адасу» (Әбу Дәуіт, 4607).
\r\n\r\nОсындай ескертулерге қарамастан, Ислам үмбетінің ішіндегі алғашқы ірі саяси және діни алауыздық үшінші халифа Осман ибн Аффанның (оған Алла разы болсын) қастандықпен өлтірілуінен кейін өрши түсті. Осман ибн Аффан (оған Алла разы болсын) өлтірілгеннен кейін, халифалыққа Әли ибн Әбу Тәліп (оған Алла разы болсын) сайланды. Алайда, Шам өлкесінің басшысы Мағауия ибн Әбу Суфиян (оған Алла разы болсын) Әлидің халифалығын мойындамай, Османның (оған Алла разы болсын) өліміне қатысты әділдік орнамайынша бағынудан бас тартты. Әли (оған Алла разы болсын) бейбіт жолмен мәселені шешу үшін Сирия жеріне барады. Алайда екі тарап келісімге келе алмай Сыффин жазығында Ислам тарихындағы ең күрделі шайқастардың біріне – Сыффин соғысына алып келді. Ақыры бірнеше күнге созылған шайқастан кейін, Мағауия және оның жақтастары бұл соғыста жеңіліп қалуына көздері жетіп, Мағауияның ұсынысымен екі жақтан төреші шығарып, солардың шешіміне жүгінетін болып келіседі. Алайда, бұл шешімге наразы болған бір топ: «Сен Алланың кітабынан бет бұрып, адамдарды төреші еттің. Сен күпірлікке түстің! Тәубе ет!» – деп, Әлиге (оған Алла разы болсын) қарсы шықты. Ақыры бұл топ өз алдына жаңа бір жолға бет бұрып, Әлиден бөлініп кетеді.
\r\n\r\nОсы бір саяси даудан басталған қақтығыстың нәтижесі үлкен үш діни топтың тарих сахнасына шығуына себеп болды.
\r\n\r\n1) Хауариж:
\r\nБұлар төртінші халифа Әли ибн Әбу Тәліптің (Алла оған разы болсын) мұсылмандар арасындағы қарама-қайшылыққа орай берген шешіміне разы болмай бөлініп шыққандықтан «Хауариж – шығушылар» деп аталды.
Сол уақытта мұсылмандардың орталығы Куфа қаласында еді. Кейін олар бұл шаһарды тастап сол маңдағы Харура деген елдімекенге орнығады. Осы жерде тұрақтағанына байланысты «Харурия» деп те аталады.
\r\n\r\nХауариждердің негізгі сенім-ұстанымдарының кейбірі:
\r\n\r\nӘлидің (оған Алла разы болсын) басшылығы Мағауия мен оның арасына үкім бергенше дұрыс. Үкім беруде қателескен кезде Оны және үкім бергендерді күпірлікке шығарды. Сонымен қатар «Жамәл» оқиғасына қатысқандарды да күпірлікте айыптап, тіл тигізді.
\r\n\tҮлкен күнә жасаған мұсылман – кәпір. Олардың түсінігінде, кімде-кім Алланың бұйрықтарына қайшы келіп, күнә жасаса – ол Ислам дінінен шығады дейді.
\r\n\tҒибадат – иманның бөлшегі, онсыз иман болмайды. Жүрекпен сеніп, тілмен айту иман емес, міндетті түрде ғибадат керек. Ғибадатсыз иман жоқ деп есептейді.
\r\n\tМіне осы хауариждердің жалпы ұстанған негіздерінің кейбірі. Бұл топтың өзі бірнеше топқа бөлінді. Олардың шектен шыққандары да бар. Шектен шыққандары хақ жолдан ауытқып, өздерінің ұстанған негіздерімен Ислам міллетінен шығып кетті.
\r\n\r\nМысалы, «әл-иәзидия» деген тобы арабтардан емес басқа бір пайғамбар келіп Құранның үкімін жоятын кітаппен түседі деп сенеді.
\r\n\r\n2) Шиға:
\r\n«Шиға» сөзі тілдік мағынасы жағынан араб тілінде «жақтастар», «жәрдемшілер» деген ұғымды білдіреді.
Ал діни термин ретінде басында Әли бин Әбу Тәліпті (Алла оған разы болсын) басшылыққа лайық, әрі имамдық осы ұрпаққа ғана берілуі керек, басқалардың басшылыққа келуі әділетсіздік, зұлымдық деп есептегендердің жолын білдіреді.
\r\n\r\nШиғалар мұсылмандардың бірауыздан келісіп шешкен (шурамен болған) істің дұрыс еместігін айтып қарсы шығады.
\r\n\r\nШиғалардың бірлігі кетіп бірнешеге бөлінгенімен олардың көбісінің ұстанған негізі бір келеді.
\r\n\r\nЖалпы шиғалардың ұстанымы:
\r\n\r\nИмамдық – діннің рүкіні. Шиға түсінігінде имамдық – жай бір саяси басшылық емес, Ислам дінінің негізгі рүкіндерінің бірі болып саналады.
\r\n\tШиғалар Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзінен кейін халифа ретінде Әли ибн Әбу Тәліпті (оған Алла разы болсын) тағайындағанына сенеді.
\r\n\tДүниеде де ақыретте де Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) кейінгі абзал адам Әли дейді.
\r\n\tТақия (жасыру): Шиғалық түсінікте тақия – дінді сақтау, қауіп-қатерден қорғану үшін сенімін жасыруға рұқсат етілетін амал. Олар бұл қағиданы сенім жүйесінің өзегіне айналдырып, тіпті: «Тақиясы жоқтың діні де жоқ» – деген.
\r\n\tӨздерінің негізгі ұстанымдарына имам ішкі де, сыртқы да нәрселерді біледі деген негізді де қосқан.
\r\n\tШиғалардың бәрі бір дәрежеде емес. Іштерінде орта жолды ұстанатыны болғанындай, шектен шыққандары да бар. Орта жолды ұстанатындары Әлиді басқа сахабалардан артық деп санайды, бірақ оларды күпірлікпен айыптамайды, Әлиді пайғамбар немесе тәңір дәрежесіне көтермейді.
\r\n\r\nАл шектен шыққандары – Әлиді барлық сахабалардан абзал дей отырып, оны пайғамбар дәрежесіне дейін көтереді. Кейбірі құдай дәрежесіне дейін көтереді.
\r\n\r\n3) Муржия:
\r\n«Муржия» сөзі араб тілінде «кейінге қалдыру», «кешіктіру» деген мағына білдіреді.
Бұл ағымның атауы – олар күнә жасаған мұсылманның ақырғы үкімін Алланың еркіне тапсырып, кейінге қалдырамыз деген сенімнен туындаған.
\r\n\r\nМуржия ағымы адамдарды күнә себепті күпірлікке шығарудан бой тартқанымен, амалдың иманмен байланысын үзіп жіберу арқылы басқа бір шектен шығушылыққа ұрынды.
\r\n\r\nОлардың негізгі ұстанымдары:
\r\n\r\nИман – тек тілмен айту. Иман келтіру тек тілмен айтумен жүзеге асады, ізгі амал керек емес деп, амал етуді парыз деп санамайды.
\r\n\tКүнә – иманға әсер етпейді. Иманы бар кісі күнə жасаса күнə зиянын тигізбейді дейді. Тіпті: «Күпірлікпен құлшылық етуің де пайда бермейтіні сияқты, иманмен күнə жасау зиянын тигізбейді», – деген.
\r\n\tМуржия ағымы да өз іштерінен бірнеше топқа бөлініп кеткен.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, саяси қақтығыстардан, Құран мен сүннетті дұрыс түсінбеушіліктен, шектен шығушылықтан, грек философиясы мен өзге мәдениеттердің әсерінен хауариж, шиға, муржия, қадария, жабрия, муғтазила, тағы сол сияқты ағымдар пайда болып, Ислам үмбетінің бірлігіне сызат түсірді.
\r\n\r\nСондықтан әрбір мұсылман адам шынайы білім мен ізгілікке ұмтылып, нәпсінің жетегіне ермей, Алладан тура жолды сұрауы қажет. Үмбет ішінде бүлік туғызудан, жік-жікке бөлінуден аулақ болып, бірлік пен сабыр жолын ұстануы қажет.
\r\n\r\nАлла Тағала елімізге амандық, тыныштық, береке-бірлік нәсіп етсін!
\r\n\r\nМедет ҚҰРМАШҰЛЫ
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-10-14_124613609.png","field_name":"2025-10-14T12:46:31.875817+05:00"},{"id":120,"title":"ЖАУАПКЕРШІЛІК ЖҮКТЕЙТІН ҰЛЫ САПАР","text":"Қажылық – Ислам дінінде бес парыздың бірі. Бұл құлшылық белгілі мекендерді, белгілі бір күндері арнайы рәсімдерді орындау арқылы жүзеге асады. Қажылық – мұсылманның рухани болмысын қуаттайтын, жүрегін нұрландырып, тақуалыққа жетелейтін маңызды құлшылық. Ол адам баласының сабырын арттырып, қарапайымдылыққа, кішіпейілдікке тәрбиелейді. Қажылық – Алланың пенделеріне берген сауапқа толы зор мүмкіншілігі.
\r\n\r\nҚажылық – араб тілінде «әл-хажжу» деп аталады. Тілдік мағынасы «ұлық тұтқан нәрсеге талпыну және ниеттену, оны мақсат тұту» деген сөз. Құран Кәрімде қажылық жайлы бірнеше аят келген. «Әли Имран» сүресінің 97-аятында: «Алланың үйін зиярат етуге шамасы келетін әрбір адам үшін қажылыққа бару – оның мойнындағы Алланың ақысы. Ал кімде-кім күпірлік жасап, қажылықты жоққа шығарса, біліп қойыңдар, Алла ешкімге мұқтаж емес, керісінше бүкіл ғалам Оған мұқтаж», – деген.
\r\n\r\nКез келген құлшылықта даналық пен сыр бар. Қажылықтың да Исламдағы орны жоғары. Адамға берер пайдасы да, даналығы да өте мол. Бұл қасиетті сапар кімге нәсіп болса, ол Алланың пендесіне деген кеңшілігі екенін білуі қажет. Өйткені Алла Тағала: «(Уа, Мұхаммед!): «Оларға: Бұл тек Алланың шексіз шарапаты мен рақымының арқасы. Ендеше, (адамдар) осыған қуансын! Өйткені бұл олардың бүкіл-жиған тергенінен әлдеқайда артық», – деп айт», – деген («Жүніс» сүресі, 58-аят).
\r\n\r\nҚажылық – пенденің Аллаға деген махаббатын арттыратын құлшылық. Қасиетті Құранда: «Әйтсе де кезінде Ибраһимге қасиетті үйдің (Қағбаның) орнын белгілеп бергенімізде оған: «Маған еш нәрсені серік етіп қоспа. Үйімді тауап ететіндер мен онда қиямда (тік) тұрып, рукуғ жасап, сәжде етіп құлшылық жасайтындар үшін таза ұста», – деп, бұйырған едік», – деген («Хаж» сүресі, 26-аят).
\r\n\r\nҚажылық әлем мұсылмандары арасына сүйіспеншілік орнатады. Ол жерде болған адам барлық мұсылмандардың түсіне, тіліне, ұлтына, жеріне, еліне, дүниесіне, денсаулығына қарамай бір киімде, бір жерде, бір уақытта, бір құбылаға бет бұрып, бір Аллаға жалбарынады. Жер бетіндегі күллі мұсылманның бір дене іспетті екенін сезініп, Алла Тағаланың «Шын мәнінде мүминдер бір-біріне туыс» («Хұжұрат» сүресі, 10-аят) деген ақиқатын көзбен көреді.
\r\n\r\nҚажылық барлық құлшылықтың түрін қамтиды. Намаз, садақа, құрбан шалу, тауап, Құран оқу, зікір ету, дұға тілеу, истиғфар және т.б. барлығы бір жерде орындалады. Қажылық – пендені тәубеге келтіріп, күналардан тазартатын құлшылық. Алла Тағала Құран Кәрімде: «Уа, иман келтіргендер! Аллаға шынайы тәубе етіңдер. Сонда Раббыларың жамандықтарыңды жойып, астынан өзендер ағатын жұмақтарға кіргізеді», – деген («Тахрим» сүресі, 8-аят). Сондықтан қажылық – өткеніне тәубе етіп, кешірім сұрайтын мекен.
\r\n\r\nҚажылық – жәннатқа апарар жол. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Бір ұмра (кіші қажылық) екінші ұмраға дейінгі аралықта жасалатын күнәларға кәффарат, ал қабыл болған қажылықтың сауабы – тек қана жәннат», – деп сүйіншілеген (Мүслим).
\r\n\r\nҚажылық – Арафат. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) құдси хадисте былай деген: «...Сенің Арафатта тұруыңа қатысты айтар болсақ, онда Алла Тағала періштелердің алдында мақтан тұтып, былай дейді: «Құлдарым жәннатымды қалап, Маған әр жақтан шашы ұйпалақтанған (жол жүріп, шаршап шалдыққан) күйде келді. Егер олардың күнәлары майда тастардың, жаңбыр тамшыларының және теңіз көбігінің санындай (көп) болса да, Мен оларды кешірер едім! Уа, Менің құлдарым! Сендерге кешірім сый етілді!». Сол үшін кімде-кім аман-есен Арафатқа жетсе, оның күнәсі кешіріліп, дұғасы қабыл болады.
\r\n\r\nҚажылық – ұлттар арасындағы теңдіктің іс жүзіндегі көрінісі. Өйткені мұсылмандар қажылық кезінде бай-кедей, білімді-білімсіз, ұстаз-шәкірт, барлығы да ихрам киімін киіп, бәрі бірдей ақ түсте жүреді. Сондықтан қажылық – мұсылмандар үшін сабыр мен талпынысты үйрететін үлкен рухани мектеп. Пенде осы мезеттегі рухани мектеп арқылы нәпсінің тізгінін тартып, бірін-бірі сыйлап, сыпайылық танытады. Қажылық мұсылмандарды рухани тұрғыда байытып, жауапкершілік сезімін сездіртетін – ұлы сапар.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Батыржан МАНСҰРОВ,
\r\n\r\nҚМДБ Уағыз-насихат бөлімінің меңгерушісі
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, №10, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/0","field_name":"2025-10-14T12:47:15.821057+05:00"},{"id":121,"title":"ИСЛАМОФОБИЯ ЖӘНЕ ДІНИ ФАНАТИЗМ — ЕКІ ҚАУІПТІ ҮРДІС","text":"Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінің бірінде: «Кімде-кім таңертең оянып, жанұясының аман-есен, дені сау және сол күнгі рызық-несібесін көретін болса, онда дүниенің барлық нығметтері бар екенін білсін» деп бейбітшілік пен тыныштықтың мәнін ұқтырған. (Тирмизи, Ибн Мәжа).
\r\n\r\nАлайда, Ислам дінін дұрыс түсінбегендіктен әлеуметтік желілерде асыл дінімізді бұзақылық әрекеттердің бастауы етіп көрсеткісі келетін ақпараттық шабуылдар күшейіп жатқаны жасырын емес. Мұндай жалған ақпараттар, кейбір дүниетанымы таяз, ой-өрісі тар болған жастарымызды елітіп, Исламның шынайы мақсатынан алыстатып, идеологиялық тұрғыдан манипуляцияға ұшыратуда.
\r\n\r\nМұндай жалған идеялардың қауіпі жайлы мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» атты үшінші отырысында сөйлеген сөзінде: «Радикалды неофиттар халқымыздың салтында жоқ киім үлгілері арқылы да жат діни идеалдарды қоғамға таңуға тырысып жүр. Бұл біздің дәстүрлі ұғымдарымыз бен құндылықтарымызға жасалып жатқан ашық шабуыл екені анық. Біз бабаларымыздың сан мыңжылдық діни ілімі мен рухани бағдарына арқа сүйеуіміз керек. Еліміздің рухани дербестігін сақтап, оны нығайта түсеміз десек, түркі халықтарының көпшілігінің, соның ішінде қазақтардың дәстүрлі діні – сунниттік бағыттағы ханафи мәзһабына ден қоюымыз қажет» деп атап өткен болатын.
\r\n\r\nБүгінгі ғаламтор желілерінде кең тараған, мемлекет пен қоғам тұрақтылығына қауіп төндіретін үрдістердің алдыңғы қатарында исламофобия мен діни фанатизм үрдісі жайғасқан.
\r\n\r\nИсламофобия деген не?
\r\n\r\nИсламофобия – Ислам дініне және мұсылмандарға деген жағымсыз пікір мен жек көрушілікті, теріс көзқарасты, өшпенділік пен дұшпандықты т.б теріс көңіл күйлер мен теріс пікірлерден туындаған жеккөрушілік идеялардың жиынтығы. Мұндай идеялар Ислам діні мен мұсылмандарды әлемге төнген апат пен қауіптің, лаңкестіктің көзі ретінде көрсетуге тырысады.
\r\n\r\nИсламофобия терминін алғаш рет 1918 жылы француз шығыстанушы Этен Дине (Dinet) «Шығыс Батыстың көзімен» атты эссесінде батыстық державалардың мұсылман қауымын отарлау кезіндегі шектен шыққан саяси әрекетін сынау үшін қолданған.
\r\n\r\nБүгінгі таңда исламофобия – әлемдік қауымдастықтың алдында тұрған ең үлкен проблемалардың біріне айналды. Оның зардаптары тек мұсылман қауымына ғана емес, бүкіл әлемге, халықаралық қатынастарға зиянын тигізуде. Исламофобиялық үрдіс әсерінен түрлі ұлт пен дін өкілдері бір-бірінен алшақтап, қоғамда өшпенділік артып, тыныштық бұзылады.
\r\n\r\nОсыған орай 2022 жылдан бастап Біріккен Ұлттар ұйымы ресми түрде 15 наурызды халықаралық исламофобияға қарсы күрес күні ретінде белгіледі. Бұл айтулы күннің мақсаты – дүниежүзіндегі мұсылмандарға қатысты әділетсіздік пен кемсітушілікке қарсы тұру, сондай-ақ діни төзімділік пен өзара құрметті нығайту.
\r\n\r\n15 наурыздың халықаралық исламофобияға қарсы күрес күні болып белгіленуі кездейсоқ емес. 2019 жылы дәл осы күні Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласындағы екі мешітте мұсылман қауымына қарсы лаңкестік әрекет жасалып, 51 бейкүнә мұсылманды айуандықпен өлтіріп, 40 адамды жаралады. Бұл оқиға бүкіл әлемге исламофобияның қаншалықты қауіпті екенін көрсетіп, халықаралық қауымдастықты осы мәселеге қарсы бірігуге шақырды.
\r\n\r\nИсламофобия тарихы
\r\n\r\nИсламофобияның тарихы 8-9 ғасырлардағы Ислам дінінің Еуропаға енуіне қарсы бағытталған Крест жорықтары кезіндегі Ислам діні мен мұсылман қауымын жапай айыптау ұрандарынан бастау алады. Ұрандар арасында: «Шығыстықтар», «Исламшылар», «Ұсқынсыз адамдар», «Варбарлар», «Бұзықтар», «Ұрылар», «Алдамшылар» т.б деп, айтқанынан айқын көреміз және Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарға тіл тигізетін лас сөздер кездеседі. Алайда, тарихтағы дәл осы кезеңге көз жүгіртсек, Ислам әлемі ғылым, мәдениет, философия, медицина, сәулет және басқа да көптеген салаларда әлемдік өркениеттің орталығы болып саналғанын көреміз.
\r\n\r\nТарихи себептері: VIII ғасырда Омейядтар кезеңінде мұсылмандар басшылары қазіргі Испания мен Франция жеріне келіп дін таратып, мемлекет құруы, 1453 жылы Османлылардың Константинопольді жаулап алуы, 1683 жылы Вена қоршауы сияқты т.б оқиғалар Батыс әлемінде ғасырлар бойы Ислам діні мен мұсылмандарға деген өшпенділік, жеккөрушілік үрдістерінің ұласуына әсер етті. Мұндай үрдістер батыстың тарихи санасындағы сақталған исламофобиялық тақырыптардың қайта жаңғыру үлгісі ретінде көрініс тапты.
\r\n
Қазіргі исламофобия
\r\n\r\n2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі АҚШ-та болған лаңкестік шабуыл оқиғасынан кейін мұсылман азаматтарына қарсы өшпенділік пен Ислам дінінің имиджіне қатысты керағар пікірлердің әлемде өте кең ауқымда таралуы белең алды. Осы оқиғадан соң көптеген саясаткерлер исламды терроризм ұғымымен бірдей мағынада пайдалана бастағанын еске сала кеткен жөн. Шын мәнінде Ислам бейбіт, әділ және толерантты дін екенін, бұл лаңкестік әрекеттерді жасаушылар мұсылман ұстанымдарымен сай келмейтіні жайлы айтылған пікірлерге мән берілмеді.
\r\n\r\nСонымен қатар, араб және Африка елдерінен Еуропаға мұсылман халықтарының қоныс аударуы, жаһандық көші-қон көріністерінің артуы батыста исламофобиялық көңіл күйді арттырды. Бұл үрдістер негізінен қоғамның кейбір топтары мұсылмандарды олардың дәстүрлері мен тыныштығына қауіп төндіретін күш ретінде қарастыру үрдістеріне айналды.
\r\n\r\nҚазіргі таңда исламофобия жаһандық проблемаға айналды. Бұл – жеке адамдарға ғана емес, тұтас қоғамға да әсер ететін күрделі әлеуметтік мәселе. Сондай-ақ, «сөз бостандығы» деген желеумен Құранды өртеу, Мұхаммед пайғамбарға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) тіл тигізу, екі миллиардқа жуық адамның қасиетті ілімін, сенімін, діни құндылықтарын ашықтан-ашық қорлау сияқты әрекеттер де исламофобияның белең алып жатқанының негізгі көрінісі.
\r\n\r\nДіни фанатизм – исламофобияның негізгі қозғаушы күші
\r\n\r\nВумердес универстетінің (Université Boumerdes) докторы, белгілі ғалым Исмағил Букнур қазіргі исламофобиялық топтарды екіге бөліп көрсетен. Олар: «Исламофобияны насихаттаушы тобы» және «Исламофобияны ұсынушы тобы (ислам атын жамылған діни фанатизмге ұрынған радикалды бағыттар)».
\r\n\r\nИсламофобияны насихаттаушы тобына исламға қарсы ұйымдасқан, арнайы жоспарлары бар және Ислам діні мен мұсылмандарды жеккөрінішті етіп, әсіресе Батыста үркіту үшін жаңа әдістемелік идеяларды таратуға, жасауға үлес қосатын саяси топтар жатады. Бұл топтың ең түпкі мақсаты – мұсылман елдерінде қоғамдық тұрақтылықты бұзу мен қанды, түрлі-түсті төңкерістер жасау.
\r\n\r\nИсламофобияны ұсынушы тобына исламофобиялық идеяларға ықпал ететін және мұсылмандарға тікелей немесе жанама түрде зиян келтіретін псевдоисламдық, радикалды бағыттағы мұсылман топтары мен секталар және өздерінің діни фанаттық теріс пікірлерін насихатаушы жамағаттар жатады.
\r\n\r\nҚоғамда кездесетін діни фанатизмнің ең әуелі діни радикалды идеялар мен қоғамға қауіпті агрессиялық әркеттердің бастауы екенін ескерген Исмағил Букнур діни фанатизм исламофобияның белсенді қозғаушы күші екенін мәлімдейді.
\r\n
Мемлекет тұрақтылығына кері әсері
\r\n\r\nИсламофобия жеке адамның діни сезімін қорлау арқылы наным-сенім құқықтарын бұзып қана қоймайды, сонымен қатар қоғам өкілдері арасында арандатушылықты күшейтеді, әлеуметтік алауыздықты арттырады, тіпті жаһандық қауіпсіздікке теріс әсер етеді. Атап айтқанда, исламофобияның жағымсыз салдары бірқатар факторлардан көрінуі мүмкін.
\r\n\r\nБіріншіден, исламофобия қоғам бірлігіне нұқсан келтіріп, оның ішінде діни өшпенділік пен дұшпандық сезімін тудырады. Себебі исламофобия, азаматтар арасында алауыздық пен жағымсыз көзқарастарды қалыптастыратыны жасырын емес. Мұсылмандардың құқықтары бұзылып, өздерін қорланған, діни кемсітілген сезінеді. Бұл тек мұсылмандарға ғана емес, жалпы әлеуметтік ортаға да кері әсерін тигізуде. Мұндай жағдайда түрлі мәдениеттер мен діни сенімдер арасындағы үйлесімділік бұзылып, олардың бір-біріне қарсы бағытталуы қоғамның тұрақтылығы мен мемлекет дамуын тежейді.
\r\n\r\nЕкіншіден, исламофобиялық үрдіс аймақтық және жаһандық экстремизм мен радикализмнің өсуіне әкеледі. Кейбір жағдайларда исламофобиялық әрекеттер халық арасында діни фанаттық көңіл-күйдің күшеюіне, азаматтардың бұзылған құқықтарын әртүрлі радикалды тәсілдермен қалпына келтіру әрекеттеріне әкелуі мүмкін. Бұл терроризм қаупін арттырады және жаһандық қауіпсіздікке қатерлерді одан әрі күшейтеді.
\r\n\r\nСөзімізге дәйек ретінде француздық Charlie Hebdo журналының Мұхаммед пайғамбардың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) карикатураларын жариялағаннан кейін туындаған жағдайды айта аламыз. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінде бүкіл әлемде исламофобиямен күрес өзекті мәнге ие болуда.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, исламофобия мен діни фанатизм үрдістері әлемдегі онсыз да күрделі жағдайдың одан әрі шиеленісуіне, мұсылмандарға қарсы өшпенділік пен зорлық-зомбылықтың артуына алып келеді. Ол халықаралық бейбітшілікке, қауіпсіздікке және адам құқықтарына қауіп төндіріп қана қоймай, халықтар мен қоғам өкілдері арасында бейбіт қарым-қатынастарға үлкен қауіп төндіреді.
\r\n\r\nҚазақ зиялысы, жазушы Мұхтар Әуезов Кеңес үкіметі орнамай тұрып, 1918 жылы «Абай» журналында жариялаған бір мақаласында: «Қазақты жуырда жетілдірмейтін тағы бір себеп діни фанатизм, ескі ғұрып-ғадат. Ескі молдамен алысып, елді адастырған қатасын жойғанша, тіршілік жұмысының барлығын дінге байлағанын қойғызғанша, жаңа оқу харам, жаңа мұғалім кәпір дегенін тоқтатқанша, талай заман өтер. Ақыл мен адамшылық сыйғызбайтын надан атаның ескі ғұрып-ғадатын жоғалту да оңай емес. Бұлар күшті тұрғанда мәдениет кірмейді», – деген еді.
\r\n\r\nЖақсылық пен жамандық бір Алладан болса, ал жақсы болу немесе жаман болу адамның өзіндік іс-әрекетінен болса керек. Демек, исламофобия және діни фанатизммен тиімді күресу арқылы қоғамда бейбітшілік, келісім және өзара сыйластық үрдісін қалыптастыра аламыз.
\r\n\r\nИслам МАРАТҰЛЫ,
\r\nҚМДБ Діни оңалту бөлімінің маманы
Ұлттық кодты сақтаудың маңыздылығы не?
\r\nЖаһандану, әлеуметтік желі заманында бүкіл әлем бір ауылдай аралас-құралас болған уақытта ұлттық кодты сақтау аса маңызды. Өзегіміз әлсіз болса, өз құндылықтарымызды бағаламасақ, кез келген көк аттының жетегіне еріп кете барамыз. Ұлттық кодты сақтау – мемлекеттің қауіпсіздігінің кепілі, ұлттың жойылып кетуіне жол бермейтін негіздер. Тіл тұғыры биік, дәстүрі озық ел ғана басқалардан оқ бойы алда болады.
Ислам және қазақ болмысы
\r\nОсы күні қазақ халқының басым бөлігі өзін мұсылманмын деп санайды. Бұл жерде намаз оқитын мұсылман, намаз оқымайтын мұсылман деп бөліп жару негізгі мәселе емес. Негізгі мәселе – кейбір діннен үрке қарайтын, діннің құндылықтарына терең бойламаған отандастарымыздың асыл дініміз Исламды қазақ болмысынан ысырып тастау әрекетіне жауап беру. Өздерін ұлт жанашыры секілді көрсететін кейбір топтар Ислам дінін қазақ дүниетанымынан алыстатып, адам санасында бос кеңістік қалдыруды қаласа, енді біреулер келмеске кеткен, қазақ танымына теріс тәңіршілдік, шаманизм сарқыншақтарын, қазіргі ізбасарларының ойдан шығарған еш негіздерге сүйенбейтін ұстанымдарын тықпалауға мүдделі. Мақсаты – халық арасында дүрдараздық орнату, екіге бөлу, алауыздық отын жағу. Ғасырлар бойы қазақ халқының ынтымақ бірлігінің қазығы болып келген ислам дінін мансұқтау. Осының нәтижесінде Ислам дініне, мұсылмандарға қатысты «арабтың дәстүрі», «арабқұл», «арабтың діні», «уағызшылар» деген атаулар дүбәра жұрттың арасында тарап жүр. Ислам дінін жою олардың негізгі мақсаты, сол себепті дін ұстану елдің қарыштап дамымауының негізгі себептері ретінде ұсынылуда. Олардың ойынша Ислам дінін бейберекет жіберсек, ертең көп ұзамай екінші Ауғанстан болады екенбіз. Дәлел ретінде кейбір жат ағым өкілдерінің, сауаты таяз мұсылман жамағатының әрекеттерін мысалға келтіріп, бетке басуда.
Қазақ халқын тәңіршілдікке қайтару әрекеті айтарлықтай нәтиже бермесе де, қазақ халқының ұлттық мүддесін көтеріп жүрген өнер, тіл, дін жанашырларының бірігуіне кедергі жасауда.
\r\n\r\nТарихқа көз жүгіртсек, ХVIII ғасырдан Қазақстан жерінде отарлау саясатын жүргізген Ресей патшалығының да көздегені қазақ болмысын күйрету еді. Олар қазақтың жер-суын тартып алумен шектелмей, руханиятына да ауыз салды, ұлттық кодын өзіне тиімді етіп өзгертуді жөн көрді, өйткені күшпен қазақ елін ұзақ басқару мүмкін емес еді. Нағыз құлақкеспе құлға айналдырудың жолы – отарлаушы елдің сөйлейтін тілімен сөйлету, әдет-ғұрыптарын ұмыттыру, өздері ұстанып отырған дініне бодан елді күштеп кіргізу еді. Осы істе патша үкіметіне ерен қызметімен танылған ағартушы- миссионер Николай Ильминский 1860 жылы патша үкіметіне жазған құпия баянхатында: «Қазақтарға “сендер мұсылман емессіңдер, сендердің діндерің басқа, ата-бабаң тәңір дінін ұстанған” деп түсіндіру қажет, бұл ұғым толық орныққан жағдайда оларды христиан дініне кіргізу оңай болады» деп түсіндірген. Себебі бұған дейін Ресей империясына қарасты якут, бурят, алтай халықтарын шаманизмнен христиан дініне өткізу процесі сәтті жүзеге асқан. Нәтижесінде аталған халықтар қазіргі уақытта құрып кету алдында тұр. Өкінішке қарай, бұл әрекет бір жарым ғасырдан кейін қазақ жерінде қайта бастау алғанына куә болып отырмыз.
\r\n\r\nҰлттық кодқа діннің көзқарасы
\r\nАсыл дініміз Ислам мұсылман қауымын бірлік, ынтымаққа шақырғанымен «бір ұлт бол» немесе «араб бол» демейді. Әр ұлт өзіне тән қасиеттерін сақтаған кезде ғана Алланың ұлы хикметі орындалады. Хақ Тағала Қасиетті Құранның «Хужурат» сүресінің 13-аятында: «Уа, адамдар! Шүбәсіз, сендерді бір ер мен бір әйелден жараттық. Сондай-ақ сендерді бір-біріңмен танысып, табысуларың үшін сан-алуан ұлыстар мен руларға бөлдік. Біле білсеңдер, Алланың алдындағы ең ардақтыларың – ең тақуаларың», – деп айтқан.
Аятта келгендей ұлттарға, ұлыстарға бөліну Алланың қалау сипатымен жүзеге асып отыр. Алланың құзырында арабтың араб еместен, араб еместің арабтан еш айырмашылығы жоқ.
\r\n\r\nМүбәрак хадисте: «Уа, адамдар! Расында, Раббыларың бір, аталарың бір. Естеріңде болсын. Арабтың араб еместен, араб еместің арабтан, терісі қызыл адамның қарадан, қараның терісі қызылдан еш артықшылығы жоқ. Артықшылық тек тақуалықта ғана болады. Расында, Алла Тағаланың құзырында ең ардақтыларың – тақуаларың» (Табарани), – деген.
\r\n\r\nӘртүрлі ұлттарға бөліну Алланың ұлы дәлелі болғандай, тілдердің де сан алуандығы Алланың ұлы хикметінен. «Рум» сүресінің 22-аятында: «Көктер мен жердің жаратылысы және тілдерің мен реңдеріңнің әр алуан болғандығы да, Оның ап-айқын дәлелдерінің бірі» делінген.
\r\n\r\nҚазақ халқының ұлттың ерекшеліктерінің бірі – әдет-ғұрыпты дініміз Құран, хадис секілді діннің қайнар көздерінің бірі ретінде қарастырады. Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Мұсылмандар жақсы деп тапқан зат Алланың құзырында жақсы» (Имам Ахмад) делінген. Ислам құқығының ережесі бойынша да дәлелге алынады, яғни «әдет-ғұрып – төреші» деген қағида бар. Осы дәлелдерге сүйене отырып, мұсылман үшін Алла Тағаланың шариғатын орындауда әдет-ғұрыптың өзіндік орны барын әрі оны мансұқтаудың жөні жоқ екенін ұмытпауымыз керек. Яғни, ғасырлар бойы көшпелі қазақ өмірінің сүзгісінен өткен, болмысына сай қалыптасқан заңдылықтарды әдет-ғұрыптарға жатқызамыз.
\r\n\r\nТәуелсіздік тұғырымыздың биік, іргеміздің бекем болуының негізгі алғышарты – ұлттық болмысымызға тән қасиеттерді қадірлеу, өскелең ұрпаққа көркем түрде насихаттау.
\r\n\r\nТіл ол тек қарым-қатынастың ғана құралы емес, бүтін бір халықтың келбеті – ұлттық мәдениет пен рухани құндылықтарымыздың мәйегі. Дін мен дәстүр болса руханияттың қос қанаты екенін біліп жүрген ұрпақ, ешуақытта басқа біреудің алдында тізе бүкпейді.
\r\n\r\nҚазіргі мұсылман жастардың бойында осы үш негіз болса игі еді.
\r\n\r\nХамзат ҚАЖЫМҰРАТҰЛЫ,
\r\nСолтүстік Қазақстан облысының бас имамы
Бодандықтың қамытын үш ғасырдай киген халқымыз өзінің төл мәдениетінен, ойлау жүйсінен және болмысынан айырылып қала жаздады. Патшалық Ресей мен Кеңес одағының идеологиясы барымызды бұрмалап, мал бағуды ғана білетін жабайы деп көрсетті, әрі осыған сендірді. Негізінде барлығы керісінше еді. Қазақ сахарасындағы сәулеті қайталана бермейтін Сауран, Сарайшық, Тараз т.б қалалар, мол мәдени мұрамыз (түрлі жанрдағы кітаптар, ауыз әдебиеті, салт-дәстүр т.с.с.) сынды өзге де құндылықтарымызды айтпағанның өзінде сағатты қолданбай-ақ күнделікті уақытты дәлдікпен айта білген. Бүгінде мұны көбіміз елей де, біле де бермейміз.
\r\n\r\nҚазақ әр күннің әр сағатын белгілі бір өлшеммен, дәлдікпен айтқан. Мысалы, бір тәулікті алып қарайық. Алдымен таңның атуы деген ұғым бар, бұл – шығыстан арайланып, жарықтың түсе бастаған кезі. Бұл шамамен біздің бүгінгі 5.30 шамасы. Одан кейін ертеңгілік. Ол – сағат 7-нің шамасы. Ал сағат сегізді қазақ «күн шыға» деп атаса, сағат тоғызды «күн көтеріле» деп белгілеген. Одан кейін сағат 10-дарда сәске келеді. Одан кейін түс басталады. Түстің уақытын қазақтар үшке бөлген. Сағат 11 – «сәске түс», сағат 12 – «талма түс», сағат 13 – «тал түс». Тал түс – нағыз көлеңкенің қысқарып, күннің тас төбеде тұратын уақыты. Бұл уақытты «шаңқай түс» те деп атаған.
\r\n\r\n«Күннің тас төбеге келген кезі. Бұл бөлменің іші тал түстің өзінде ала көлеңке боп тұрады» (Ә. Көшімов). «Талма түс кезінде тобылғы түбінен қоян ыршып шықты» (Ғ. Мүсірепов). «Шаңқай түс мезгілінде қара пәуеске жайлау жолының шаңын көтеріп, Керекуге қарай беттеді» (Д. Әбілев).
\r\n\r\nЖаз кезінде күннің ең ысыған уақыты да – дәл осы кез. Егер бір нәрсеге жиналғанда немесе жол жүретін болғанда, әлдебір іс-шара өткізетінде күн шыға немесе сәскеде, сондай-ақ сәске түске деп уағдаласса, бүгінгі сағатпен белгіленгендей дәл сол кезде жаңылмай кездесетін болған.
\r\n\r\nҚазақтың уақыт өлшемінде «түс ауа», «түс қайта» дейтін ұғымдар бар. Бұл шамамен 14-15 сағаттарға келеді. Мұны «бесін» деп атаған. Оның өзіне «кіші» және «ұлы бесін» деп атау берген. Одан кейін сағат 17 шамасын «күн еңкейе» деп белгілейді де, сағат 18-ді «екінті» деп атайды. Бұл – екінті намазын оқитын уақыт. Сағат 20 шамасында күн бата дейтін өлшем болса, 20:30-дарда ақшам басталып, 21 сағат шамасын «ақшам жамырауы» дейді. Одан әрі 22-лерде іңір басталады, сосын 23-24 – «ымырттың түсуі», «ымырттың иірілуі» дейтін уақыт өлшемдеріне сай келеді. Сағат 1-лерде – «түн», 2-де – «үркер көтерілуі», 3-те – «жеті қарақшының шаншылуы», 4-те – «шолпан тууы», 5-те – «таң сарғайуы» немесе әрі қарай «таң ата» деген ұғымдар басталады. Әрине, тәуліктің 24 сағатына шамамен сәйкес келетін осы уақыт өлшемінің 24 түрінің түгелдей немесе кей біреулері дәл келмеуі де мүмкін. Ол жыл маусымдарына және тұрғылықты жерге де тікелей байланысты. Айталық, шілдеде таң сағат 3-4 де ататын болса, желтоқсанда 8 шамасына келеді. Сондықтан бүгінде бұл өлшемдерді басшылыққа алу міндетті емес. Айтпағымыз, қолына сағат тақпаған бұдан сан ғасыр бұрынғы қазақтардың тәуліктің әр уақытына ат беріп, оны күнделікті өмір қағидасына айналдыра білгендігінде. Сол уақыт өлшемдерін басшылыққа алып, ұрпақ өрбітіп, малын бағып, елін, жерін қорғап қалған.
\r\n\r\nБұл өлшемдердің тағы бір бөлігі – қазіргі, келер және өткен шақтардың дәлдеп атай білуінде. Мысалы, ұзақ уақытты – «ғұмыр» деп атаған. Бұл бір адамның өмір сүрген кезі, ал «дәуір» – қоғамның белгілі жағдайы. Ал 100 жылға «ғасыр» деген атау берген. Сондай-ақ уақыттың ең аз бөлігін – «мезет», «бір мезет», «қасқағым», «қас пен көздің арасы» деп өлшеген. «Лезде, тез, жылдам, «көзді ашып жұмғанша» деген мағынаны білдіреді. Қас-қағым – жарықтың жылт етуі, көзді ашып-жұмғанша кететін уақыт, шамамен 0,7-1 секунд аралығы. Сондай-ақ «сүт пісірім» деген уақыт бар. Бұл шамамен 30 минут, бір сағат шамасын «шәй қайнатым» деп атаған. Ал екі сағат болса, ол «бие сауым» уақыт депті. Біреуді үш-төрт сағат шамасында күтіп немесе оның бір жаққа соншалықты уақыт кетсе, оны «ет пісірім» уақыт деп атайды. Ал одан артығырақ уақытты бір түске немесе жарты күнге балаған.
\r\n\r\nАл күндер, айлар, жылдар өткен уақыт өлшемінің де өз атаулары бар. Бір күн өтсе, кеше, екі күн өтсе – «бұрнағы күн»і, үш күн өтсе, алдыңғы күні, бір жыл өтсе «былтыр, екі жыл өтсе – «бұрнағы жылы», үш жыл өтсе «алдыңғы жылы» деп аталады. «Баяғы» сөзі көп уақыт, сондай-ақ көп жыл өткенді білдіреді. Келер күндердің өлшем атаулары – «ертең», «бүрсікүні», «арғыкүні», тағысын тағы болып келеді.
\r\n\r\nӨткен уақыт өлшемдерінің де өз атауы бар. «Қазір», «осы қазір» деген ұғымдар 2-5 минут шамасын білдіреді. Ал 5-10 минут бұрынғы оқиға «осы жаңа», «жаңа ғана» деген ұғымға сыйғызылған. Оқиғаның өткеніне 15-20 минут шамасындай болса «мана», ал жарты сағат немесе одан көбірек уақыт өткен болса, «бағана» деп түсіндіріледі.
\r\n\r\nУақыт өлшеміне қатысты тағы бір қызықты жәйт мүшел жасқа қатысты. Біріншісін – 13 жылдан, одан кейінгілерге 12 жылдан қосып есептеп, оны «бір мүшел» деп санап, адам жасын оңай шығарып ала берген. Қазақтар «Он үште – отау иесі» деп те жай айтпаған. Қазақ қоғамында баланың 13 жасқа толуы алғашқы мүшелі делінеді, одан кейінгі мүшел жасы әр 12 жыл қайталанған сайын есептеліп отырады. Ол 25-ке толғанда – екі мүшел, 37-ге толғанда – үш мүшел, 49-ға келгенде – төрт мүшел, 61-ге келгенде – бес мүшел деп есептелген. Жалпы 10 мүшелді есептеп, 122 жылға дейін апарған. Соған қарағанда ата-бабаларымыздың біразы ұзақ жасаған деп болжауға болатындай.
\r\n\r\nУақыт мезгілдерін анықтауда және оның жиіліктерін жіктеп-айыруда халық теңеулері мен өлшемдері әрі қызық, әрі анық, әрі түрге де өте бай. Мысалы, «елеңалаң», «құланиек», «таң сәрі», «құлқын сәрі», «»таң бозара алакеуім», «таң біліне», «таң ата», «күн шыға», «күн қызара», «күн қыза», «күн көтеріле», «күн арқан бойы көтеріле», «түске жақын», «тал түс», «шаңқай түс», «талма түс», «сәске түс», «түс ауа», «түс қайта», «бесін», «екінді», «кеш», «көлеңке басы ұзара», «күн бата», «ымырт»,«іңір», «апақ-сапақ», «жөппелдеме», «намаздыгер», «ақшам (намазшам)», «ақшам жамырай», «бей уақыт», «қас қарая», «түн қараңғысы», «ай туа», «түн ортасы», «жұлдыз сөне» т.б. Мұнан тек уақыт шамасы ғана емес, халқымыздың таным-түсінік, ой, әр істің байыбына терең бойлау, бағдарлау, тілдік қорының бай екенін дәлелдеп береді. Мезгілді қазақтар күндіз көлеңкеге, түнде жұлдызға қарап та анықтаған. Бұл да – қоршаған ортаға жанашырлықпен қарап, табиғатпен үйлесімділікте өмір сүргенінің айғағы.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Кеулімжай ҚҰТТЫ,
\r\n\r\n«Иман» журналы, №12, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-10-20_110746426.png","field_name":"2025-10-20T11:08:00.236788+05:00"},{"id":124,"title":"ЖАСТЫҚ ШАҚ – ЕЛ ЖҮГІН КӨТЕРЕТІН АЛТЫН КЕЗЕҢ","text":"Аса Қамқор, Ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Бүкіл әлемдердің Раббысы болған Алла Тағалаға мақтау-мадақ, Оның соңғы елшісі Мұхаммед Пайғамбарымызға Алланың салауаты мен сәлемі болсын!
\r\n\r\n«Жас келсе – іске, қарт келсе – асқа» дегендей, қай істе болсын жастардың үлесі үлкен. Олар көптігімен емес, тәуекелшілдігімен, табандылығы және қайсарлығымен мықты. Тарихтың қайсыбір қатпарына көз тастасақ та, жастардың қатысуынсыз іс бітпеген.
\r\n\r\nЖастық – ең алып күш. Дін мен дәстүріміздің қанаты кеңге жайылып, ғұмыры ұзақ болуы үшін, елдің жағдайы жақсарып, қоғамда тұрақтылық орнауы үшін де жастардың көмегі керек. Өйткені жастар – елдің ертеңі. Жастық шақ – адам баласының қайта айналып келмейтін көктемі болса, бүгінгі жастар – ертеңгі ақыл айтар аға, ұрпақ тәрбиелейтін дана, елдің ақсақалы мен ақжаулықты анасы. Ал олар даналыққа жетуі үшін қазіргі алтын уақыты арзан нәрсемен өтіп кетпеуі тиіс.
\r\n\r\nБүгінгі таңда жастар халықаралық аренада да елеулі және ықпалды күшке айналуда. Жас ұрпақтың әлеуметтік белсенділігі – қоғамдық дамудың маңызды қозғаушы күші. Сондықтан интеллектуал, жан-жақты дамыған ұрпақ тәрбиелеу – жалпыұлттық, мемлекеттік ауқымдағы міндет. Біздің елдегі тұрғындардың үштен бірі – жастар. Ал жас буын өкілдерін жат қылықтардан, бейәдеп іс-әрекеттерден және теріс діни ағымдардың ықпалынан сақтандыру – аса маңызды істің бірі. Қазіргі жаһандану үрдісіне орай жастардың көзқарасы, ойлау ерекшелігі, таным-түсінігі, мәдениеті де өзгеруде.
\r\n\r\nДемек, ел болашағы саналатын жастармен жаңаша тәсілдер арқылы жұмыс істейтін уақыт келді. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы өскелең ұрпақ өкілдерімен жұмысты жандандыру мақсатында әр саланың білікті мамандарын ортақ мақсатқа жұмылдыратын «Жастар кеңесін» құрды. Бірнеше жылдан бері дін мен дәстүрімізді жастар арасында дәріптеп жүрген Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының Жастар ісі секторы әртүрлі форматтағы іс-шараларды белсенді жас буынның атсалысуымен атқарып келеді.
\r\n\r\nҚұран Кәрімдегі «Кәһф» сүресінде иманын сақтап, үңгірге жасырынған жастардың оқиғасы баяндалады. Осы сүреде: «Олар иман келтірген жастар еді» деп сипатталады. Ал адамзаттың асылы, ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Жастардың ең абзалы үлкендерге ұқсағандары, сондай-ақ үлкендердің ең жаманы (ғапылдыққа салынып) жастарға ұқсағандары», – деп айтқан. Бұл хадистегі үлкендерге ұқсау дегенді сырт келбетін ұқсатумен шатастырып алмау керек. Пайғамбарымыз бұл өсиеті арқылы жастарды жаман әдеттерден тыйып, даналыққа шақырған.
\r\n\r\nБүгінгі таңда жастар халықаралық аренада да елеулі және ықпалды күшке айналуда. Жас ұрпақтың әлеуметтік белсенділігі – қоғамдық дамудың маңызды қозғаушы күші. Сондықтан интеллектуал, жан-жақты дамыған ұрпақ тәрбиелеу – жалпыұлттық, мемлекеттік ауқымдағы міндет. Қазіргі кезде адамдар, әсіресе жастар, бір-біріне қатты ұқсап барады. Яғни, адам көп болғанымен ісі ұқсас, қылығы бірдей болып барады. Бұл – жаһандану процесінің бір көрінісі. Бүкіл әлемді бір смартфонға сыйдырған жаһандану кезеңінде өзіндік болмысымызды сақтап қалу маңызды. Бұл ретте ең алдымен уақытты басқаруды үйренуіміз керек. Күн тәртібін ұйымдастыру мен уақытты тиімді қолданудың екі ережесі бар: дұрыс дедлайн, яғни жұмысты атқарып бітетін шекті мерзім белгілеу және бірнеше жұмысты бір уақытта атқармау.
\r\n\r\nКейбір жас буын өкілдері ақшаны бірінші орынға қояды. Ақша – ең маңызды құндылық емес. Қаржылық тәуелсіздікке ұмтылу керек, бірақ ақшаны бірінші орынға қою дұрыс емес. Ақшадан да маңызды дүниелер бар. Қаражатың бола тұра, жаныңда сені түсінетін жақын адамың болмаса немесе денсаулығың сыр берсе, өзіңді шынайы бай адам деп есептеудің өзі қиын. Мұндайда жазушы
\r\nШерхан Мұртаза ағамыздың мына сөзі еске түседі: «Біреулерге Құдай бәрін береді. Байлық та бар, алтын, гауһар, інжу-маржан – бәрі бар. Төрт құбыласы сай. Бірақ иман жоқ. Ең сорлы адам сол». Демек материалдық байлықтан маңызды нәрселерді естен шығармауға тиіспіз.
Жастық шақ – еліктеушілікке бейім уақыт. Бір сәттік ләззат үшін бүкіл өміріңді қор етудің қажеті жоқ. Әділетті әмірші Омар ибн Хаттаб (Алла оған разы болсын) былай деген: «Харамнан бақыт іздесең, бақыт саған харам болады». Өмірде ақ пен қара, жақсы мен жаман алма-кезек кезіп тұрады. Кейде өзіміздің қателігіміз себепті немесе Алла Тағала мұсылмандардың мәртебесін көтеріп, мол сауапқа кенелуі үшін сынақтар жіберуі мүмкін.Тіпті әділетсіздікке ұшырап, жанымыз қиналып кетуі мүмкін. Мұндай кезде тағдырға риза болып, артық сөз айтпай, табандылық таныту қажет.
\r\nСонда ол нәрседен сабақ алып, ары қарай жылжи алсақ, Алланың қалауымен бұдан да биік шыңды бағындырамыз.
Жастарға айтар тағы бір ағалық кеңес – бәріне ұнауға тырыспау. Өмірде сіз ұнатпайтын немесе сізді жақтырмайтын адамдарды кездестіресіз делік. Бұл қалыпты жағдай. Өйткені Алла Тағаланың ең сүйікті құлы әрі елшісі Пайғамбарымыз Мұхаммедті (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) де ұнатпайтындар болған. Бұл – сізде қандай да бір кемшілік бар және оны түзету керек деген сөз емес. Ең бастысы, өз қалпыңнан таймай, мақсатқа жету. Өз бетіңмен кетіп, шектен тыс қырсықтыққа да салынба, сізге қымбат адамдардың ғана көңілін табуға тырыс.
\r\n\r\nЖастарға қажет дағдының бірі – ізденуді тоқтатпау. Тек бір ғана кәсіптің, мамандықтың төңірегінде қалып қоймай, іздене беру керек. Әртүрлі қабілетіңді ашып, жетістікке жетуге мүмкіндік беретін дағдыларыңды дамыту және пайдалы кітаптар оқу кез келген ортаға бейімделуге септігін тигізеді. Бұл әсіресе өміріңнің қиын кезеңінде құтқарып қалатын айрықша қабілетің болуы тиіс.
\r\n\r\nЖақсы дос табу, жақсы орта таңдау – жастар үшін өте маңызды шешім. Өйткені адам баласы ортасы арқылы өседі, досының себепкерлігімен көптеген жетістіктерге жетеді. Алла жолында дос болудың маңызы жайлы қасиетті кітабымыз Құранда былай делінген: «Әй, иман келтіргендер! Алладан қорқыңдар және де шыншылдармен бірге болыңдар» («Тәубе» сүресі, 119-аят). Шыншылдар дегеніміз – мүміндердің арасындағы таңдаулы жандар. Алла Тағала олар туралы былай деген: «Мүміндердің арасында Аллаға берген уәделерін шындыққа шығарған нағыз ерлер бар» («Әхзаб» сүресі, 23-аят).
\r\n\r\nТағы бір аятта: «Бір Алланың ғана разылығын қалап, Раббыларына ертелі-кеш дұға жасап, жалбарынатын мүміндермен бірге болуда барынша сабырлы болып табандылық таныт. Қу тіршіліктің сән-салтанатына аңсарың ауып, әлгі адамдардан көз жазып қалма. Бізді еске алмайтындай етіп өзіміз қаперсіз еткен, нәпсінің қалауына ерген әрі бүкіл ісі шектен шыққан әлдекімге ерме» («Кәһф» сүресі сүресі, 28-аят) делінген. Бұл аяттан жаман адамға ермеу қажеттігін жақсы түсінеміз.
\r\n\r\nЖаратқан Жаббар Хақтан уахи түскенде Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жасы қырықта болатын. Ал насихатына еріп, иманға келгендердің басым бөлігі жастар еді.
\r\nЖалпы дінді насихаттаған кезде де Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жастардың орнын ерекше бағалаған. Бір хадисінде балалығын байсалдылыққа жеңдіріп, ақыл тоқтатып, имандылық жолында ерте есейгендерді ең қайырлы жас деп сипаттайды.
\r\n
\r\nРиуаят бойынша, Омар ибн Хаттаб (Алла оған разы болсын) өзінің халифалығы кезінде қандай да бір қиын мәселе сөз болғанда жастардан арнайы пікір сұрайды екен. Өйткені олардың ойлары жүйрік, зерек болады деп тұжырымдаған.
\r\n
\r\nЖиырмасыншы ғасырдың бас шенінде ерекше белсенділігімен тарих сахнасына шыққан қазақ зиялыларының да басым бөлігі жастар болатын. Олар ғасырлар бойы бодандықта болып келген елдің мешеу жайына жайбарақат қарап отыра алмай, біліммен қаруланып, азаттық үшін күрестерін бастап кетті. Ел-жұртты, оның ішінде жастарды жаңа заманға бейімделіп, дербес ел болудың қамын ойлауға шақырды. Нәтижесінде, әр жерде қазақ жастарының ұйымдары құрыла бастады.
\r\n
\r\nМемлекет басшысы қадірлі Қасым-Жомарт Кемелұлы бір сөзінде: «Біздің қоғам еңбек құндылықтарына деген көзқарасты өзгертуі керек. Жас буынға еңбекті бағалауды, оны абыройлы және абыройлы емес деп бөлмеуді үйреткеніміз жөн. Өкінішке қарай жастарымыз әп-сәтте байып кеткісі келеді. Олардың лотереяға, бәс тігуге және букмекер агенттіктеріне жаппай әуестігінің себебі осында», – деп атап өткен болатын.
\r\n
\r\nЖастық шақ – талайлар қайта айналып барсам деп армандаған, бір минутын болса да қайтарып берсе деп қиялдаған алтын кезең. Ғалымдар жастық шақты тәуліктің сәске уақытына ұқсатады екен. Сәске уақытында күн қаншалықты қызып, жер бетіне шуағын мейлінше төгетіні секілді жастық шақ – тау қопарып, елдің жүгін арқалайтын уақыт. Сондықтан алтын уақытын босқа өткізбей, бойдағы
\r\nкүш пен жігерді елдің игілігіне сарп еткен ғана ұтады, мұратына жетеді.
\r\n
\r\nАлла Тағала жастарымызға иман байлығын нәсіп етіп, еліміз бен жерімізге қызмет ететін өскелең ұрпақтың қатарын арттырғай. Әмин!
«Иман» журналы, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-10-29_101700303.png","field_name":"2025-10-29T10:17:23.244554+05:00"},{"id":125,"title":"Өмір – Алланың аманаты","text":"Күллі мадақ пен мақтау – жаратылысты жоқтан бар еткен, аса қамқор, ерекше мейірімді, қиямет күнінің иесі – Ұлы Жаратушы Алла Тағалаға тән!
\r\nОн сегіз мың ғаламның сардары, адамзаттың асыл тәжі болған Пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.ғ.с.) Алланың салауаты мен сәлемі болсын!
Құрметті оқырман қауым!
\r\n\r\nСубханаллаһтың қалауымен сіздермен өз ой-пікірімді, өмірлік тәжірибем мен ғалымдар мен психиатрлардың тұжырымдарын және Ислам дінінің өзін-өзі өлтіруге бейім адамның әрекеті туралы ұстанымын ортаға салуды жөн көріп отырмын. Бұл – ежелден бері келе жатқан, бүгінге дейін өзекті күрделі мәселе.
\r\n\r\nХалықаралық көрсеткіштерге сүйенсек, Қазақстан суицид көрсеткіші бойынша әлем елдерінің алғашқы бестігіне кіреді. Ал Орта Азия елдерінің ішінде бірінші орында тұрмыз. Елімізде әрбір жүз мың адамның шамамен 53-і өз өмірін өз қолымен қияды екен. Нақтырақ айтқанда, Қазақстан суицид саны бойынша әлемде үшінші орында, ал қыз балалар арасындағы өлім-жітім бойынша бірінші орынға шығып отыр.
\r\n\r\nӨзіне қол салу әрекеті – адамның өз өмірін саналы түрде қиюға бағытталған, бірақ өліммен аяқталмаған іс-әрекет.
\r\nАяқталған суицид – нақты өлімге әкеліп соққан әрекет болып саналады.
Суицидке көбіне рухани әлсіз, психологиялық тұрғыдан тұрақсыз адамдар бейім келеді. Күнделікті күйзеліс, өмірлік қиындықтар да өз-өзіне қол жұмсауға түрткі болуы мүмкін.
\r\n\r\nСуицидтік ниет – адамның өз түпкі ойына ерік қосылып, нақты әрекетке көшуге дайындық кезеңі.
\r\n\r\nШынайы суицид – адам өмірден түңіліп, өмір сүрудің мәнін жоғалтып, шынайы түрде өз-өзіне қол салғысы келеді.
\r\n\tДемонстративтік суицид – адамның шын өлгісі келмейді, тек өз проблемасына назар аудартқысы келеді, көмек сұраудың бір түрі.
\r\n\tЖасырын суицид – сырттай қарағанда нақты өзін-өзі өлтіру белгілері байқалмайтын, бірақ қауіпті мінез-құлыққа ие әрекет түрі.
\r\n\tСуицид туралы ойлайтын адамдар өмір мен өлім арасында қарама-қайшы сезімдерге тап болып, азаптан құтылудың жолын іздейді. Мұндай әрекет көбінесе бір сәттік эмоция әсерінен жасалады. Кейде адам кейін өмір сүргісі келсе де, шешімін қайтаруға үлгермей қалады.
\r\n\r\nСуицидтің алдын алудың ең тиімді жолы – психологиялық қолдау көрсету. Өзін-өзі өлтіруге бейім адамдардың басым бөлігі психикалық аурумен ауырмайды. Ал шын мәнінде ауыр дертке шалдыққан адамдардың көбі өмірден үмітін үзбейді.
\r\n\r\nСондықтан суицидтік дағдарыс кезінде психологиялық стресс, созылмалы ауру, зорлық-зомбылық тәжірибесі, әлеуметтік оқшаулану сияқты факторларды ескеру қажет.
\r\n\r\nКөңіл-күйдің күрт өзгеруі;
\r\n\tАдамдармен қарым-қатынастан бас тарту;
\r\n\t«Мен өлсем ешкім өкінбейді», «Өмір сүрудің мәні қалмады» сияқты сөздерді айту;
\r\n\tӨзін-өзі өлтіру жолдарын іздеу;
\r\n\tЖақындарымен қоштасу, бағалы заттарын тарату.
\r\n\tПсихологиялық күйзеліске немесе депрессияға ұшырағандар;
\r\n\tӘлеуметтік тұрғыдан оқшауланған адамдар;
\r\n\tАлкоголь немесе есірткіге тәуелділер;
\r\n\tСозылмалы аурумен немесе ауыр сырқатпен күресіп жүргендер;
\r\n\tЗорлық-зомбылық немесе ауыр психологиялық жарақат алғандар.
\r\n\tСуицидке бейім адаммен сабырмен сөйлесіңіз, оны тыңдауға дайын екеніңізді білдіріңіз;
\r\n\tОған медициналық немесе әлеуметтік көмек сұрауға кеңес беріңіз, қажет болса, онымен бірге баруды ұсыныңыз;
\r\n\tЕгер адамға нақты қауіп төніп тұр деп ойласаңыз, оны жалғыз қалдырмаңыз;
\r\n\tТөтенше қызметке, жедел жәрдем желісіне немесе туыстарына дереу хабарласыңыз;
\r\n\tАдамның жағдайын қадағалап, жиі байланыста болыңыз.
\r\n\tҚұрметті оқырман!
\r\nСуицид – Ислам діні бойынша ауыр күнә. Құран мен хадистерде мұндай әрекетке қатаң тыйым салынған. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) былай деген:
«Ешбірің өлімді аңсамасын, ажалы келмейінше өлім тілеп дұға жасамасын. Өйткені өліп кетсе, істері тоқтап қалады. Расында мүміннің ұзақ ғұмыр кешуі – оның тек жақсылығын арттырады» (хадис).
\r\n\r\nҚараой ауылы,
\r\nОмарбек мешітінің наиб имамы
\r\nӘлімбаев Қабылтай қажы Түркпенбайұлы
Ресей империясы құлап, орнына Кеңес үкіметі толық орнаған соң халықтың білім беру, ағарту жұмыстары да жүйесін тауып, реттеле бастады. Бұл мүмкіндікті толық пайдаланған қазақ оқығандары ұлттың сауатын көтеруге белсене кірісті. Мұның ішінде Мәскеудегі «Күншығыс баспасының» елеулі үлесі тарихтан белгілі.
\r\n\r\nБаспа тарихы 1922 жылдан басталады. Осы жылы автономиялық республикалар мен облыстар үшін кітаптар және мерзімді басылымдар шығаратын КСРО ОАК Шығыс баспасы негізінде ашылды. Қазақша ресми аты – «КСРО халықтары кіндік баспасының қазақ-қырғыз бөлімі». Мекемеге 1922-1928 жылдары Нәзір Төреқұлұлы басшы болса, 1922-1927 жылдары баспада Алаш көсемі Әлихан Бөкейхан қызмет атқарды. 1923 жылы Мәскеуге келген Мағжан Жұмабайұлы да аталған баспада жұмыс істеді.
\r\n\r\nКеңес одағы халықтарының Күншығыс баспасөзінің жанындағы қазақ басқармасы мектептерге керек кітаптар, саяси брошюра (жұқа жинақтар) бастыруды 1923 жылдардан-ақ жоспарлап жүзеге асырып отырған. 1923 жылы «Темірқазық» журналының №1 санында шығаруға жобалап отырған кітаптардың бағытын айта келе: «Бұл жобалап отырған кітаптарымыздың қолымызда бары да бар, жоғы да бар. Планымызға кіргізіп отырғандағы ойымыз орындардағы азаматтардың жазғандары бар шығар деп отырмыз. Не әлі жазбаса; бұдан былай жазар деп отырмыз. Бұл күнге дейін қазақ азаматтарының кітап жазбай жүруінің бір зор себебі «бүгін таңда баса қоятын типография жоқ, құр босқа жазып қайтем» дейтін.
\r\n\r\nБіз жоғарыда санап өткен кітаптарды үш айдың ішінде басамыз деп отырмыз, қолымызға жарарлықтай кітап тисе, типографияда бөгелмейді. Тез басылып шығады. Сондықтан, жергілікті қазақ азаматтарынан сұрайтынымыз, жоғарғы көрсеткен кітаптардан жазылған кітаптар болса, не жазатын ойлары болса басқармамызға хат арқылы сөйлессін, даяр жазылғандары болса тура басқармаға жіберсін. Жазу ақысы кітап иесіне толық беріледі» («Темірқазық» журналы, № 1, 1923 жыл) деп арнаулы хабарлама да басылған еді. Осы хабарламалардан кейін, қазақша кітап жазу мен оқулықтар аударуға белсене араласқан азаматтар қатары көбейе түсті.
\r\n\r\nБаспаның басып шығарған кітаптары мен алдағы жоспары туралы Орынборда болған тұңғыш қырғыз-қазақ сиезінде де есеп беріліп, жұмыс бағыты айқындалды. 1924 жылдың 12 маусымында қазақ-қырғыз халқы білімпаздарының тұңғыш сиезіне Мәскеудегі Күншығыс баспасөз мекемесінен Бөкейханұлы Әлихан мен Төреқұлұлы Нәзір екеуі қатысқан еді. 17 маусым күні болған кешкі мәжілістің күнтәртібі мәселесінде қазақ кітаптарының басылу мен таратылуы туралы талқы болды. Мемлекет баспасының кітап басудағы кемшіліктері айтылып, Мәскеудегі «Күншығыс баспасынын» көмек сұрау көзделді.
\r\n\r\nБұл мәжілісте Нәзір Күншығыс баспасөз мекемесінде басылып жатқан кітаптардың қандай екенін, мектепке керек оқу кітаптарының елге жақын Орынбор мен Ташкентте басылуы қолайлы болады деген ойы мен мұндай кітаптардың Күншығыс баспасөз мекемесінің жоспарына кірмегенін айтты.
\r\n\r\nМіржақып мемлекеттік баспасөз бөлімінің басуға даярланған кітаптарын мезгілімен басып шығара алмай, басылған кітаптарды ел ішіне тарата да алмай отырғанын айтып өтті. Кітап бастыруға Қазақстан баспасөз бөлімінің өз күші жеткіліксіз екенін айтып, кітап бастыру жағынан Мәскеудегі Күншығыс баспасөз бөлімінің жәрдемі, мұнда басыла алмаған кітаптарды Мәскеуден бастыру керектігін ұсынды. Сиез мәселені тексере келе «Қазақша кітап басып шығару ісіне Мәскеудегі Күншығыс баспасөз бөлімінен көмек сұралсын!» деген қаулы қабылдады. Осыдан кейін Мәскеудегі және Қазақстанның жер-жеріндегі қазақ білімпаздары өз кезегінде аударма мен өз қаламынан туған шығармаларын аталған баспа арқылы шығаруы көбейе түсті. Бұған 1926 жылдың қаңтарынан 1927 жылдың шілдесіне дейін жарық көрген 212 қазақша кітаптың 81-і (38%-ы) Мәскеудегі «Күншығыс баспасынан» шыққаны айқын дәлел.
\r\n\r\nБаспадан кітаптары мен аудармалары жарық көрген қаламгерлер арасында Нәзір Төреқұлұлы, Абайдың Тұрағұлы, Жұмағали Тілеулин, Әлихан Бөкейхан (Қыр баласы), Ахмет Мамытұлы, Мағжан Жұмабаев, Бейімбет Майлыұлы, Қошке Кемеңгерұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Ғаббас Тоғжанов, Қаныш Сәтбаев, Бейсембай Кенжебайұлы, Есбол Мырзағазыұлы, Аббас Нұрымұлы, Ибат Игенұлы, Даниял Ысқақұлы, Сұлтан Лепесұлы, Жүсіпбек Арыстанұлы, Ахмет Баржақсыұлы, Жүсіпбек Басқараұлы, Біләл Малдыбайұлы, Әлі Кемелұлы т.б авторлар болды.
\r\n\r\nНәзір Төреқұлұлы 1922-1928 жылдар аралығында Мәскеудегі өзі басқарып отырған «Күншығыс баспасынан» 1924 жылы «Қазақ-қырғыз үшін жаңа әліпби», «Жаңа әліпби неге керек?» атты кітаптарын, 1926 жылы «Ұлт мәселесі мен мектеп», «Жат сөздер туралы» еңбегін шығарды. Ахмет Баржақсыұлының «Мың бір мақал» жинағына, Жүсіпбек Арыстанұлының «Жаңа тұрмыс жолында» кітабына алғысөз жазады.
\r\n\r\nБаспада белсенді жұмыс істеген Алаш көсемі Әлихан Бөкейхан ұлттың рухани мұраларынын жинақтап бастыруды қолға алды. «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «23 жоқтау» кітаптарын өз бастамасымен шығарды. Аудармалардан «Жетпіс жеті мысал» (Езов бен Толстой), «Қажымұрат», «Қапқаз тұтқыны» (Л.Толстой), «Марқардың түсі» (Короленко) кітаптарын аударып бастырды. Ғылыми кітаптардан «Жердің қысқаша тарихы» (Т.Тутковский), «Астрономия әліпбиі» (К.Фламмарино), «Дүниенің құрылысы» (Д.Граве) сияқты жер жаратылысына қатысты оқулықтарды аударып жазса, тарихи тақырыптағы «1916-1926 жыл» кітабын аударды. Денсаулық тақырыбынан «Денсаулық сақта», «Жамандат – топалаң» кітаптарын қазақшалап оқырманға ұсынды. Сонымен қатар Әлихан Бөкейхан баспадан шыққан өзге де 10-ға жуық кітапқа алғысөз, сын жазған. Мысалы, Ахмет Мамытұлының «Егін өсіру жолдары» (Бессер) аудармасына: «Көкшетау, Баянауыл, Қарқаралы кенті, Қызыларай, Қамбардың көкшеуі, Шыңғыс, Тарбағатай, Алтай секілді, қазақ жерінің терліктей-терліктей ғана орындары болмаса, өзге жерлері күнбатыстан күншығысқа бет алып қадам басқан сайын шөлейе береді, кебе береді, қаңси береді. Құрғақ жел мен сулы жел 17 жылдан болып, ауысып отырған да, соңғы құрғақ жел 1892 жылдан басталған болғанда, енді келер құрғақ жойқыны 1925-1926 жылдан басталады. Біз осы күні сулы жылдар панасындамыз. 1924 жылға шейін құрғақшылық көлеңкесі оңтүстік, сәскелік Росиямен біздің қазақ даласына түскелі тұр» деп қазақ жеріне сипаттама бере келе, «Өмір заңы, өмір салты – талас, әдіс тартыс. Шаруа сақтауға, келе жатқан шөл жойқынға қарсы амал, әдіс қылу керек» деп қазақ шаруаларын алда болатын табиғи құрғақшылықтан ғылыми жолмен сақтануды ескертеді.
\r\n\r\nБаспада белсенді жұмыс істеген Алаш қозғалысының қайраткері, ақын, аудармашы Мағжан Жұмабаев еді. Кей кітаптарда аты-жөнін Жәжеке, Мағжан, Жұмабаев, Бекенұлы деп көрсетіп отырған. Мағжанның бүгінге дейін «Күншығыс баспасынан» жарық көрген аударма еңбектерінің қолымызға түскені 25-ке жетеді. Соның ішінде Мағжанның жаратылыстану ғылымдар бойынша жазған оқулығының бірі «Күркіреу, найзағай, электр» деген кітапшасының алғысөзін басқарма арқылы жазған Қыр баласы (Әлихан Бөкейхан) кітаптың жазылу тәсілі мен мазмұнына тоқталады. Басқармадан «Біз бұдан бұрын орыс кітабын қазақшалап аударып келдік. Енді осы кітапша мен білім беті мен қазақша кітаптің өзін жазатын жолға түстік. Халелдің «Жануарлары», Елдестің «Физикесі» болмаса, білім бетінде бұдан бұрын қазақтың өз кітабы жоқ та шығар» деп, аталған кітаптың қазақ оқулықтарының алғашқылары екенін атап өтеді.
\r\n\r\nБаспадан 1926 жылдың қаңтарынан 1927 жылдың шілдесіне дейін жарық көрген 80-нен астам кітаптың басым көпшілігі денсаулық сақтау, жұқпалы аурулар мен олардан сақтану жолдары, халық шаруашылығын көркейту, егіннің түсімін молайту, мал терісін, мүйізін өңдеу cекілді тақырыптарға арналған еді. Ең азы 2000, ең көбі 36 000 тиражбен басылып, Алтайдан Астраханға дейінгі қазақ даласына таралды. Кітаптардың таралуына да Алаш оқығандары атсалысты. Атап айтар болсақ, Семейде – Мәннан Тұрғамбайұлы, Қызылжарда – Жұмағали Тілеуліұлы, Көкшетауда – Біләл Малдыбайұлы, Ташкенде – Абдолла Байтасұлы, Адайда (форт Александр) – Жалау Мыңбайұлы, Біспекте – Қалдыбай Абдоллаұлы т.б азаматтар атсалысты.
\r\n\r\n«Күншығыс баспасынан» Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның 1927 жылы кетуі мен 1928 жылы Нәзір Төреқұлұлының Арабияға елшілікке ауысуына байланысты баспа саяси кітаптар шығаруға басымдық бере бастады. Ал 30-жылдар басында «Күншығыс баспасы» қызметін тоқтатты.
\r\n\r\nӨздерін білім мен ғылым істеріне арнаған, мақсаттары бір арнада тоғыса алған Алаш азаматтары Алашорда үкіметі таратылып, Кеңес үкіметі орнаған кезеңде де өз ұстанымынан ауытқымай, қазақ халқы үшін аянбай еңбек етті. Ендеше, ұрпаққа үлгі болар Алаш мұрасы әрқашанда ұлт санасынан өшпесін деп тілейік!
\r\n\r\nАбай МЫРЗАҒАЛИ
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, №10, 2020 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-11-03_100725685.png","field_name":"2025-11-03T10:07:48.840334+05:00"},{"id":127,"title":"АЙБЕК АТАШЕВ: «QMDB HALAL» СЕРТИФИКАТЫ – АДАЛДЫҚТЫ РАСТАЙТЫН ҚҰЖАТ","text":"Назарларыңызға Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына қарасты «Халал Даму» стандарттау және сертификаттау мекемесінің директоры Айбек Асқарбекұлының сұхбатын ұсынып отырмыз.
\r\n\r\n– ҚМДБ-ға қарасты «Халал Даму» мекемесінің құрылғанына биыл 10 жыл толады екен. Осы уақыт аралығында мекеме алға қойған мақсатына жетіп, міндетін орындай алды ма?
\r\n\r\n– Иә, 2014 жылы Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанынан құрылған «Халал Даму» стандарттау және сертификаттау мекемесінің құрылғанына – биыл 10 жыл. Осы уақыт аралығында өзімізге жүктелген мақсат-міндетті ойдағыдай орындап, нәтижелі жетістіктерге қол жеткіздік деген сенімдемін. Атап айтқанда, отандық және шетелдік 1600-ден астам кәсіпорынды сертификаттаудан өткізіп, халықаралық тәжірибеге негізделген 6 стандарт құрастырып, бекітілді. Соңғы үш жылда шетелдік және отандық кәсіпорындардың қатысуымен халықаралық «HALAL EXPO» көрмесі өткізілуде. «QMDB Halal» таңбасымен өнім өндіруші кәсіпорындар шетелдік ірі халықаралық көрмелерге қатысып, сапа жағынан озық үлгі көрсетіп, жүлделі орындарға ие болуда. Сонымен қатар Малайзияның Исламды дамыту департаменті (JAKIM) ұйымынан аккредиттеуден өтіп, Ислам Ынтымақтастық Ұйымы (ИЫҰ) негізінде құрылған Ислам елдерінің стандарттары мен метрология институты (SMIIC), Ресей, Татарстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Моңғолия секілді елдердің халал стандарттау және сертификаттау мекемелерімен өзара ынтымақтастық жөнінде меморандум бекітілді. 10 жыл ішінде бірнеше халықаралық және мемлекеттік маңызы бар конференциялар мен форумдарға, көрмелерге қатысып, «Халал Дамудың» негізгі қызметі, бағытбағдарымен таныстырып, «QMDB Halal» таңбасын беделді брендке айналдырдық.
\r\n\r\n– Ұрпақтың ары таза, рухани дүниесі бай болсын десек, отбасымызды адал, таза аспен қамтамасыз етуіміз қажет. Өйткені астың адалдығы ғибадатымыздың қабыл болуына тікелей себепші. Адал асты дүкен сөрелерінен таңдап аларда неге мән беруміз қажет?
\r\n\r\n– Әрине, ұрпағымыздың ары таза, рухани дүниесі бай болсын десек, отбасымызды адал, таза аспен қамтамасыз етуіміз қажет. Арамнан ішіп-жеп, оны әдет қылған әке-шешеден дүниеге келген баланың рухани жұтаңдыққа бой алдырары анық. «Тәрбие тал бесіктен» демей ме?! Сондықтан ұрпағымыз ізгі қауымның өкілі, халықтың жанашыры, әке-шешесінің көзайымы болсын десек, бірінші кезекте асымыздың адалдығына мән беруге тиіспіз. Азық-түліктің адалын тұтынып әдеттенген, оның маңыздылығын түсінген бала өмірге ғашық, арамнан қашық болып өседі деп білемін.
\r\n\r\nАл дүкен сөрелерінен азық-түлік таңдау мәселесіне тоқталар болсақ, ең алдымен кез келген өнімнің халал таңбасы бар-жоғына, сертификаттаудан өткенөтпегеніне назар аудару қажет. Егер, өнімде халал таңбасы бар болса, halaldamu.kz сайты немесе «Halal Guide» мобильді қосымшасы арқылы өндіруші атауы (ЖК/ЖШС) бойынша тексеріп алуға болады. Сол арқылы сертификатталған кәсіпорындар базасында бар-жоғын нақты біле аласыз. Өйткені халал таңбасын заңсыз пайдаланушылар көп. Екінші мәселе – өнімнің құрамына қарап алу. Кез келген азық-түліктің қаптамасында жазылған құрамына қарап, оны адал, не арам деп айта алмаймыз. Көбіне «құрамы таза» болуы мүмкін деген болжам ғана. Себебі өздеріңіз білетіндей, адал не арам мәселесі кәсіби деңгейде бірнеше кезеңдік тексерістің, зертханалық сынақтың нәтижесінде ғана анықталады. Құрамына қарап алар кезде ескеретін маңызды мәселе – фальсификация. Фальсификацияланған азық-түлік дегеніміз – шынайы мәліметті жалған, өтірікпен алмастыру, яғни өнімнің құрамына қатысты ақпаратты дұрыс көрсетпеу. Бір ғана мысал келтірейін: қызғылт түсті йогурттардың құрамына кармин қосылады. Кармин – қоңыздан алынатын, стандарт бойынша қолдануға рұқсат етілмейтін арам қоспа. Ал өндіруші өнімнің қаптамасында шынайы ақпаратты жасырып, қаптамаға рұқсат етілген басқа қоспаның атын жазып қоюы мүмкін. Бұл жағдайларды өндіріс орнында аудит жүргізу арқылы анықтауға болады. Сондықтан дүкенге барғанда мейлінше «QMDB Halal» стандарты бойынша сертификатталған өнімдерді алуға кеңес беремін.
\r\n\r\n– Жалпы сертификат беру және жаңарту тәртібі қандай? Нендей жағдайда «QMDB Halal» сертификаты кері қайтарылады?
\r\n\r\n– «QMDB Halal» сертификаты – сенім мен адалдықты растайтын құжат. Сондықтан кез келген кәсіпорынды сертификаттамас бұрын, алдымен мекеменің қызметіне қараймыз. Мысалы, сертификаттауға сәйкес келмейтін немесе сертификат алмаса да адал екені айдан анық өндіріс түрлері болады. Ондай кәсіпорындар сертификат алуға өтініш білдірсе, көп жағдайда бас тартамыз. Келесі кезең – сәйкес құжаттарды жинастыру. Біз мемлекеттік заң аясында қызмет ететін стандарттау және сертификаттау мекемесі болғандықтан, кез келген кәсіпорыннан мемлекет тарапынан бекітілген тиісті құжаттар топтамасын талап етеміз. Құжаттар толықтай жинақталғаннан кейін технолог және инспектор-қадағалаушы мамандардың қатысуымен сертификатталушы кәсіпорында алғашқы аудит жүргізіледі. Жауапты мамандардың ұсынысы мен сұранысына сәйкес, қажет болса қосымша құжаттар сұратылады. Күмәнді өнімдер, тағамдық қоспалар зертханалық сынамаға жөнелтіледі. Кәсіпорынның өндіріс ауқымы мен өнім түрлеріне байланысты сертификаттау процесі бір аптадан бір жылға дейін созылуы мүмкін. Өндіріс барысына, өнімге қатысты діни мәселелер туындаса, діни басқарманың пәтуа бөлімінің мамандарына жүгінеміз. Кей жағдайда мүфтият жанындағы Ғұламалар кеңесінің қаралымына ұсынылады. Міне, осындай шаралар толықтай орындалғаннан кейін ғана сертификат табысталады. Кез келген сертификаттаудан өткен кәсіпорында ай сайын айлық аудит жүргізіледі. Бұл екіжақты келісімшартта көрсетілген. Сол себепті еліміздің әр өңірінде жауапты жергілікті бақылаушылар бекітілген. Оған қоса орталықтағы мамандар да іс-сапармен бір жылдың ішінде әр кәсіпорынды бірнеше мәрте тексеріп шығады. Сонымен қатар кәсіпорында түрлі өзгерістер орын алған жағдайда: өндіріске жаңа өнім түрлері, шикізат, тағамдық қоспалар қосылғанда немесе халал стандарт талаптарын бұзу жағдайлары анықталса, тұтынушылардан шағым түссе, төтенше, жоспардан тыс тексеріс жүргізіледі. Аудит барысында бекітілген халал стандарты талаптарын бұзу жағдайлары анықталса, бірнеше ескертуден кейін де түзету талаптары орындалмаса, екіжақты келісімшарт күшін жойып, «QMDB Halal» сертификаты қайтарылып алынады. Бұл жөнінде әлеуметтік желілер мен сайт арқылы тұтынушыларға хабарланады.
\r\n\r\n– Қандай ұйымдар сертификат алуға мүдделі. Яғни сертификат алуға көбіне дін ұстананатын адамдар, мекеме басшылары мүдделі ме?
\r\n\r\n– Қазіргі таңда кәсіпкерлердің басым көпшілігі «QMDB Halal» сертификатын бизнес үшін алады. Себебі адал өнім мен кәсіпорынға сұраныс жоғары. Қазіргі таңда тұтынушылар дәмхана болсын, түрлі өндіріс орындары болсын, халал сертификатын талап етеді. Себебі жоғарыда айтқанымдай, халал – сенім куәлігі. Адамнан айла артылған ба, тұтынушыларды алдайтын, өлексенің етін сауда орындарына өткізетін, доңызды адал деп сататын айлакер өндірушілерден шаршаған халық әрбір өнімнен «QMDB Halal» таңбасын іздейді. Сондықтан кәсіпкерлер халал сертификатын алуға мүдделі. Кім қандай ниетпен халал сертификатын алса да, біздің мақсатымыз біреу – ол халыққа шынайы адал, таза өнім ұсыну. Сондықтан халал стандарты бойынша сертификатталған кәсіпорындарды жіті бақылауымызда ұстап, тексеріп тұрамыз.
\r\n\r\n– «Халал даму» мекемесінің болуымен Астанада, Алматы мен Шымкент қаларында бірнеше рет халал өнімдердің халықаралық көрмесі өтті. «Халал даму» мекемесінен халал сертификатын алған кәсіпорындар әлемдік нарыққа шыға алма ма? Осы орайда шетелдік әріптестеріңізбен іскерлік байланыстарыңыз жөнінде біле отырсақ.
\r\n\r\n– Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының тапсырмасына сәйкес, Астана, Алматы, Шымкент қалаларында халықаралық «Halal EXPO» көрмесі өткізілді. Халал көрмесі елімізде халал өндірісінің ілгері дамуына жаңа леп беріп, отандық және шетелдік кәсіпорындардың өзара әріптестік орнатып, байланысты нығайтуға, қолжетімді бағада адал өнімдерімен сауда жасауға мүмкіндік берді. Халықтың көңілінен шыққан «Halal EXPO» көрмесін биыл Жамбыл облысында өткізу жоспарымызда бар. Бас мүфтидің тапсырмасымен Малайзия еліне іс-сапармен барып, «Малайзия исламдық даму департаментінің (JAKIM) халықаралық халалды тексеру комитеті» басшылығымен кездесіп, «Халал Дамуды» аккредиттеуші ұйым ретінде танитын арнайы растаушы құжатын алдық. Халықаралық құжатта «Халал Даму» стандарттау және сертификаттау орталығы бекіткен 6 стандарттың барлығы халықаралық талапқа сәйкес екені және 2025 жылғы наурыз айына дейін жарамдылығы көрсетілген. Аталған құжатты әлемнің 43 мемлекеті де өзара таниды. Осы құжат арқылы «QMDB HALAL» сертификатымен өндірілген өнімдер шет елдерге еш кедергісіз, еркін экспорттау құқығына ие болды.
\r\n\r\nJAKIM ұйымынан аккредиттеуден өткен себебіміз жергілікті кәсіпкерлердің сұранысын қанағаттандыру және отандық халал индустриясының мүмкіндіктерін пайдалана отырып әлемдік нарыққа жол ашу болатын. Бұл дегеніміз – «Халал Дамудан» сертификаттаудан өткен кез келген отандық кәсіпорын өз өнімін «QMDB Halal» таңбасымен АҚШ, Ұлыбритания, Қытай, Германия, Франция, Италия, Жапония т.б әлемнің алпауыт елдеріне еш кедергісіз, еркін экспорттау құқығына ие болатынын білдіреді. Қазіргі таңда бірнеше отандық қасапхана өз өнімін шетелге экспорттауда. Өткен жылы 10 мың тоннадан астам ет экспортталды. Мұны халықаралық сертификаттың бір мүмкіндігі деуге болады.
\r\n\r\n– Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Шүбәсіз адал да белгілі, арам да белгілі. Бірақ осы екеуінің арасында кейбір күмәнді нәрселер бар. Көп адамдар оларды білмейді», – деген болатын. Бүгінде түрлі тағамдық қоспалар мен желатиндердің көптігі сондай, қарапайым халық қайсысы адал, қайсысы арам екенін ажырата алмай қалды. Оларды қалай ажырата аламыз?
\r\n\r\n– Кезіндегі салих адамдар, сахабалар арамнан да, шүбәлі нәрселерден де қатты сақтанған. Біз де ізгі жақсылардың жолын ұстанып, күмәнді нәрселерден барынша сақтануға тиіспіз. Әсіресе бүгінгідей өндірістік технологияның дамыған кезінде тағамдарға неше түрлі қоспалар қосылып, табиғи дәмі мен түрін түбегейлі өзгертіп, қалай жасалғаны күмән тудыратын заманда аса ұқыптылық танытқан абзал. Сондықтан да халал стандарттау саласы азық-түлікке қосылатын түрлі қоспаларға, олардың алыну жолы мен өзгеріске ұшырауына, химиялық, физикалық күйінің өзгеруіне ерекше назар аударады. Сертификаттау барысында күмән туғызатын желатин мен тағамдық қоспаларға міндетті түрде зертханалық зерттеу жүргізіледі. Себебі мұндай нәрселердің құрамын жәй көзбен көріп, қолмен ұстап анықтау мүмкін емес.
\r\n\r\nҚазіргі таңда кондитерлік өндіріс, шұжық цехы, басқа да өндіріс барысында желатин қолданады. Елімізде желатин өндірілмегендіктен, барлығы
\r\nшетелден тасымалданады. Мұндай жағдайда оның доңыздан немесе рұқсат етілген адал жануардан алынғанын анықтау үшін міндетті түрде «Доңыз ДНК»-сына сараптама жүргізіледі. Ал егер рұқсат етілген адал жануардан алынған болса, өндірушіден халал сертификатын талап етеміз.
– Адал өнімдерді тексерістен өткізу үшін арнайы зертханалар қажет екені белгілі. Зертханалық сараптамалар қайда жасалады?
\r\n\r\n– «Халал Даму» жеке шаруашылық серіктестігі ретінде тіркелген. Сол себепті ең алдымен «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» және «Жеке кәсiпкерлiк туралы» заңнамалар аясында қызмет етеміз. Мемлекеттік ресми зертханалармен келісімшарт негізінде жұмыс істейміз. Атап айтқанда, 17 облыстық, 3 мегаполисте және 178 қалалық және аудандық зертханасы бар Республикалық ұлттық экспертиза орталығы (НЦЭ) мен «Халал Даму» арасында өзара ынтымақтастық жөнінде меморандум бекітілген.
\r\n\r\n– «Халал даму» мекемесі болашақта қандай ісшараларды атқаруды жоспарлап отыр?
\r\n\r\n– Болашаққа жоспар көп. Ұлттық аккредиттеу орталығынан аккредиттеуден өту шаралары күн тәртібінде тұр. «Тірі болсам, халқыма қызмет етпей қоймаймын» деп Әлихан Бөкейхан айтқандай, біздің болашаққа құрған барлық жоба-жоспарымыз – қоғамға пайдалы болу, алты Алашқа аянбай қызмет қылу. Қолдайтын халқымыз болса, Алла жолында атқарып жатқан ісіміз жемісті де жеңісті нәтижелер береді деп сенемін!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сұхбаттасқан Кеулімжай ҚҰТТЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №7, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-11-10_101920089.png","field_name":"2025-11-10T10:19:31.215910+05:00"},{"id":128,"title":"ИХСАН АДАМДЫ ЖАМАНДЫҚТАН АЛЫСТАТАДЫ","text":"Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының жетекшілігімен жарыққа шыққан «Ихсан – рухани тәрбие негізі» кітабы Қазақстанның Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен қолға алынған «Рухани жаңғыру» бағдарламасына үлес қосатын үлкен еңбек дер едік. Сонымен қатар бұл кітап мұсылман жамағаты арасында ынтымақ пен бірлікке шақыратын көрнекті құрал болады деген сенім мол. Себебі кез келген ымырасыздық пен нәпсіқұмарлық шынайылықтан алыстап, екіжүзділік жасаудан шығатыны белгілі.
\r\n\r\nИхсан іліміне ден қою Құран кәрімде «тазкия» атауымен келген. Алла Тағала қасиетті Құранда былай дейді: «Расында, Алла мүміндерге өз араларынан бір пайғамбар жіберу арқылы үлкен жақсылық жасады. Пайғамбар оларға Алланың (Құрандағы һәм болмыста көрініс тапқан) аяттарын оқып түсіндіреді, (ой-саналарын теріс ойлар мен қате түсініктерден, жүректерін жалған сенімдерден және өмірлерін күнә атаулыдан) арылтып тазартады, сондай-ақ оларға кітап пен хикметті (яғни кітапты дұрыс түсіну әрі жүзеге асыру жолдарын, ондағы пәрмендер мен тыйымдардың хикметін һәм жаратылыс пен түрлі құбылыстардың мән-мақсатын) үйретеді. Шүбәсіз, бұдан бұрын олар анық адасуда еді» («Әли Имран» сүресі, 164-аят).
\r\n\r\nАлла Тағаланың адамзатқа берген нығметтері өте көп, оны санап тауыса алмасымыз анық. Сол нығметтің ішіндегі ең ұлығы, теңдесі жоғы – адамдар арасынан (Алланың бұйрықтары мен тыйымдарын жеткізуші) пайғамбардың жіберілуі. Жоғарыдағы аятта жазылғандай, «Расында, Алла мүміндерге өз араларынан бір пайғамбар жіберу арқылы үлкен жақсылық жасады». Алла Тағаланың бір қауымға пайғамбар жіберуі – ол қауымға жақсылық қалағанының белгісі. Себебі Ол пайғамбар бұ дүниеде де, о дүниеде де шынайы бақытқа жету жолдарын үйретеді.
\r\n\r\nАталған аят былай жалғасады: «Пайғамбар оларға Алланың (Құрандағы һәм болмыста көрініс тапқан) аяттарын оқып түсіндіреді». Пайғамбардың негізгі міндеті – адамдарға Алла Тағаланың аяттарын жеткізу. Жаратушы Иенің асыл сөздерін есту бір бақыт, оған амал етіп екі дүниенің жақсылығына жету – екінші бақыт.
\r\n\r\n«(Ой-саналарын теріс ойлар мен қате түсініктерден, жүректерін жалған сенімдерден және өмірлерін күнә атаулыдан) арылтып тазартады» делінген аятта. Демек екінші міндеті пейілін, ниетін, жан-дүниесін «барша лас істердің негізгі бастаушысы болған» жаман ойдан тазарту. Тазарған жан-дүниеге адами қасиеттерді орнықтыру пайғамбарлардың Құран мен сүннетті үйрету міндеттері аясына тапсырылған. Пенде пайғамбарлардан осы екі қасиетті бойына сіңірсе құлшылық ету барысында қалыбында хушуғ пен хузуғды жоғары деңгейде орындып, құлшылығына рух бағыштайды. Ал қарапайым өмірде жүректегі иманын іс-әрекетімен амалға асырып, күпірлік пен екіжүзділіктен, жалпы айтқанда кемшілік атаулыдан аулақ кетуге жол ашады.
\r\n\r\nАятта одан әрі былай делінеді: «Сондай-ақ оларға кітап пен хикметті (яғни Кітапты дұрыс түсіну әрі жүзеге асыру жолдарын, ондағы пәрмендер мен тыйымдардың хикметін һәм жаратылыс пен түрлі құбылыстардың мән-мақсатын) үйретеді». Бұл аят түсіп жатқан кезде мұсылмандардың көпшілігі оқу мен жазу білмейтін сауатсыз еді. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) оларға Құран мен сүннетті үйреткеннен соң олар азғантай уақыттың ішінде бүкіл әлемге ұстаз болды.
\r\n\r\nОсы аяттан түсінетініміз, Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) негізгі төрт міндеті бар. Олар: Құранды оқып түсіндіру, жан-дүниесін тазарту, Құранды үйрету, сүннетті үйрету. Осы төрт міндет ішіндегі «жан-дүниені тазартуды» араб тілінде «тазкия» деп атайды. Жоғарыдағы аятта «йузаккиһим», яғни «оларды тазкия жасайды» деп қолданған.
\r\n\r\nМатериалды кірден тазартуды «танзиф» деп атаса, рухани тазартуды «тазкия» дейді. Демек пайғамбарлардың негізгі міндетінің бірі рухани тазарту болған. Сондықтан Ихсан іліміне ден қою Құранда «тазкия» деп көрсетілген.
\r\n\r\n«Ихсан іліміне ден қою қашан басталды?» деген сұраққа, кейбір зерттеушілер «VIII ғасырда белең ала бастады» деген пікір айтады. Тіпті кейбіреулер басқа діннен кірген бидғат деген пікір айтқан. Алайда шындығына қарасақ, Ихсан іліміне ден қою Құран аяттары мен хадис шәріпке сүйене отырып қолға алынған болатын. Зерттеушілер Алла Тағаланың барша жерде көріп, қадағалап тұрғанын, Оның өз пенделеріне жақын екені, егер пенделер Оны еске алса, Алла Тағала да оларды еске алатыны, сонымен қатар адамдар Алла Тағалаға сүйіспененшілік танытса, Алла Тағала да ол пенделерге сүйіспеншілік танытатыны, сондай-ақ разы болатыны, сонымен қатар нәпсіге қарсы күресу арқылы бойда қалыптасатын көркем мінез арқылы Алла Тағалаға жақындай түсуге болатыны жайлы аяттар мен хадистер адамдардың Ихсан іліміне ден қоюына сеп болғанын анықтаған.
\r\n\r\nАлла Тағала «Бақара» сүресінің 115-аятында: «Шығыстың да, батыстың да иесі бір Алла. Жүздеріңді қай жаққа қаратсаңдар да, Аллаға бет бұрған боласыңдар», – деген. Сонымен қатар «Бақара» сүресінің 186-аятында: «(Уа, Мұхаммед!) Егер құлдарым сенен Мен туралы сұраса, Мен оларға өте жақынмын. Маған жалбарынып, дұға еткеннің дұғасын жауапсыз қалдырмаймын», – деген. Сондай-ақ Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) құдси хадисте Алла Тағаланың: «Егер пендем Маған бір қарыс жақындаса, Мен оған бір кез жақындаймын, ол Маған бір кез жақындаса, Мен оған қарай жүремін. Ал егер ол Маған қарай жүрсе, Мен оған жүгіремін» дегенін жеткізген.
\r\n\r\nСонымен қатар бір хадисте Жебрейіл: «Маған Ихсан туралы баяндап берші», – дегенде Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ихсан дегеніміз – Алла көріп тұрғандай құлшылық жасауың, сен Оны көрмесең де, шын мәнінде Ол сені көріп тұр», – деп жауап қайтарды. Міне, осы аяттар Ихсан іліміне ден қоюшыны әрқашан Алла Тағаланың қарап, қадағалап тұрғанын, «Таһа» сүресінің 7-аятында: «Сөзіңді мейлі әшкере сөйле. Расында Ол сырды да, құпияны да біледі», –дегендей ойым да, бойым да, тіпті сөйлеген сөзім де Алла Тағалаға жағымды болса екен деген ниетте болуға шақырған.
\r\n\r\nИхсан іліміне ден қоюшы «Маида» сүресінің 54-аятындағы: «Әй мүміндер! Сендерден кім дінінен шықса, Алла жедел бір қауым әкеледі. Алла оларды жақсы көреді және олар да Алланы жақсы көреді», – деген аятқа зер салып, Алла Тағалаға сүйіспеншілік танытуға баса назар аударады, амалға асырады. Осылайша сүйіспеншілік таныту ықыласпен, хушуғ пен хузуғты орнына қойып құлшылық етуге алып келіп, «Байина» сүресінің 5-аятында: «Олар ғибадатты, нағыз Аллаға шынайы ынтамен бір беткей түрде орындауы, намаз оқуы, зекет беруі үшін әмір етілген. Міне, осы тұп-тура дін», – деген аятты негізге алып, діннен болған негізгі мақсат шынайылық деп біледі.
\r\n\r\nЕліміздегі барша мұсылмандар Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасына, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының Ихсан ілімі бастамасына ден қою арқылы қолдау көрсете бермек. Алла Тағала келбетімізді қалай көркем еткен болса, жан-дүниемізді де сондай көркем еткей!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Әділхан ИМАНӘЛІҰЛЫ,
\r\n\r\n«Әлжан ана» мешітінің бас имамы
\r\n\r\nНұр-Сұлтан қаласы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-11-10_102047878.png","field_name":"2025-11-10T10:21:11.415944+05:00"},{"id":129,"title":"ЖАСТЫҚ ШАҚ – ЕЛ ЖҮГІН КӨТЕРЕТІН АЛТЫН КЕЗЕҢ","text":"Аса Қамқор, Ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Бүкіл әлемдердің Раббысы болған Алла Тағалаға мақтау-мадақ, Оның соңғы елшісі Мұхаммед Пайғамбарымызға Алланың салауаты мен сәлемі болсын!
\r\n\r\n«Жас келсе – іске, қарт келсе – асқа» дегендей, қай істе болсын жастардың үлесі үлкен. Олар көптігімен емес, тәуекелшілдігімен, табандылығы және қайсарлығымен мықты. Тарихтың қайсыбір қатпарына көз тастасақ та, жастардың қатысуынсыз іс бітпеген.
\r\n\r\nЖастық – ең алып күш. Дін мен дәстүріміздің қанаты кеңге жайылып, ғұмыры ұзақ болуы үшін, елдің жағдайы жақсарып, қоғамда тұрақтылық орнауы үшін де жастардың көмегі керек. Өйткені жастар – елдің ертеңі. Жастық шақ – адам баласының қайта айналып келмейтін көктемі болса, бүгінгі жастар – ертеңгі ақыл айтар аға, ұрпақ тәрбиелейтін дана, елдің ақсақалы мен ақжаулықты анасы. Ал олар даналыққа жетуі үшін қазіргі алтын уақыты арзан нәрсемен өтіп кетпеуі тиіс.
\r\n\r\nБүгінгі таңда жастар халықаралық аренада да елеулі және ықпалды күшке айналуда. Жас ұрпақтың әлеуметтік белсенділігі – қоғамдық дамудың маңызды қозғаушы күші. Сондықтан интеллектуал, жан-жақты дамыған ұрпақ тәрбиелеу – жалпыұлттық, мемлекеттік ауқымдағы міндет. Біздің елдегі тұрғындардың үштен бірі – жастар. Ал жас буын өкілдерін жат қылықтардан, бейәдеп іс-әрекеттерден және теріс діни ағымдардың ықпалынан сақтандыру – аса маңызды істің бірі. Қазіргі жаһандану үрдісіне орай жастардың көзқарасы, ойлау ерекшелігі, таным-түсінігі, мәдениеті де өзгеруде.
\r\n\r\nДемек, ел болашағы саналатын жастармен жаңаша тәсілдер арқылы жұмыс істейтін уақыт келді. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы өскелең ұрпақ өкілдерімен жұмысты жандандыру мақсатында әр саланың білікті мамандарын ортақ мақсатқа жұмылдыратын «Жастар кеңесін» құрды. Бірнеше жылдан бері дін мен дәстүрімізді жастар арасында дәріптеп жүрген Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының Жастар ісі секторы әртүрлі форматтағы іс-шараларды белсенді жас буынның атсалысуымен атқарып келеді.
\r\n\r\nҚұран Кәрімдегі «Кәһф» сүресінде иманын сақтап, үңгірге жасырынған жастардың оқиғасы баяндалады. Осы сүреде: «Олар иман келтірген жастар еді» деп сипатталады. Ал адамзаттың асылы, ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Жастардың ең абзалы үлкендерге ұқсағандары, сондай-ақ үлкендердің ең жаманы (ғапылдыққа салынып) жастарға ұқсағандары», – деп айтқан. Бұл хадистегі үлкендерге ұқсау дегенді сырт келбетін ұқсатумен шатастырып алмау керек. Пайғамбарымыз бұл өсиеті арқылы жастарды жаман әдеттерден тыйып, даналыққа шақырған.
\r\n\r\nБүгінгі таңда жастар халықаралық аренада да елеулі және ықпалды күшке айналуда. Жас ұрпақтың әлеуметтік белсенділігі – қоғамдық дамудың маңызды қозғаушы күші. Сондықтан интеллектуал, жан-жақты дамыған ұрпақ тәрбиелеу – жалпыұлттық, мемлекеттік ауқымдағы міндет. Қазіргі кезде адамдар, әсіресе жастар, бір-біріне қатты ұқсап барады. Яғни, адам көп болғанымен ісі ұқсас, қылығы бірдей болып барады. Бұл – жаһандану процесінің бір көрінісі. Бүкіл әлемді бір смартфонға сыйдырған жаһандану кезеңінде өзіндік болмысымызды сақтап қалу маңызды. Бұл ретте ең алдымен уақытты басқаруды үйренуіміз керек. Күн тәртібін ұйымдастыру мен уақытты тиімді қолданудың екі ережесі бар: дұрыс дедлайн, яғни жұмысты атқарып бітетін шекті мерзім белгілеу және бірнеше жұмысты бір уақытта атқармау.
\r\n\r\nКейбір жас буын өкілдері ақшаны бірінші орынға қояды. Ақша – ең маңызды құндылық емес. Қаржылық тәуелсіздікке ұмтылу керек, бірақ ақшаны бірінші орынға қою дұрыс емес. Ақшадан да маңызды дүниелер бар. Қаражатың бола тұра, жаныңда сені түсінетін жақын адамың болмаса немесе денсаулығың сыр берсе, өзіңді шынайы бай адам деп есептеудің өзі қиын. Мұндайда жазушы
\r\nШерхан Мұртаза ағамыздың мына сөзі еске түседі: «Біреулерге Құдай бәрін береді. Байлық та бар, алтын, гауһар, інжу-маржан – бәрі бар. Төрт құбыласы сай. Бірақ иман жоқ. Ең сорлы адам сол». Демек материалдық байлықтан маңызды нәрселерді естен шығармауға тиіспіз.
Жастық шақ – еліктеушілікке бейім уақыт. Бір сәттік ләззат үшін бүкіл өміріңді қор етудің қажеті жоқ. Әділетті әмірші Омар ибн Хаттаб (Алла оған разы болсын) былай деген: «Харамнан бақыт іздесең, бақыт саған харам болады». Өмірде ақ пен қара, жақсы мен жаман алма-кезек кезіп тұрады. Кейде өзіміздің қателігіміз себепті немесе Алла Тағала мұсылмандардың мәртебесін көтеріп, мол сауапқа кенелуі үшін сынақтар жіберуі мүмкін.Тіпті әділетсіздікке ұшырап, жанымыз қиналып кетуі мүмкін. Мұндай кезде тағдырға риза болып, артық сөз айтпай, табандылық таныту қажет.
\r\nСонда ол нәрседен сабақ алып, ары қарай жылжи алсақ, Алланың қалауымен бұдан да биік шыңды бағындырамыз.
Жастарға айтар тағы бір ағалық кеңес – бәріне ұнауға тырыспау. Өмірде сіз ұнатпайтын немесе сізді жақтырмайтын адамдарды кездестіресіз делік. Бұл қалыпты жағдай. Өйткені Алла Тағаланың ең сүйікті құлы әрі елшісі Пайғамбарымыз Мұхаммедті (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) де ұнатпайтындар болған. Бұл – сізде қандай да бір кемшілік бар және оны түзету керек деген сөз емес. Ең бастысы, өз қалпыңнан таймай, мақсатқа жету. Өз бетіңмен кетіп, шектен тыс қырсықтыққа да салынба, сізге қымбат адамдардың ғана көңілін табуға тырыс.
\r\n\r\nЖастарға қажет дағдының бірі – ізденуді тоқтатпау. Тек бір ғана кәсіптің, мамандықтың төңірегінде қалып қоймай, іздене беру керек. Әртүрлі қабілетіңді ашып, жетістікке жетуге мүмкіндік беретін дағдыларыңды дамыту және пайдалы кітаптар оқу кез келген ортаға бейімделуге септігін тигізеді. Бұл әсіресе өміріңнің қиын кезеңінде құтқарып қалатын айрықша қабілетің болуы тиіс.
\r\n\r\nЖақсы дос табу, жақсы орта таңдау – жастар үшін өте маңызды шешім. Өйткені адам баласы ортасы арқылы өседі, досының себепкерлігімен көптеген жетістіктерге жетеді. Алла жолында дос болудың маңызы жайлы қасиетті кітабымыз Құранда былай делінген: «Әй, иман келтіргендер! Алладан қорқыңдар және де шыншылдармен бірге болыңдар» («Тәубе» сүресі, 119-аят). Шыншылдар дегеніміз – мүміндердің арасындағы таңдаулы жандар. Алла Тағала олар туралы былай деген: «Мүміндердің арасында Аллаға берген уәделерін шындыққа шығарған нағыз ерлер бар» («Әхзаб» сүресі, 23-аят).
\r\n\r\nТағы бір аятта: «Бір Алланың ғана разылығын қалап, Раббыларына ертелі-кеш дұға жасап, жалбарынатын мүміндермен бірге болуда барынша сабырлы болып табандылық таныт. Қу тіршіліктің сән-салтанатына аңсарың ауып, әлгі адамдардан көз жазып қалма. Бізді еске алмайтындай етіп өзіміз қаперсіз еткен, нәпсінің қалауына ерген әрі бүкіл ісі шектен шыққан әлдекімге ерме» («Кәһф» сүресі сүресі, 28-аят) делінген. Бұл аяттан жаман адамға ермеу қажеттігін жақсы түсінеміз.
\r\n\r\nЖаратқан Жаббар Хақтан уахи түскенде Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жасы қырықта болатын. Ал насихатына еріп, иманға келгендердің басым бөлігі жастар еді.
\r\nЖалпы дінді насихаттаған кезде де Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жастардың орнын ерекше бағалаған. Бір хадисінде балалығын байсалдылыққа жеңдіріп, ақыл тоқтатып, имандылық жолында ерте есейгендерді ең қайырлы жас деп сипаттайды.
\r\n
\r\nРиуаят бойынша, Омар ибн Хаттаб (Алла оған разы болсын) өзінің халифалығы кезінде қандай да бір қиын мәселе сөз болғанда жастардан арнайы пікір сұрайды екен. Өйткені олардың ойлары жүйрік, зерек болады деп тұжырымдаған.
\r\n
\r\nЖиырмасыншы ғасырдың бас шенінде ерекше белсенділігімен тарих сахнасына шыққан қазақ зиялыларының да басым бөлігі жастар болатын. Олар ғасырлар бойы бодандықта болып келген елдің мешеу жайына жайбарақат қарап отыра алмай, біліммен қаруланып, азаттық үшін күрестерін бастап кетті. Ел-жұртты, оның ішінде жастарды жаңа заманға бейімделіп, дербес ел болудың қамын ойлауға шақырды. Нәтижесінде, әр жерде қазақ жастарының ұйымдары құрыла бастады.
\r\n
\r\nМемлекет басшысы қадірлі Қасым-Жомарт Кемелұлы бір сөзінде: «Біздің қоғам еңбек құндылықтарына деген көзқарасты өзгертуі керек. Жас буынға еңбекті бағалауды, оны абыройлы және абыройлы емес деп бөлмеуді үйреткеніміз жөн. Өкінішке қарай жастарымыз әп-сәтте байып кеткісі келеді. Олардың лотереяға, бәс тігуге және букмекер агенттіктеріне жаппай әуестігінің себебі осында», – деп атап өткен болатын.
\r\n
\r\nЖастық шақ – талайлар қайта айналып барсам деп армандаған, бір минутын болса да қайтарып берсе деп қиялдаған алтын кезең. Ғалымдар жастық шақты тәуліктің сәске уақытына ұқсатады екен. Сәске уақытында күн қаншалықты қызып, жер бетіне шуағын мейлінше төгетіні секілді жастық шақ – тау қопарып, елдің жүгін арқалайтын уақыт. Сондықтан алтын уақытын босқа өткізбей, бойдағы
\r\nкүш пен жігерді елдің игілігіне сарп еткен ғана ұтады, мұратына жетеді.
\r\n
\r\nАлла Тағала жастарымызға иман байлығын нәсіп етіп, еліміз бен жерімізге қызмет ететін өскелең ұрпақтың қатарын арттырғай. Әмин!
«Иман» журналы, 2025 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-11-17_112257440.png","field_name":"2025-11-17T11:23:15.770287+05:00"},{"id":130,"title":"ЖАС ЕРЕКШЕЛІГІ","text":"Халқымыз көнеден бері адам жасына байланысты түрлі атаулар берген. Отбасы тәрбиесінде және қоғам өмірінде сол жас ерекшеліктер бойынша аталып, ақыл-кеңес беріліп отырған. Қала берсе, өлең-жырларға да қосқан. Әрине, мұндай жас ерекшеліктердің атауы әр ұлтта бар дәстүр. Бірақ қазақ халқының бұл атаудағы дәстүрі ерекше екені анық. Халқымызда әрбір шаққа қатысты төмендегідей атаулар берілгенін атап өтейік:
\r\n\r\nМүшел жас:
\r\n\r\nКейбір жас ерекшеліктері:
\r\n\r\nШариғат бойынша жергілікті қолданыстағы дәстүр ислам дініне қайшы болмаса, ондай дәстүрді жалғастыруға, ұстануға рұқсат етеді. Жоғарыда аталған жас ерекшеліктерге байланысты қолданылған атаулар діни сенім мен қағидаларға қайшы болмағандықтан бабаларымыз өз тұрмыс-тіршіліктерінде дәстүр ретінде сақтады. Ал, ислам діні бойынша мұндай жас ерекшеліктер бар ма деген сұрақ туындайтыны анық. Дінде жас ерекшеліктердің атауына қатысты арнайы ереже болмағанымен кейбір жастар жайында айтылған. Шариғатта адам жасына қатысты айтылған мәселелер негізінен құлшылықпен байланысты қарастырылған. Мәселен, мына хадисте баланы 7 жастан бастап намазға үйрету бұйырылады.
\r\n\r\nПайғамбарымыз ﷺ бір хадисінде: «Балаларыңыз жеті жасқа келгенде намаз оқуға бұйырыңдар. Олар он жасқа келгенде намаз оқымаса, (жалқаулық танытса), тәртіпке салыңдар. Әрі олардың жатын орындарын бөлектеңдер» (Имам Ахмет, Әбу Дәуіт риуаят еткен).
\r\n\r\nШариғат бойынша адамның Алла құзырында жауапты болатын жас «балиғат» жасы деп атайды. Балиғат жасы ер балалар үшін 13 жас болса, қыз балалар үшін 10-11 жас аралығы. Әр аймақтың климатына байланысты адамдардың физиологиялық тұрғыдан жетілуі әр түрлі. Сол себепті ұлы сөзде ұят жоқ демекші, қыз бала етеккір көргеннен бастап балиғат жасына толған болып саналады. Қазақ халқының «Он үш жаста отау иесі» деп, осы жаспен мүшелге толтыруы жай айтылмаған. Өйткені шариғат бойынша 13-тегі жасөспірім балиғат жасына толып діни құлшылық жасаумен міндеттеледі. Балиғат жасына қатысты ардақты Пайғамбарымыздың ﷺ хадистерінде айтылған.
\r\n\r\nАлланың Елшісі ﷺ бір хадисінде былай дейді: «Үш адамнан қалам көтерілген (күнә жазылмайды): балиғатқа жеткенге дейін сәбиден, оянғанға дейін ұйқыда жатқаннан және айыққанға дейін ақылынан адасқаннан» (Ахмет, Термези риуаят еткен).
\r\n\r\nАлланың Елшісі ﷺ бірде Әбу Бәкір қызы Әсмаға: «Уа, Әсма! Әйел балиғат жасына жеткен кезде оның мына мүшелерінен басқа жерлерінің көрінуі дұрыс болмайды», – деп, қолдары мен жүзіне ишарат еткен (Әбу Дәуіт риуаят еткен).
\r\n\r\nДінімізде 40 жас мәселесі де айтылып өткен. Шариғатта 40 жас адамның кемелденген, ақыл тоқтатқан, тәжірибелі ғұмыр белесі ретінде айтылады. Сол секілді осы жаста көптеген пайғамбарларға пайғамбарлық келген. Ардақты Пайғамбарымызға ﷺ да 40 жасынан бастап уахи түсе бастады. Көптеген дін ғалымдарының да осы жастан кейін қалам алып, кітап жазғаны туралы тарихи деректер де бар.
\r\n\r\nҚұран Кәрім сол 40 жас жайында былай дейді: «Адамды біз атааналарына жақсылық жасауға бұйырдық. Адамдарды анасы ауырлап жүріп, құрсағында көтерді, қиналып босанады. Құрсақ көтеру, емшек емізіп бағу мерзімі отыз айға созылады. Нәресте өседі, қырық жасқа да толады. (Сонда ол): «Тәңірім! Сенің өзіме берген және ата-анама берген игілігіңе шүкірлік етуім үшін, сен риза болатындай ізгіліктер жасауым үшін маған медет бер. Менің ұрпағымның да тағдырын оңда. Мен Саған шынайы тәубе еттім. Мен шынайы мұсылманмын», - дейді» («Ахқаф» сүресі, 15-аят).
\r\n\r\nХалқымызда «40 жас – қылыш жас, қырықта қамал алар» деген нақыл тектен тек айтылмаған.
\r\n\r\nДінімізде алпыс үш жас «Пайғамбар жасы» деген түсінік қалыптасқан. Себебі Мұхаммед ﷺ пайғамбарымыз алпыс үш жасында қайтыс болған еді. Пайғамбарымыздың ﷺ үш халифасы да алпыс үш жасында дүние салған. Сондықтан 63 жасқа толғанда «Пайғамбар жасына келдім» дейтін дәстүр халық арасында кең тараған. Алайда бұл һижри бойынша есептелген, оны миләди жыл санауымен есептесек, 61 жас болады
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-11-17_112447985.png","field_name":"2025-11-17T11:24:53.766784+05:00"},{"id":131,"title":"ИХСАН ДЕГЕНІМІЗ...","text":"Ихсан сөзі жақсылыққа жеткізу, жақсылық жасау, бір нәрсені соңына дейін орындау, тиянақтылық, шынайылық деген сынды мағынаны білдіреді. Ал шариғатта «амалдарды Алла көріп тұрғандай сезімде орындау» дегенге саяды.
\r\n\r\nСаңлақ сахабалардың бірі Омар (р.а) осы ихсан ұғымына қатысты мынадай бір оқиғаны риуаят етеді:
\r\n\r\n«Бірде Алла Елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жанында отырғанымызда күтпеген жерден қасымызға бойында жолаушының белгісі жоқ және біздің ешбіріміз танымайтын қара шашты, аппақ киімді кісі келді. Ол Пайғамбардың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қарсы алдына тізесіне тізесін тигізіп отырды да, қолын санына қойып: «Уа, Мұхаммед, маған Ислам жайлы айтып берші», – деді. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деді:
\r\n\r\n«ИСЛАМ дегеніміз – Алладан басқа құлшылыққа лайықты ешкімнің және ештеңенің жоқ екеніне және Мұхаммед Оның елшісі екеніне куәлік келтіруің, намаз оқуың, дүниеңнен парыз етілген зекет беруің, Рамазан айында ораза ұстауың және шамаң жетсе, қажылық жасауың». Ол: «Дұрыс айтасың», – деді. Біз оның Пайғамбарға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әрі сұрақ қойып, әрі оның айтқандарының дұрыстығын растап отырғанына таңғалдық. Содан соң ол: «Маған Иман жөнінде айтшы», – деп тіл қатты. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деп жауап берді:
\r\n\r\n«ИМАН дегеніміз – Аллаға, Оның Періштелеріне, түсірген Кітаптарына, Оның Елшілеріне, Ақырет күніне және жақсылық пен жамандықтың тағдырдан екеніне иман келтіруің». Әлгі адам тағы да: «Дұрыс айтасың», – деді де: «Маған ихсан туралы баяндап берші», – деді. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\n«ИХСАН дегеніміз – Алла көріп тұрғандай құлшылық жасауың, сен Оны көрмесең де, шын мәнінде, Ол сені көріп тұр», – деп жауап қайтарды. Содан соң: «Енді маған Қияметтің қашан болатынынан хабар берші», – деді. Оған Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай жауап берді:
\r\n\r\n«Сұралушы сұраушыдан артық білмейді». «Ендеше, маған Қияметтің белгілерін айтшы», – деді. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\n«Ақырет жақындағанда күң өз қожайынын дүниеге әкеледі және жалаң аяқ, үстінде киімі жоқ, қой баққан кедейлердің биік үй салып жарысқандарын көресің», – деді. Сосын әлгі адам кетіп қалды. Мен біраз уақыт кідіре тұрғаннан кейін Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, Омар, әлгі сұрақ қойған кісінің кім екенін білесің бе?» – деп сұрады. Мен: «Алла мен Оның елшісі жақсырақ біледі», – дедім. Сонда Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында, ол сендерге діндеріңді үйрету үшін келген Жебірейіл», – деді»[1].
\r\n\r\nАлла көріп тұр деген шынайы сезімде өмір сүру үшін Алладан шынайы қорқыныш қажет, жүректе тақуалық болуы тиіс. Ақыреттегі қорқынышты жағдайларды үнемі есте сақтап, қайтар күнге дайындық жасаумен шұғылдану маңызды. Қасиетті Құранның «Шәмс» сүресінде айтылғандай: «Расында, нәпсісін тазартқан кісі құтылды. Әлдекім оны кірлетсе, қор болды»[2].
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) да өз өсиеттерінде адамның ең биік дұшпаны нәпсісі екенін ескертіп, бойдағы жағымсыз, жаман қасиеттерді тәрбиелеу керектігін көп насихаттаған. Ислам тарихындағы үлкен соғыстардың бірі – Табук жорығынан қайтып келе жатып сахабаларына: «Кіші жиһадтан (жорықтан) үлкен жиһадқа (нәпсімен күресуге) оралдық», – деген екен.
\r\n\r\nИхсан ұғымын өз тұжырымымызбен былай сипаттасақ... Адам баласы құдды бір тәрбиені, қадағалау мен бақылап отыруды қажет ететін нәресте іспетті. Жүріп тұруы, тамақ жеуі, ұйықтауына дейін әрдайым қарап отыруды талап етеді. Яғни адам тәрбиесін үнемі жүргізіп отырады. Абай атамыз бір сөзінде: «Егер де есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәрте, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өмірді қалай өткіздің екен, не білімге, не ақыретке, не дүниеге жарамды, күнін де өзің өкінбестей қылықпен өткізіппісің?» – деп, адам баласын өтіп жатқан өз өміріне үңілуді өсиет еткен. Хазреті Әли (р.а.): «Есепке тартылмай тұрып, өзіңді есепке тартыңдар», – деген.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, «Ихсан – адам баласының рухани тұрғыдан кемелдіктің шыңына әрдайым ұмтылып отыруы»... Алла ең дұрысын білуші!
\r\n\r\nҚалижан Заңқоев,
\r\n\r\n«Раиса ана» мешітінің бас имамы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-11-24_151842872.png","field_name":"2025-11-24T15:19:02.177195+05:00"},{"id":132,"title":"ДІННІҢ МАҚСАТЫ – АДАМДЫ КЕМЕЛДЕНДІРУ","text":"ҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының бастамаларына, атқарып жатқан орасан зор жұмыстарына, күнделікті өмірден, әлеуметтік желіден етене таныспыз. Әсіресе дәстүрлі діни танымды қалыптастыру бағытындағы ең маңызды еңбек – имам Матрудидің «Таухид кітабының» «Muftyat» баспасынан шығуы бас мүфтидің тікелей жанашырлығы болатын.
\r\n\r\nСонымен қатар ҚМДБ Төрағасының жеті бағыт бойынша, атап айтсақ, ақпарат және қоғаммен байланыс, уағыз-насихат, қайырымдылық, оқу-ағарту және кадрлық әлеует, рухани тәрбие – Ихсан ілімі, дін мен дәстүр, жат діни ағымдармен жұмыс бағыттары – еліміз үшін де өзекті әрі дер кезінде қабылданған міндеттер.
\r\n\r\nДіннің түпкі мақсаты – адамды кемелдендіру, рухани тәрбелеу. Бұл бағыттағы ілім Ихсан ілімі деп аталады. Ихсан жақсылық пен рақым көрсетуді, бір нәрсені ең жақсы түрде істеуді, Аллаға шын жүректен, ықыласпен қызмет етуді білдіреді. Ихсанмен айналысқан адамды «мухсин» деп атайды. Әзіреті Әли: «Адамдар өз жұмысын ихсанмен орындау арқылы құрметті болады», – деп адамдардың атқарар жұмысында ихсан дәрежесіне жету үшін, ол істі білуі әрі сол ісінің нәтижесінің жақсылыққа айналу керектігін меңзеген.
\r\n\r\nАхлақ, адамгершілік әдебиеттерінде ихсанды көбіне «жақсылық жасауда талап етілетін өлшемнің минимум шегінен шығу және ықылас-сүйіспеншілікпен жасау» мағынасында қолданады. Рағиб әл-Исфаханидің және басқа ислам ғалымдарының айтқан пікірі бойынша ихсан – әділеттен бір саты жоғары. Өйткені әділет – қарызын төлеу, алашағын алу болса, ихсан – өзгелерге өз үлесіңнен әлдеқайда көбін беру, алуың керек болғанда ең азын алу. Сондықтан әділдікті сақтау уәжіп болса, ихсанды сақтау мұстахаб амал болып есептеледі (әл-Муфрат, «хсн», «адл» баптары; Ғазали, Ихия, II, 79).
\r\n\r\nЖалпы Құранда ихсан ұғымы жетпістен аса аятта кездеседі. Ихсан ұғымы адамға қатысты аяттар мен хадистерде екі жағдайда қолданылады. Біріншісі, «Өз ісіңді көркем түрде істеу, кемелдендіру» деп қысқаша сипатталған құлдың Аллаға деген терең құрметі. Сондай-ақ адалдығы мен мойынсұнушылық рухы және осы көңіл-күйдің нәтижесі болып саналатын жақсы мінез-құлық жатады. Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көпшілікке «Жәбірейіл хадисі» деп танылған хадисте «Ихсан – Алланы көріп тұрғаныңдай Оған құлшылық етуің. Себебі сен оны көрмесең де, шүбәсіз Ол сені көруде» (Бұхари, «Тәпсір», 31/2, «Иман», 37; Мүслім, «Иман», 1) деп түсіндіруі, ықыласпен қоса ихсанның да не екенін нақты көрсеткен.
\r\n\r\nЕкіншісі, Ихсан жұмсақтық, сабырлық ізгілігінен туындаған адамның, әсіресе ата-анасына, басқа да адамдарға деген сүйіспеншілігіне негізделген риясыз қатынасты білдіреді. Құран аяттарында «мухсиндердің» ерекше сипаттары болып есептелетін, ихсан ұғымымен мәндес ашуға бой алдырмау, кешірімділік, төзімділік, шыдамдылық, сабыр, шектен шықпау, батылдық, табандылық, жомарттық секілді ізгі қасиеттер жиі айтылады.
\r\n\r\nАдам баласы өзіне мейіріммен қарап, қол ұшын созған, жақсылық жасаған адамды жақсы көретіні ақиқат. Осы тұрғыдан қарағанда нағыз ихсан иесі – Алла Тағала. Адамдар арасында жақсы адамдардың болуы Жаратқанның құлдарына деген мейірімділігі, ихсаны десек, қателеспейміз. Жаратқан Алла Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбардың үмметіне мейірімін төгіп, елі мен жері үшін игілік жолында ықыласпен қызмет атқаруды нәсіп еткей.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Мұратбек ДӘРІБАЙ
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-11-24_151940224.png","field_name":"2025-11-24T15:19:55.846192+05:00"},{"id":133,"title":"\"Дұғам қабыл болсын\" десеңіз","text":""Дұғам қабыл болсын" десеңіз
\r\n\r\nАраб тіліндегі «дуъаа» сөзінің мағынасы «сұрау», «жалбарыну» дегенге келеді. Аллаға дұға ету деген сөз Оған жалбарынып, әр нәрсенің қайырлысын сұрау дегенді білдіреді. Басқа бір адамға дұға ету ол адамға жақсылық тілеу дегенге саяды. Демек, дұға пенденің Раббысынан жалбарынып сұрауын білдіреді.
\r\n\r\nОсы тұста айта кететін бір жайт, жасаған дұғасы қабыл болуы үшін әр мұсылман дұғаның әдептері мен шарттарын, қабыл болу ықтималдығы жоғары уақыттар мен қабыл болуын тосатын кедергілер жайлы хабардар болғаны дұрыс.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Дұғаның әдептері
\r\n\r\n1. Аллаға мадақ, Пайғамбарға (Оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) салауат айтумен бастап, аяқтау керек;
\r\n\r\n2. Дұғаны кеңшілік кезінде де, қиындық кезінде де қылу;
\r\n\r\n3. Жанұясына не мал-мүлкіне, балаларына немесе өзіне қарсы дұға қылмауы тиіс;
\r\n\r\n4. Дұғаны ақырын дауыспен қылу;
\r\n\r\n5. Дұға қылғанда Аллаға қатты жалбарыну;
\r\n\r\n6. Дұғаны қайта-қайта қылу;
\r\n\r\n7. Құбылаға қарап дұға қылу;
\r\n\r\n8. Дұға қылғанда қолды жоғары көтеру;
\r\n\r\n9. Дұға қылардан бұрын дәрет алу;
\r\n\r\n10. Дұға қылғанда Алла Тағаладан қорқып жылау;
\r\n\r\n11. Басқа біреуге дұға қылса бірінші өзінен бастауы тиіс;
\r\n\r\n12. Тәубе ету және хақсыз істегендерін қайтару;
\r\n\r\n13. Өзімен бірге ата-анасына да дұға қылу;
\r\n\r\n14. Өзімен бірге иман келтірген ерлер мен әйелдерге де дұға қылу.
\r\n\r\nДұғаның қабыл болуының басты уақыттары
\r\n\r\nБірінші шарт: Ықылас-ынта. Ол – дұға мен оған амалды барлық күмән туғызатын нәрселерден таза орындау, барлық істі бір Аллаға тапсыру;
\r\n\r\nЕкінші шарт: ұдайылық. Бұл – тек дұғаның ғана емес, ғибадат түрлерінің барлығының да шарты;
\r\n\r\nҮшінші шарт: Алла тағалаға шын сенім мен дұғаның қабыл болуына анық илану;
\r\n\r\nТөртінші шарт: дұғаны жүректен шығару, Раббыдан қорқу, Алланың алдындағы мол сауаптан үміт етіп, жазаларынан жасқану;
\r\n\r\nБесінші шарт: дұғаны нық шешіммен, ыждағаттылықпен, байсалдылықпен тілеу. Мұсылман Раббысына тілеу тілегенде айнымас нық шешіммен, ынты-шынтысымен беріліп дұға қылуы керек.
\r\n\r\nБірінші кедергі: харамға бой алдыру, хараммен жеу, ішу, кию;
\r\n\r\nЕкінші кедергі: дұғаның тез қабыл болуына деген шыдамсыздық танытып, ақырында дұғаны тастап қою;
\r\n\r\nҮшінші кедергі: асылық және тыйым салынған істерге бой ұру. Дұғаның қабыл болуына тыйым салынған шектерді бұзып, күнәларға бару кедергі болуы мүмкін;
\r\n\r\nТөртінші кедергі: Алла Тағаланың міндеттеген парыздарын орындамау. Құлшылық істерін орындаудың дұғаның қабыл болуының бір себебі десек, керісінше, мұсылманға міндеттелінген парыздарды орындамау да дұғаның қабыл болуына кедергі болып есептеледі;
\r\n\r\nБесінші кедергі: Күнә-қателікте болу не туыстық байланыстарын үзу;
\r\n\r\nАлтыншы кедергі: Дұғаның қабыл болуы Алланың хикметімен кешігуі ықтимал. Бұл туралы бір хадисте айтылған.
\r\n\r\nДұғасы қабыл кісілер:
\r\n\r\n«Үш адамның дұғасын Алла Тағала қайтармайды: Алланы көп зікір етушінің, жәбірленген жанның және әділ имамның» (Әл-Бәйһақи).
\r\n\r\n«Кәпір болса да мазлұмның дұғасынан сақтаныңдар! Өйткені оның дұғасына бөгет жоқ» (Ахмад).
\r\n\r\nОның балық ішінде еткен дұғасы: «Иә, Алла Тағала! Сенен басқа Тәңір жоқ! Сен кемшіліктен пәксің! Мен шынында өзіме зұлымдық етіп қойдым». Қай жағдай болмасын мұсылман пенде бұл дұғамен тілек етсе Алла оның дұғасын қабыл етеді. (Әт-Тирмизи, Ахмад, Нәсәи, Хаким)
\r\n\r\n«Кімде-кім қиыншылық сәттерінде дұғасы қабыл болуын қаласа – кеңшілік кездерде Алла Тағалаға көп дұға етсін!» (Әт-Тирмизи, Хаким).
\r\n\r\n«Үш түрлі дұға қабыл: Ораза ұстаушының, жәбір шеккеннің және мүсәпірдің» (Әл-Байһақи).
\r\n\r\n«Үш түрлі дұға қабыл, оған күмән жоқ. Ол: мазлұмның (жәбір көрушінің), мүсәпірдің және ата-ананың баласына қылған дұғасы» (Ибн Мәжә, Әбу Дәуд).
\r\n\r\n«Бір мұсылман басқа мұсылман бауырына сырттай дұға қылса періштелер оған: «Сол нәрсе саған да болсын!» дейді». (Мүслим)
\r\n\r\n«Расында Алла Тағала (ізгі ұрпақтың дұғасымен) пенденің дәрежесін көтереді. Сонда пенде: «Бұл ненің себебінен?» - деп сұрайды, Алла Тағала: «Сенің ұрпақтарыңның дұғасы себепті», - деп жауап береді» (Әл-Баззар).
\r\n\r\nҚосымша дұғалар
\r\n\r\n\r\n\r\n
◊ Ата-ана үшін жасалатын дұға
\r\n\r\nОқылуы: «Роб-бир-хәм-һу-мәә-кә-мәә роб-бә-иәә-нии со-ғии-роо»
\r\n\r\nМағынасы: «Раббым, Мені кішкентайымнан бағып, тәрбиелеп өсіргеніңдей оларға мейірім ет!»
\r\n\r\n◊ Жоқшылықтан, ауру-сырқаудан сыйыну
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Тәніме саулық бер! Уа, Алла! Естуіме саулық бер! Уа, Алла! Жанарыма саулық бер! Сенен басқа ешбір құдай жоқ. Уа, Алла! Мен күпірлік пен жоқшылықтан Өзіңе сыйынып, пана сұраймын. Сондай-ақ қабір азабынан Өзіңе сыйынып, пана сұраймын. Сенен басқа ешбір Құдай жоқ.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма ъафини фи бәдәни, Аллаһум- мә ъафини фи сәмъи, Аллаһумма ъафини фи бәсари, лә иләһә иллә әнт. Аллаһумма инни әъузу бикә минәл-куфри уәл-фәқри, уә әъузу бикә мин ъазәбил-қабри, лә иләһә иллә әнт».
\r\n\r\n◊Жақсы мінез сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Мені өмірдің қиындығынан сақтай гөр. Мені ең жақсы істер мен жақсы мінезге жетелей гөр. Өйткені оның ең жақсысына Сенен басқа ешкім жетелей алмайды. Және оның жаманын менен айықтырғайсың. Өйткені оның жаманынан мені Сенен басқа ешкім де айықтыра алмайды.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әъузу бикә мин ән ураддә илә әрзәлил-ъумр. Аллаһуммаһ-дини әхсәнәл-әъмәли, уәл-әхләқи лә йәһди ли-әхсәниһә иллә әнтә уәсриф ъанни сәий-әһә лә йәсрифу ъаннисәий-әһә иллә әнт».
\r\n\r\n◊Ризық сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Көбейте гөр, кемітпе, сыйлы қыл да, бейшара қылма, бере гөр де, тыя көрме, бізді таңда да, құр қалдырма. Уа, Алла! Барлық істерімнің соңын жақсарт. Дүние қорлығынан және ақырет азабынан құтқар.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма зиднә уә лә тәнқуснә, уә әкримнә уә лә туһиннә, уә аътыйнә уә лә тәхримнә, уә әсирнә уә лә ту-әссир ъаләйнә. Аллаһумма әхсин ъақибәтәнә фил-умури куллиһә, уә әжирнә мин хизид-дуния уә ъазәбил-әхира».
\r\n\r\n◊Жақсылық сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Жақсылықтың бастауы мен соңын, әуелгісі мен ақырғысын, әшкересі мен жасырынын, Жәннаттағы биік дәрежелерді сұраймын. Менің зікірімді жоғарылатып, ауыртпалығымды таста, жүрегімді тазалап, әурет жерімді сақта және күнәларымды кешір.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әс-әлукә фәуәтихәл-хайри уә хауәтимәһу уә жауәмиъәһу, уә әууәләһу уә әхираһу уә заһираһу уә бәтыйнәһу, уәддәражәтил-ъулә минәл-жәннәһ. Аллаһумма инни әс-әлукә ән тарфәъә зикри, уә тәдаъа уизри, уә тутаһһира қалби, уә тухассинә фаржи, уә тәғфира ли зәнби».
\r\n\r\n◊ Алладан Өзін жақсы көретін жүрек, иман сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Өзіңді жақсы көруді және Сені жақсы көретінді жақсы көруді және Сенің жақсы көруіңе жақындататын әрбір амалды жақсы көруді маған нәсіп ет. Уа, Алла! Сенен мәселенің қайырлысын, жақсы дұға, жақсы нәтиже және жақсы сауап сұраймын. Мені бекем ет және таразымды ауырлат, иманымды нығайт, дәрежемді көтер, намазымды және ғибадаттарымды қабыл ет, қатемді кешір және маған жоғары дәрежелі Жәннатты нәсіп ет!
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әс-әлукә хуббәкә уә хуббә мән йухиббукә, уә хуббә куллә ъамә лин йуқаррибуни илә хуббик. Аллаһумма инни әс- әлукә хайрал-мәс-әләти, уә хайрад-дуъа-и уә хайран-нәжәхи, уә хайрас-сәуәби, уә сәббитни уә сәққил мауазини, уә хаққиқ имәни, уәрфаъ дәражәти, уә тәқаббәл саләти уә ъибәдәти, уәғфир хати-әти уә әс-әлукәд-дәражәтил-ъулә минәл-жәннәһ».
\r\n\r\n◊Береке сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Менің естуімді, көруімді, мінезімді, сырт келбетімді, отбасымды, өмірімді және амалымды берекелі етуіңді сұраймын, ізгі амалдарымды қабыл еткейсің. Сенен Жәннаттағы биік дәрежені сұраймын.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әс-әлукә ән тубәрикә фи сәмъи, уә фи бәсари, уә фи халқи, уә фи хулуқи, уә фи әһли, уә фи махйа-я, уә фи ъамәли, уә тәқаббәл хәсәнәти, уә әс-әлукәд- даражәтил-ъулә минәл-жәннәһ».
\r\n\r\n◊Алланың разылығын сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Шынайы иман, иманды көркем мінез, артынан бақыт ілескен табыс, Сенен келетін мейірім және жарылқау, кешірім және разылығыңды сұраймын.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма инни әс-әлукә сиххатән фи имәни, уә имәнән фи хусни хулуқин, уә нәжәхән йәтбәъуһу фәләхун, рахмәтән минкә уә ъафиәтән минкә, уә мәғфиратән уә ридуәнә».
\r\n\r\n◊Алладан көмек сұрау
\r\n\r\nМағынасы: Я, Алла! Істерімнің қорғаушысы болған дінімді, өмір сүретін дүниемді, қайтып оралатын ақыретімді түзегейсің. Өмірімді ізгі амалдарды көбейту, ал өлімімді барлық жамандықтан демалу қылғайсың. Уа, Раббым! Маған көмектесе гөр және маған қарсы көмектеспегейсің. Мені жеңіске жеткіз және біреуге жығып берме. Мені тура жолға сал және тура жолды маған жеңіл қылғайсың.
\r\n\r\nОқылуы: «Аллаһумма әслих ли динил-ләзи һууә ъисмәту әмри, уә әслих ли дуния-ялләти фиһә мәъәши, уә әслих ли әхиратил-ләти иләйһә мәъади, уәжъалил-хәятә зиядатән ли фи кулли хайрин, уәжъалил-мәутә рахатән ли мин кулли шәрр. Уә Рабби әъинни уә лә туъин ъаләйя уәнсурни уә лә тәнсур ъаләйя, уәһдини уә йәссирил-һудә ли».
\r\n\r\nКүнделікті дұғалар
\r\n\r\nاَللَّهُمَّ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ». رَوَاهُ البُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.
\r\n\r\n1. Оқылуы: «Аллааһуммә, Раббәнәә әәтинә фид-дуния хәсәнәтәу-уа фил-аахирати хәсәнәтәу-уа қинаа ъәзәәбән-наар».
\r\n\r\nМағынасы: «Уа, Алла! Раббымыз! Бізге дүниеде де жақсылық бер, ақыретте де жақсылық бер және тозақ азабынан сақта!». Бұхари мен Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\n2- «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ النَّارِ وَعَذَابِ النَّارِ، وَفِتْنَةِ القَبْرِ، وَعَذَابِ القَبْرِ، وَشَرِّ فِتْنَةِ الغِنَى، وَشَرِّ فِتْنَةِ الفَقْرِ، اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ فِتْنَةِ المَسِيحِ الدَّجَّالِ، اَللَّهُمَّ اغْسِلْ قَلْبِي بِمَاءِ الثَّلْجِ وَالبَرَدِ، وَنَقِّ قَلْبِي مِنَ الخَطَايَا كَمَا نَقَّيْتَ الثَّوْبَ الأَبْيَضَ مِنَ الدَّنَسِ، وَبَاعِدْ بَيْنِي وَبَيْنَ خَطَايَايَ كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ المَشْرِقِ وَالمَغْرِبِ، اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكَسَلِ وَالْمَأْثَمِ وَالْمَغْرَمِ». رَوَاهُ البُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.
\r\n\r\n2. Оқылуы: «Аллааһуммә инни әъуузу бикә мин фитнәтин-наар уа ъәзәәбин-наар уа фитнәтил-қабри, уа шәрри фитнәтил-ғина, уа шәрри фитнәтил-фақри. Аллааһуммә инни әъуузу бикә мин шәрри фитнәтил-мәсиихид-дәджжаал. Аллааһуммағсил қалбии бимәәис-сәлджи уал-барад, уа наққи қалбии минәл-хатаайа кәмәә наққайтәс-сәубәл-әбйада минәд-дәнәс, уа бәәъид бәйнии уа бәйнә хатаайайа кәмәә бәәъәдтә бәйнәл-машриқи уал-мағриб. Аллааһуммә иннии әъуузу бикә минәл-кәсәли уал-мәсәми уал-мағрами».
\r\n\r\nМағынасы: «Уа, Алла! Шын мәнінде мен Өзіңмен тозақ сынағынан, тозақ азабынан, қабір сынағынан, қабір азабынан, байлықтың ауыр сынағынан, кедейліктің ауыр сынағынан сақтанамын. Уа, Алла! Шындығында мен Өзіңмен Мәсіх Дажалдың ауыр сынағынан сақтанамын. Уа, Алла! Жүрегімді қармен және суықпен жуғайсың. Жүрегімді күнә-қателіктерден аппақ киімді кірден тазартқандай тазартқайсың. Күнә-қателіктерім мен менің арамды шығыс пен батыстың арасындай ара-қашықтыққа алыстатқайсың. Уа, Алла! Шындығында мен Өзіңмен жалқаулықтан, күнәдан, зиянға ұшыраудан сақтанамын». Бұхари мен Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\n3 - «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ العَجْزِ وَالكَسَلِ، وَالجُبْنِ وَالهَرَمِ وَالبُخْلِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ القَبْرِ، وَمِنْ فِتْنَةِ المَحْيَا وَالمَمَاتِ». رَوَاهُ البُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.
\r\n\r\n3. Оқылуы: «Аллааһуммә иннии әъуузу бикә минәл-ъаджзи уал-кәсәли уал-джубни уал-һарами, уал-бухли уа әъуузу бикә мин ъәзәәбил-қабри, уа мин фитнәтил-махйа уал-мәмәәт».
\r\n\r\nМағынасы: «Уа, Алла! Шындығында мен Өзіңмен дәрменсіздіктен және жалқаулықтан, қорқақтықтан, кәріліктен, сараңдықтан сақтанамын. Сондай-ақ Өзіңмен қабір азабынан және тіршілік пен өлімнің сынақтарынан сақтанамын». Бұхари мен Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\n4 - «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ جَهْدِ البَلَاءِ، وَدَرَكِ الشَّقَاءِ، وَسُوءِ القَضَاءِ، وَشَمَاتَةِ الأَعْدَاءِ». رَوَاهُ البُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.
\r\n\r\n4. Оқылуы: «Аллааһуммә иннии әъуузу бикә мин джәһдил-бәләә, уа дәрәкиш-шақаа уа суу’ил-қада, уа шәмәәтәтил-әъдәә».
\r\n\r\nМағынасы: «Уа, Алла! Шындығында мен Өзіңмен бәленің меңдеп алуынан, бақытсыздықтың жетуінен, тағдырдың жаманынан, дұшпандардың табасынан сақтанамын». Бұхари мен Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\nДұғамыз неге қабыл болмайды?
\r\n\r\nБір ауылда дұғасы екі етілмей қабыл болатын бір адам бар екен. Дұғалары қабыл болмайтын бір топ адам әлгі адамның алдынан шығып, мұның сыры мен жай-жапсарын сұрайды. Дұғасы қабыл болатын адам бір топ адамнан: «Дәл қазір сендер танымайтын бір адам келіп қарызға ақша сұраса берер ме едіңдер?» - деп сұрайды.
\r\n\r\nОлар бірауыздан:
\r\n\r\n– Танымайтын адамға қалай қарыз береміз, - дейді.
\r\n\r\nЖарайды, егер мен сұрасам берер ме едіңдер? - деп тағы сұрақтың астына алады. Сен сұрасаң, әрине, береміз, - дейді. Олардан не үшін беретіндіктерінің себебін сұрағанда, былай жауап қайырады:
\r\n\r\n– Біз сені жақсы танимыз. Сен сөзіңде тұрасың, өтірік айтпайсың, шыншылсың. Сен әрдайым жақсылық істейсің, - дейді. Сонда әлгі адам:
\r\n\r\nМіне, Алла тағала да дәл солай. Өзін жақсы танитын, өзіне берік сенетін, әрдайым Оны еске алатын, құлдық міндетін қолынан келгенше дұрыс атқаратын адамдардың дұғасын қабыл етеді, - деген екен.
\r\n\r\nАлла Тағала қабыл болатын дұға нәсіп етсін!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-01_095506831.png","field_name":"2025-12-01T09:55:26.446041+05:00"},{"id":134,"title":"Қателіктердің пайдасы бар ма?","text":"Адам баласы жаратылысынан қателесуге, күнә жасауға бейім келеді. Қазақта осынау ақиқатты растайтын Пайғамбар (с.ғ.с.) хадисімен мағыналас «сүрінбейтін тұяқ, жаңылмайтын жақ болмайды», – деген аталы сөз қалған. Қателесу әр жұмыр басты пенденің басынан өткен әрі өтетін дүние.
\r\n\r\nАлла Тағала Адам (ғ.с.) пайғамбарға 1000 жылдық өмір сыйлаған екен. Оның өмір жасы туралы Ибн Аббас (р.а.) жеткізген хадисте Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Шын мәнінде ең бірінші болып мойындамаған Адам» - деп үш рет айтып, сөзін: «Алла Адамды (ғ.с.) жаратқан кезде оның белін сипап ұрпақтарын шығарды. Алла олардың екі көзінің ортасынан бір нұр жасаған еді. Сонда Адам (ғ.с.): «Ей, Раббым! Бұлар кім?» - деп сұрады. Алла Тағала: «Бұл сенің ұрпағыңның ішіндегі соңғы халықтардан (шығатын) бір кісі. Оның есімі – Дәуіт»,- деді. «Адам (ғ.с.): «Оған қанша өмір бердің?» - деді. Алла Тағала: «Алпыс жыл», - деді. Адам (ғ.с.): «Ей, Раббым! Оның өмірін ұзарт», - деді. Алла Тағала: «Тек сенің өміріңнен ұзартамын», - деді. Сөйтіп Адам пайғамбардың өмірінен Дәуіт пайғамбарға қырық жыл қосты. Алла Тағала періштелерді куә қылып, жаздырып қойды. Адамның (ғ.с.) өмірі аяғына жеткен кезде, оған өлім періштесі келді. (Сол кезде Адамның (ғ.с.) жасы 960 жасқа келген болатын. Ол өз жасының мың жыл екенін білетін). Періште: «Оны (қырық жылды) ұлың Дәуітке бермедің бе?» - деп айтты. Ол мойындамады. Алла Тағала оған жазуды шығарып, дәлел келтірді. Сөйтіп, Дәуіттің өмір жасын жүзге толтырып, Адамның (ғ.с.) өмір жасын мыңға толтырды», - деп айтқан[1].
\r\n\r\nПайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Адам (ғ.с.) қателесті, ұмытты және мойындамады. Бірақ ол мұны қасақана істеген жоқ, расында ол ұмытып қалған-ды. Ал, бұл адамзаттың табиғатына айналды. Олар мойындамайды. Бірақ, көбінесе ұмытулары себепті тайқиды. Олар қателік істейді және бұл да ұмытшақтықтан», – деген.
\r\n\r\nКөптеген психологтар жасалған қателіктердің нәтижесін «тәжірибе жинау» деп қарастырады. Осыған қарап, өмірімізде жасаған қателіктеріміздің де «пайдасы» бар екенін көруге болады. Өзімізді жегідей жеп, талай рет өкінуге мәжбүр еткен қателіктеріміздің «позитивті» жақтары мен кейбір «пайдаларын» талдап көрейік.
\r\n\r\nТӘУБЕГЕ КЕЛУГЕ МҮМКІНДІК
\r\n\r\nБіздің сенімімізде қателесу мен күнәдан пәктік тек періштелер мен пайғамбарларға ғана тән қасиет. Ендеше, мәселе, періштедей күнә атаулыдан пәк болу емес, мәселе, нәпсіге еріп немесе қателесіп күнә жасап қойған жағдайда бірден тәубе етіп, Алладан кешірім тілеуде жатыр. Алла Елшісі (с.ғ.с.): «Барлық адам күнә-қателік жасайды. Ал, пенделікке бой алдырып, күнә-қателік жасағандардың ізгі-жақсылары уақыт оздырмай тәубе еткендер»,[2] – деген. Құран Кәрімде тәубе етудің өте маңызды екенін білдіретін әрі тәубешіл жандардың артықшылығын баяндайтын көптеген аяттар бар, соның бірі:
\r\n\r\n«Шүбәсіз, Алла тәубешіл жандарды және (тәндік һәм рухани кірлерден) тазаланушыларды жақсы көреді», – деген «Бақара» сүресінің 222-аятында.
\r\n\r\nАдам баласы қателіктер мен ғапылдықтан қаша алмайды, өзінің әлсіздігі мен немқұрайлылығы себепті ниеті мен ойына ешқашан келмеген қателіктерге барып жатады. Бірақ, «жақсы» мұсылман, «жаман» мұсылманнан қате жасамайтындығы үшін артығырақ деген сөз емес. Мәселенің түйіні, сол жамалған қателіктер мен күнәлар үшін өкініп, тәубесіне келіп, Аллаға қайта келуінде, яғни кешірім тілеуінде жатыр. Себебі, «тәубе» сөзінің тілдік мағынасы «қайту, оралу» дегенді білдіреді. Ал, діндегі мағынасы күнәға батып, тура жолдан таю арқылы Алладан алшақтап кеткеннен кейін пенденің істеген күнәсі үшін өкініш білдіріп, Раббысына қайта оралуы.
\r\n\r\nЖасаған қателіктеріміз бен күнәларымыз біздің өкініп, тәубеге келуімізге жол ашар бір «мүмкіндік». Осылай «тәубеге бір келесіз ғой, сондықтан қателік жасай беріңіз» деуден аулақпын. Әйтсе де, Алланың «әл-Ғафур» (құлдарының күнәлары қаншалықты үлкен болса да кешірім етуші), «әл-Ғаффар» (құлдарының күнәлары қанша жерден көп болса да кешірім етуші), «әт-Тәууәб» (құлдарының шынайы туәбелерін әрдайым қабыл етуші) деген есімдеріне, бізге берген хақ уағдасы мен шексіз мейіріміне үміт арта отырып, біліп, білмей, жасырын, жария жасаған әрбір күнәнің артынан үнемі тәубеге келіп отыруымыз керек.
\r\n\r\nНЕСІБЕ-РИЗЫҚТЫҢ МОЛАЮЫ (ӨСУІ)
\r\n\r\nҚұранда:
\r\n\r\n«(Сондай-ақ оларға): «Раббыларыңнан жарылқау тілеңдер. Өйткені Ол, өте жарылқаушы» дедім. Ол, сендерге аспаннан мол-мол жаңбыр жібереді. Әрі өздеріңді малдар, балалармен қамдайды. Және сендер үшін бақшалар жасап, өзендер ағызады», - деген «Нұх» сүресінің 10-12 – аяттары бар.
\r\n\r\nИмам Ибн Кәсир бұл аят туралы: «Бұл дегеніміз: егер сіз Алладан кешірім, жарылқау тілеп, тек Оған бойсұнатын болсаңыз, ризық-несібеңіз берекелі, мол болады және Ол сізге көктен сый түсіріп, сіз үшін жердегі сыйын да арттырады...», – деген.
\r\n\r\n«АЛЛАНЫ ҚУАНТУ» МҮМКІНДІГІ
\r\n\r\nПайғамбарымыз (с.ғ.с.) бір хадисінде:
\r\n\r\n«Құлы тәубеге келгендегі Алла Тағаланың қуанышы қайсы біреуіңнің шөл далада жоғалтып алған түйесін ойламаған жерде кезіктірген сәттегі қуанышынан әлдеқайда артық»,[3] – деп,
\r\n\r\nАлла Тағаланың пендесі тәубеге келгенде қатты қуанатындығын жеткізген. Алланың алдында ізгі амал жасап, даңдайсып, Алладан ұзақтап кеткеннен, жасаған күнәсі үшін өкініп, тәубеге келіп, Аллаға жақындау артығырақ. Міне, сондықтан, тәубеге келу Алланы «қуантып», тәубе етуші адамның жүрегіне тыныштық пен қуаныш сыйлайды. Десек те, Алла Тағаланың біздің Оны қуантуымызға еш мұқтаж емес екендігін ескеру керек. Алла Тағала біз келтірген мысалдардан пәк және аса Ұлы!
\r\n\r\nЖАҚСЫ МЕН ЖАМАНДЫ ТАНИ БІЛУ
\r\n\r\nКүнә немесе қателік жасап, кейін сол күнәлары үшін өкініп, тәубеге келген адам жақсы мен жаманның аражігін ажырата алады. Және сол істерді енді жасамауға бел буады.
\r\n\r\nЖоғарыда аталғандарды «жасаған қателіктеріміздің осыншама пайдасы бар екен, демек, сол қателіктер мен күнәні жасауды жалғастыра беру керек» деп түсінбей, керісінше, өміріңізде сондай олқылықтар орын алып жатқанда, Алланың мейірімі мен рахымынан үміт үзбей, Алла разы болатын амалдарды көптеп жасауға ниеттену керек деп түсініңіз.
\r\n\r\nАлла баршамызды күнәлі істер мен қате-кемшіліктерді жасаудан сақтасын!
\r\n\r\n[1] Ахмад
\r\n[2] Ахмад, Тирмизи, Ибн Мәжә.
\r\n[3] Бұхари, Муслим.
Адамның Алла алдында орындауы міндет болған амалдар бар. Осы шариғи міндеттің екі түрі болады. Біріншісі – сыртқы амалдар. Екіншісі – ішкі амалдар. Сыртқы амалдар денемен орындалса, ал ішкі амалдар жүрекпен орындалады. Жүрекпен орындалатын амалдар жайлы ойымызбен бөлісуді жөн көрдік. Өйткені, адамның іші түзелмей, сырты түзелмейді.
\r\n\r\nАллаға, періштелеріне, кітаптарына, пайғамбарларына сену, әр істе шынайы ықылас таныту, Алланың үкіміне риза болу, шыншылдық, тәуекел ету, т.б. амалдар жүрек ісіне қатысты амалдар.
\r\n\r\nЖүрек амалына қатысты ең үлкен маңызды мәселе – Аллаға ғана сену және Оған серік қоспау. Алла Тағала Құранда былай дейді: «Ендеше, кімде-кім Раббысымен қауышуды үміт етіп, қаласа, жақсы амалдар жасасын және Раббысына жасаған құлшылығында Оған ешкімді (ешнәрсені) серік етіп қоспасын...» («Кәхф» сүресі, 110-аят).
\r\n\r\nБұған қосымша төмендегі хадисті келтірсек болады: «Иманның жетпістен артық деңгейі бар. Ең жоғарғы дәрежесі – «Алладан басқа тәңір жоқ» деген сөз. Ал ең төменгі дәрежесі – жолда жатқан кедергіні алып тастау. Ұят –иманның бір дәрежесі».
\r\n\r\nБарлық пайғамбарлар өз қауымын ең әуелі Аллаға сенуге, Оған ешнәрсені серік қоспауға шақырған. Расында, адамның жақсы болуы оның жүрегіне байланысты. Жүрек жақсы болса ол түрлі жасырын дерттен аман болады. Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Денеде бір жапырақ ет бар. Егер сол түзелсе, бүкіл дене түзеледі. Ал бұзылса, бүкіл дене бұзылады. Ол бір жапырақ ет – жүрек»деген хадисінде үлкен мән жатыр.
\r\n\r\nАлла елшісі сахабаларына Алла Тағала пенделерінің жүрегіне қарайтынын айтып, былай дейтін: «Шын мәнінде Алла сендердің денелеріңе де, бейнелеріңе де қарамайды. Алла жүректеріңе қарайды».Демек, пенденің сыртқы амалдарының дұрыс болуы жүрегінің түрлі дерттен аман болуына тікелей байланысты.
\r\n\r\nАлла тыйым салған істерден жүректі аулақ ұстау өте маңызды. Жүрегін таза ұстаған адам ғана екі дүние бақытына бөленеді. Бұған байланысты Алла Тағала Құранда: «Ол күні мал-мүлік те, бала-шаға да пайда бермейді. Тек (күпірлік пен екіжүзділіктен) таза жүрекпен келген жан ғана (азаптан құтылып, мақсатына жетеді)» («Шұғара» сүресі, 88-89-аяттар) деп ескертеді.
\r\n\r\nШын мәнінде Жаратушы Иеміз біздің жасырын және жария болған істерімізден хабардар. Сол үшін Құранда:«Азғындықтардың жария және жасырын түріне жақындаушы болмаңдар» («Әнғам» сүресі, 151-аят) деп ескертілген. Иманның кемел болуы осы дәрежелердің кемел болуымен, жақсы қасиеттерді бойға сіңіру арқылы жүзеге асады. Жүрек дерті адамды құрдымға жетелейді. Ол пенденің жақсы амалдарын жойып жібереді. Алла бізді ондай дерттен сақтасын!
\r\n\r\nЖүрек дертінен арылудың бірден-бір жолы – нәпсі қалауын басқара білу. Хасан әл-Басри (Алла оны рақымына алсын) былай деген екен: «Нәпсінің жетегінде кеткен адам өз қалауының құлы болғаны. Кімде-кім нәпсі қалауына иелік ете алса, нәпсісінің патшасына айналады». Нәпсі қалауы адамды тек жамандыққа шақырып тұрады.
\r\n\r\nӨсек, өтірік, мақтаншақ, масаттану, екіжүзділік және талас-тартыс секілді жаман әдеттерден жүрек түрлі дертке шалдығады. Былайша айтқанда, бұл сипаттар адам дұшпаны болып саналады. Мұны Абай атамыз өзінің өсиетті өлеңінде керемет түсіндіреді:
\r\n\r\n«...Өсек, өтірік, мақтаншақ,
\r\n\r\nЕріншек, бекер мал шашпақ –
\r\n\r\nБес дұшпаның, білсеңіз...».
\r\n\r\nАдам баласы өзін жақсы таниды және өзінің жүрек дертін біледі. Абай айтқан жаман қасиеттер жүрек дерті мен нәпсі қалауының көріністері. Ішкі амалын түзеткен адам сыртқы амалын да түзете алады. Жүрек дертінен арылмаған адам қандай жақсы амал жасаса да соған масаттанып, менменсіп, міндетсініп немесе өзгелерге мақтану нәтижесінде ізгі амалдарының сауабынан құр қалады. Алла сақтасын.
\r\n\r\nІшкі амалды түзетуде ықыластың орны ерекше. Жақсылық істеуде ықылас танытсақ үлкен сауапқа кенелеміз. Бұл туралы Алла Тағала: «Кімде-кім түйірдей жақсылық істеген болса, оның сыйын да көреді. Кімде-кім түйірдей жамандық істеген болса, оның жазасын да көреді» («Зілзала» сүресі, 7-8 аяттар) деп ескерткен. Өйткені, жүрек – Алла Тағаланың назары түсетін жер.
\r\n\r\nЫқыласты адам лағынетті шайтанның азғыруына ермейді. Құрандағы мына аяттар ойланған жанға ғибрат береді: «Ібіліс шайтан: «Уа, Раббым! Адастырғаның (сынап сүріндіргенің) үшін (ант етемін), олар үшін жер бетіндегі (қу дүние мен күнә атаулыны) көздің жауын алатындай етіп безендіріп қоямын, сөйтіп олардың барлығын азғырып, тура жолдан тайдырамын. Алайда ықыласты құлдарыңның жөні басқа (мен оларды тура жолдан тайдыра алмаймын) – деді. Сонда Алла: «Міне, (ықыласқа, толық мойынсұнушылыққа негізделген) осынау жол – Өзім кепіл болған тура жол. Менің (ықыласты) құлдарыма сенің ешқандай ықпалың жүрмейді. Сенің ықпалың тек өзіңе ерген адасқан азғындарға ғана жүретін болады» деді» («Хижр» сүресі, 39,40,41,42-аяттар).
\r\n\r\nСеріктестері Иса пайғамбардан (оған Алланың сәлемі болсын): «Алла үшін ықыласты болу дегеніміз не?» деп сұрағанда: «Алла үшін ықыласты болу дегеніміз – қандайда бір ізгі амал істегенде адамдардың мақтағанын күтпеу», – деп жауап берген екен. Расында, адам баласы өзі жасаған жақсылығын біреудің көргенін немесе мақтап айтқанын қалап тұрады. Бұл – адам табиғатына тән нәрсе. Алайда Алланың ықыласты құлдары ғаны мұндай жүрек дертінен алыс болуға тырысады.
\r\n\r\nӨйткені, Алла Тағала тек ықыласпен жасалған амалды ғана қабыл етеді. Әбу Умәмә әл-Бәһили (оған Алла разы болсын) жеткізген хадисте Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деп бұйырды: «...Алла Тағала, тек шынайы ықыласпен және Оның разылығы үшін жасалған амалды ғана қабыл етеді». Алла Тағала Таза, Пәк болғандықтан тек таза нәрсені қабыл етеді. Әйгілі ғұлама Имам Ғазали: «Зат түрлі қоспалардан арылғанда ғана тазарады. Дәл сол секілді амалдар да шынайы болғанда ғана таза болады», – деген екен.
\r\n\r\nБүгінде Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының бастамасымен еліміздегі мұсылман жамағатына ихсан ілімі насихатталуда. Бабаларымыз сан ғасырдан бері ұстанып келе жатқан ихсан ілімі пендені жүрек дертінен аман болуды, әр істе ықыласты болуды үйретеді. Өйткені, ихсан – жүрек ілімі. Халқымызда: «Жақсы ниет – жарым ырыс», «адал ниет аздырмайды, арамдық бойды жаздырмайды» деген нақыл сөз бар. Алла баршамызды жүрек дертінен сақтап, өзіне адал құл болуды жазғай. Әмин!
\r\n\r\n","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-08_113412728.png","field_name":"2025-12-08T11:34:41.680614+05:00"},{"id":136,"title":"ИСЛАМ ЖӘНЕ КӨРКЕМ МІНЕЗ","text":"
Мінез – кез келген адамның айнасы. Мінез туа біте қалыптасқанымен оны түзеуге болады. Дана халқымыз «Мінезсіз адам – жеміссіз ағаш» дейді. Бабаларымыздың жайлы мінезі жайлы адамды «жайдары, ашық, ақкөңіл адам» деп айтқаны содан.
\r\n\r\nАлаш көсемі Әлихан Бөкейхан: «Ұлтқа қызмет ету білімнен емес, мінезден», – деп, мінездің елге қызмет етудегі маңызын ашып айтқан. Яғни халыққа жайлы, әділетсіздікке қатал мінез болғанда ғана халыққа қызмет етуге болады деген сөз.
\r\n\r\nАдам өзінің жағымсыз қылықтарын түзеп, жақсы мінезі арқылы ортасын қалыптастырады. Хәкім Абай: «Мен егер закон қуаты бар кісі болсам адам мінезін түзеп болмайды деген адамның тілін кесер едім» деп өзінің қара сөзінде бекер айтқан жоқ. Көркем мінезге жетудің бір жолы – адамның өз-өзін тәрбиелеп, мінезді дұрыстауы.
\r\n\r\nБір ғана мысал, Абайдың заманында Алдоңғар деген баукеспе ұры болыпты. Бір күні Абай: «Әй, Алдоңғар, сенен бір нәрсе сұрайын, бересің бе?» – депті. Өзі бай, өзі сыйлы, ұлық адам, Құнанбайдың баласы сұрап тұрғасын: «Абай аға, сіз сұраған нәрсе менде болса беремін ғой. Бірақ мен сізге не бере аламын?» – деп қатты қиналыпты. Сонда Абай: «Сен маған ұрлығыңды бер», – депті. Көп ұзамай Абай Алдоңғарды қасына көшіріп, ұрлығын тиып, тәрбиелеп, ел қатарына қосқан екен. Демек кемелдікке ұмтылудың бір қыры адам мінезін жөндеу десек, артық айтқандық емес. Мінез жаратылыс болғанымен, тәрбиенің ықпалымен жөндеуге болатынын Абай атамыз «Күллі мақұлық өзгерер, Алла өзгермес» деп барлық жаратылысты өзгертуге болатынын бекер айтпаса керек. Дана ойшыл атамыз осылай деген болатын.
\r\n\r\nҒұлама Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы да мінез жайлы баяндай келе: «Аспанда ұшып жүрген құс пен даланың тарпаң жылқысын қолға үйрету арқылы адамзат баласы қанша табысқа жетті. Осындай дала тағылары тәрбиеге көнгенде, адамның мінезі неге өзгермейді?» деп түйіндейді. Демек адамның мінезін өзгертуге немесе жақсы дағдыларға бейімдеуге болады. Мәшһүр Жүсіп атамыз: «Ғылымның әуелгі мақсаты – Алланы тану. Одан кейін – пайдалы білім алу. Егер оқыған біліміңіз мінезіңізді түзетпесе, онда ол пайдасыз білім болғаны» деген.
\r\n\r\nМінез жайлы Алла Тағала Құранның «Рағыд» сүресінің 11-аятында: «Расында бір қауым, өзін өзгертпейінше Алла, оны өзгертпейді» деген. Бұл жерден де мінездің өзгеретінін, адам жақсы жағына бейімделуге болатынын байқаймыз.
\r\n\r\nКөркем мінез туралы ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Көркем мінезді адам ғабиттің (ғибадатшының) дәрежесімен тең» деген. Асыл дініміз ақида және амал, ахлақтан (мінез-құлық) тұрады десек, адамның мінезі жақсы болмаса, діннен тәрбие ала алмайды.
\r\n\r\nДін мінезбен тарайды. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла Тағала мені көркем мінез-құлықты толықтыру үшін жіберді» деген. Бірде бір кісі Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) келіп: «Дін деген не?» деп сұрағанда, «көркем мінез» деп жауап қатқан. Демек, Ислам дегеніміз – ең көркем мінез.
\r\n\r\nИслам ғұламалары еңбектерінде адамдармен жақсы мәміледе болу, кішілерге ақыл айту, дүние үшін ешкіммен жауласпау, өзгені ойлау, мұқтаж адамдарға көмектесу, мейірімді, қарапайым болу, ешкімді ренжітпеу секілді дұрыс дағдыларды жақсы мінез-құлық ретінде сипаттаған.
\r\n\r\nЖақсы мұсылманның белгісі – көркем мінез. Егер адам ешкімді тілімен де, ісімен де ренжітпей, тура жолмен жүрсе, ол – кемел мұсылманның белгісі.
\r\n\r\nЖақсы мінез қалыптастыру адамға оңайға түспейді.
\r\n\r\nБірде бір сахаба Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) келіп: «Түгенше деген әйел күндіз ораза ұстайды, түнде намаз оқиды. Бірақ, оның мінез-құлқы жаман, көршілерін тілімен ренжітеді», – дейді. Сонда Алла елшісі: «Оның бұл істерінде қайыр жоқ. Ол әйел тозақ иелерінен», – деп жауап береді. Өйткені Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) «Қиямет күні маған ең жақын болатындарың – мінез-құлқы ең жақсыларың» деген болатын.
\r\n\r\nБірде Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларына: «Сендерден бәрінен артық кімді жақсы көретінімді және қиямет күні кім маған ең жақын тұратынын айтайын ба?» – деді. Ешкім үндемеді. Кейін Алла елшісі сұрағын тағы қайталады. Адамдар: «Иә, Алла елшісі», – деді. Сонда ол : «Ең жақсы мінез-құлыққа ие болғандарың», – деді. Міне, мінездің жайлығы мұсылман үшін ең үлкен сый болатынын Алла елшісі хадистерінде осылай баяндаған болатын.
\r\n\r\nДінімізде адамға жылы жүзбен күле қараудың өзі садақа саналады. Ал кісі көңілін қалдыру мұсылман үшін қасиетті Қағбаны жыққанмен бірдей делінеді. Кемелдіктің көсемі болған ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларына: «Адамдар мінез-құлқы жағынан бір-бірінен ерекшеленеді. Кім көркем мінезімен Алла елшісіне жақындаса, ол Алла Тағалаға жақындайды», – деді. Асыл дініміз – көркем мінездің үлгісі. Ендеше, көркем мінез адамды екі дүниеде де бақытқа бастайтын тура жол екенін бағамдай білейік!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-08_113504529.png","field_name":"2025-12-08T11:35:32.225714+05:00"},{"id":137,"title":"ҚҰРАН ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ","text":"Құран Кәрімнің кейінгі ғасырларда ғана ашылып жатқан көптеген ғылыми жетістіктерді осыдан он төрт ғасыр бұрын айтып кетуі көптеген ғалымдарды таңғалдырып, Исламды мойындаған. Бұл – Құранның авторы Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі) пайғамбар емес, Жаратушы екендігіне бұлтартпас айғақ.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Темірді біз түсірдік»
\r\n\r\nҚасиетті Құран Кәрімде: «Біз ...темірді де түсірдік. Темірде адам баласына зор күш-қуат және пайда бар...» («Хадид» сүресі, 25-аят) деген аят бар. Демек темір жерде пайда болмай, Жаратушы Иеміз оны оны көктен түсірген. Аятта «анзальна» деген сөз қолданылған. Ол арабшадан аударғанда «түсірдік, құлаттық» деген мағына береді. Неге «түсірдік» деген сөз қолданылып тұр? Қазіргі ғылыми зерттеулер көрсеткендей, мұндай химиялық элемент Күн жүйесінде (Жер де кіреді) пайда бола алмайды. Өйткені күннің беткі температурасы 6000 градустан (Цельсий) аспайды, ал ядросы 15 миллион градус шамасында. Көлемі мен массасы күннен әлдеқайда үлкен жұлдыздарда барлық сутегі жанғаннан кейін ондағы температура шамамен 3 миллиард градусқа жетеді. Сол кезде ғана темір түзіледі. Осынау орасан зор жұлдыздардың ішіндегі темір массасы өзінің шегіне жеткен кезде жұлдыз оны ұстап тұра алмайды. Осылайша іштен кернеген ыстық массадан жұлдыз жарылады. Темір массалары метеориттер күйінде ғарыш әлеміне шашыла ұшады. Бұл метеориттер ғарышта осылайша айналып жүргенде жердің тартылыс аймағына тап болып құлап түседі. Бұдан шығатын қорытынды, темір рудасы жердің өзінде пайда болмаған. Ол мұнда сыртқы ғарыштан, әлдебір аса жаңа жұлдыздың жарылысынан соң метеориттермен бірге түскен. Яғни Құранда айтылғандай, жерге түсірілген.
\r\n\r\nЖер қыртысындағы темір кенінің орналасуы мен таралуында белгілі бір заңдылық бар екенін анықталды. Жер қыртысының пайда болуының әртүрлі кезеңдеріндегі және түрлі географиялық ендіктердегі темір кендері ретсіз емес, геомагниттік полюстерге қатысты белгілі бір бағытта орналасқанын көрсеткен. Мұның өзі темірдің жерге белгілі бір уақыт пен кезеңде түскеніне дәлел.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Саусақ іздері
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда былай деген: «Әрине, оны саусағының ұшына дейін қайта жасай аламыз» («Қиямет» сүресі, 4-аят). Саусақ іздері – Құран кереметтерінің бірі. Әрбір адамның саусақ ізі – ешқашан қайталанбайтын бірегей құбылыс. Осы уақытқа дейін миллиардтаған адам дүниеге келіп, өмірден өтіп кеткенімен әрбір адамның саусақ іздерінде мүлдем ұқсастық жоқ. Тіпті ДНК құрылымы бірдей егіздердің саусақ ізі де әртүрлі болып келеді. Бір сөзбен айтқанда, әрбір жанның саусақ ізінде оның жеке басы туралы мәліметтер жинақталған. Бұл мәліметтерді қазіргі уақытта кеңінен қолданылып жүрген штрих кодпен салыстыруға болады. Әрбір жанның саусақ ізі – тек өзіне ғана тиісті түпнұсқа. Саусақ ізі бала ана құрсағында жатып, өмірге келгенге дейін толыққанды соңғы пішінін қалыптастырады екен. Сондықтан саусақ ізі әрбір жанның жеке басын куәландыратын құжаты десек те болады.
\r\n\r\nСаусақ ізін сараптайтын мамандар әр адамның саусақ ізі сол адамды танудың кемшіліксіз, қатесіз әдісі деп есептейді. Мұндай мамандарды дактилоскопист, ал ғылым саласын дактилоскопия деп аталады. Дактолоскопия ғылымы 1877 жылы белгілі болса, 1902 жылдан қолданысқа ене бастады. Оған дейін саусақ ізі адамдар үшін жай ғана сызықтар ретінде белгілі болып, ешқандай маңызды ақпарат бермейді деп есептелінді.
\r\n\r\nДене мүшелерінің сөйлеуі Алла Тағала Құран Кәрімде: «Күндердің күнінде Алланың дұшпандары топ-тобымен тозаққа айдалу үшін қабірінен шығарылып, сап түзеген күйде ғарасат майданына айдалады. Олар межелі жерге келіп жеткенде, құлағы, көзі һәм терісі (дүниеде) не істеп, не қойғанын айтып, өздеріне қарсы куәлік береді. Сол кезде олар терісінен: «Неге бізге қарсы куәлік бердіңдер?» – деп сұрайды. Сонда терісі: «Барлық нәрсеге тіл бітірген Алла бізге де тіл бітірді», – деп жауап береді», – делінген («Фуссиләт» сүресі, 19-21 аяттар). Бұл аяттарда ақыретте адамның дене мүшелері өзіне қарсы айғақ беріп, пенденің барлық күнәсын ашып көрсететіні жайында айтылуда. Бір қарағанда ақылға қонымсыз, қисынсыздау көрінгенімен мұның да ғылыми тұрғыда негізі бар болып шықты. Себебі ғалымдар бактериялардың ДНҚ-сына ақпарат енгізе алды, ол өз кезегінде мыңдаған жыл бойы сақталуы мүмкін. Жаңа әдіс мамандарға ақпаратты адамның жасушасына немесе су молекуласына жазуға мүмкіндік берді. Яғни бүгінгі күні ақпарат кез келген ағзада сақталады. Осылайша құдіретті Жаратушы Иеміз біздің денеміздің жасушаларында кез келген ақпаратты сақтауға мүмкіндік берген.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Қара құрдым
\r\n\r\nҚұранда жұлдыздардың сөнетіні жайында былай делінеді: «Сендерге уәде еткен нәрсе сөзсіз орындалады, жұлдыздар сөнгенде, аспан жарылғанда...» («Әл-Мурсалат» сүресі, 7-9 аяттар). Ал сөнген жұлдыздар жайлы «Тариқ» сүресінде былай делінеді: «Тариқ жайында қайдан білесің? Ол – (қараңғылықты немесе аспанды) жарқыраған жұлдыз» («Ат-Тариқ» сүресі, 2-3 аяттар).
\r\n\r\nХХ ғасырда ғалымдар ғарышта «қара құрдым (тесік)» деп аталатын орындарды анықтады. Олар – алапат тартылыс күшіне ие орындар. Сондай-ақ зерттеушілер саңылаулардың әлдебір жұлдыздың сөнуінен кейін пайда болатынын және айналасындағы жарықты өзіне сорып алатын алапат күшке ие екенін анықтады. Бүгінде қара саңылауға ең мықты деген астрономдар мен ғалымдардың өзі нақты анықтама бере алмауда. Сондықтан VII ғасырда қасиетті Құран түскенде сол кезде өмір сүрген арабтар ғарыш кеңістігіндегі қара тесіктердің болатынын білуі мүмкін емес еді.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Терінің ауырсынуды сезінуі
\r\n\r\n«Негізінен аяттарымызға сенбегендерді жедел тозаққа саламыз да, олардың терілері жанған сайын азап татуы үшін, оны басқа теріге ауыстырамыз. Шәксіз Алла тым үстем, хикмет иесі» («Ниса» сүресі, 56-аят). Бұл аятта адамның «терісі жанған сайын» пенденің қатты азапқа душар болатыны туралы айтылуда. Медицина күйіктің ауырлығына қарай негізінен 4 топқа бөліп қарастырады. I дәрежелі күйікте тері қызарады және аздап ісініп, орташа ауырсынуды сезінеді. Әдетте 4-5 күнде біртіндеп жазыла бастайды. II дәрежелі күйікте теріде мөлдір сарғыш көпіршіктер пайда болады. Көпіршіктер жарылған кезде терінің өскін қабатының астындағы еті көрініп, қатты ауырсынып, қиналады. III және IV дәрежелі күйікте тіндердің (ткань), бұлшықеттердің, жүйкенің май қабаттарының, тіпті сүйектер де қатты зақымданады. Тері қызыл, ақ, сары және қара түске енуі мүмкін. Байқағанымыздай, III және IV дәрежелі күйікте адамның терісі күйіп не жанып кеткеннен кейін ауырсынуды сезбейді. Ғалымдар ұзақ уақыт бойы ауырсыну мида пайда болады деген тұжырым жасап келген еді. Алайда осы саланы зерттеушілер: «Азап терінің үстінде болатындықтан, тері жанып кеткен соң бұлшықет зақымданғанмен ауырсыну тоқтайды. Бұл дегеніміз, одан кейін азапты сезбей қалады деген сөз. Өйткені миға теріден сигнал барады. Ми тері арқылы сезінеді. Сондықтан тері жанып, көмірдей қарайып кеткенде бұлшық еттер міндетін атқара алмай қалады. Ол үшін жаңа бір терімен қапталуы қажет. Яғни дене жаңа терімен қапталғанда ғана азапты сезінетін жүйе қайта қалпына келеді. Басқалай болса немесе тері күйіп кеткеннен кейін қайтадан тері жаратылмаса, азап жалғаспайды», – деген тоқтамға келген.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Сүлеймен және ұшақ
\r\n\r\nҚұранда мынадай аят бар: «Сүлейменге де ерте кетуі бір айлық, кешке қайтуы бір айлық (жол алатын) желді бағындырдық» («Сәбә» сүресі, 12-аят). Атақты Ислам ғалымы Хасан әл-Басридің айтуы бойынша, Сүлеймен (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар таңда Құддыстан шығып, түске дейін Истахр қаласына жетеді. Екі аралық шамамен 2 000 шақырымды құрайды. Онда ол намаз оқып, түскі ас ішеді де саяхатын жалғастырып, кешқұрым Кабулда (2 000 шақырым) болады. Бұл – жаяу адамның тоқтамай жүргендегі екі айлық жолы. Осылайша Сүлеймен (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың тағының ұшу жылдамдығы 400 шақырымды құрайды, бұл поршеньді қозғалтқышы мен әуе винті бар ұшақтың жылдамдығына тең. Бұл аятта жел туралы айту кездейсоқ емес. Жел – ең алдымен ауа ағыны. Күшті ауа ағыны бұрандалы қозғалтқышпен жабдықталған ұшақта әуе винті ауаны қалақтармен ұстап, ұшуға және ұшуға жеткілікті қуат жинап әуеге көтерілетінін бүгінгі ғылым дәлелдеді. Осыдан бірнеше мың жыл бұрын ұшақтың қандай физикалық заңдарға сүйене отырып ұшуы мүмкін екені белгісіз еді. Бұл да – Құранның Алла Тағаланың мұғжизасы екеніне тағы бір дәлел.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Кеулімжай ҚҰТТЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №4, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-15_153122990.png","field_name":"2025-12-15T15:31:52.495720+05:00"},{"id":138,"title":"ТӘУЕЛСІЗДІК – ТӘҢІР БЕРГЕН ТӘТТІ СЫЙ","text":"Жақында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Тәуелсіздіктің 30 жылдығын тойлауға қатысты пікір білдіре отырып: «Келер жылы – Тәуелсіздігіміздің 30 жылдығы. Ол экономикалық әрі саяси реформалар, цифрландыру, адам құқықтарын қорғау, денсаулық сақтау мен білім беруді дамыту, экологияны қорғау ұранымен өтуі керек. Қазір осынау маңызды тарихи датаға орай көптеген салтанатты шара өткізетін уақыт емес. Біз маңызды істерді ұзаққа созбай, қысқа мерзімде нақты нәтижелерге қол жеткізуіміз керек» деді.
\r\n\r\nШынында, Тәуелсіздік күні – маңызды тарихи дата. Оны той тойлау үшін емес, бәрімізге ой толғау үшін жоғары деңгейде атап өтуіміз керек. Себебі Тәуелсіздік – бабаларымыз аңсап, біздің қолымыз жеткен Тәңір берген тәтті сый. Осы 30 жыл ішінде Қазақстан күш-қуаты нығайып, шекарасын бекітіп, өз алдына дербес зайырлы ел болды. 1991 жылы 16 желтоқсанда егемендігін алған еліміздің өз президенті, ұлты мен ұлысы, салты мен дәстүрі, мәдениеті мен экономикасы бар.
\r\n\r\nЕгемен еліміз, сүйікті Отанымыз жыл сайын 16 желтоқсанда ұлттық мереке — Тәуелсіздік күнін атап өтеді. Биыл, өкінішке қарай, әлемдік пандемия салдарынан салтанатты шаралар өтпеді. Дегенмен халқымыз үшін бұл күн мәні мен маңызын жоғалтпайды. Бұл күн әрбір отаншыл, патриот азаматтың жүрегінде от болып лаулап, еліне деген сүйіспеншілігін арттырып, болашаққа деген сенімін нығайта түседі. Себебі Отанды сүю – адамзаттың асыл міндеті, азаматтық борышы, өмірлік ұстанымы.
\r\n\r\nОтан – әрқайсымыздың дүниеге келіп, кіндігіміз кесілген, топырағына аунап өскен, ауасын жұтып, суын ішкен, тілінде сөйлеп, дінінен тәрбие алған туған жеріміз. «Отансыз адам, ормансыз құс» деп қазақ бекер айтпаған. Біздің Отанымыз – жер көлемі бойынша әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінің бірі Тәуелсіз Қазақстан. Осындай керемет елді, кең байтақ жерді бізге Отан етіп берген, бізді осы елде жаратқан Алла Тағалаға сансыз шүкірлік айтамыз.
\r\n\r\nАсыл дініміз бізді отансүйгіштікке, елді құрметтеуге, туған жерді бағалауға шақырады. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) туған жерін ерекше жақсы көрген. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жер бетіндегі ең қасиетті мекен Мекке қаласында дүниеге келді. Алладан пайғамбарлық жауапкершілік жүктелген күннен бастап, дін дұшпандарының қатары артты. Меккедегі мүшріктерден көп қиындық көріп, Исламның болашағы үшін Мәдинаға қоныс аударуға мәжбүр болды.
\r\n\r\nМеккеден Мәдинаға хижрет жасап шыққан кезінде Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) кіндік қаны тамған Меккеге жабырқау көңілмен ұзақ қарап: «Ей, Ибраһим пайғамбар дұға қылған шаһар! Жетпіс алты пайғамбар өткен шаһар! Ей, кіндік қаным төгілген шаһар! Қасиетті Қағба орналасқан шаһар! Сені тағы көруді Алла нәсіп етсін! Мен үшін сенен артық жер жоқ. Егер тағдыр тауқыметіне ұшырамағанымда, өзіңнен бір сәтке де алыстамас едім. Отанды сүю – иманнан» деді. Пайғамбарымыздың өскен жерін қимай, оған ұзақ қарап, Отанымен қимастықпен қоштасқаны, көңіл құлазыған сәті – біз үшін сабақ.
\r\n\r\nОтанға деген махаббат адам талғамайды. Пайғамбар да, патша да, қарапайым адам да Отанын құрметтеп, сүйе білу керек. Елбасы, Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев: «Отанды қастерлеу – елдігіміздің тірегі. Біз отаншыл болуға, жас ұрпақтың санасына отаншылдық ұғымын берік орнықтыруға тиіспіз. Біле білсек, Отанды сүю – біздің перзенттік парызымыз, қарыс қадам үшін жанын қиған бабалардың асыл аманатына адалдығымыз!» деді өз сөзінде. Елбасымыз өзінің еліне, Отанына, отандастарына 30 жылдай адал қызмет ете отырып, Отанына деген махаббатын дәлелдеді.
\r\n\r\nОтанға деген сүйіспеншілік асыл дінімізбен егіз ұғым екенін дін қызметкерлері де кеңінен насихаттап жүр. ҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы «Ана тілі» газетіне берген сұхбатында: «Біз сан ғасырлық тарихымызда талай сындарлы сәттер мен сынақтарды, зобалаң замандар мен нәубеттерді бастан кешкен елміз. Сын сағаттарда бір-бірімізге қамқорлық көрсетіп, иманымыз бен бауырмалдығымыздың арқасында аман қалған рухы биік жоралы жұртпыз» деп Отанына деген құрметін білдірді.
\r\n\r\nБас мүфти бастаған дін қызметкерлері еліне, халқына деген құрметін іспен де дәлелдеп жүр. Атап айтсақ, ҚМДБ-ның 30 жылдығы аясында жомарт жандардың демеушілігімен 30 елдімекенге көпір салынды, 40 құдық ел игілігіне берілді. Оқуда озат болған, көмекке зәру отбасыдан шыққан 30 шәкіртке мүфтият гранты табысталды. Республика көлемінде «30 жылдық мерейтойға 30 мың көшет отырғызу» атты игі шара жүзеге асырылды. Республика бойынша ең ауқымды «Ел үлесі пәтерге» атты жоба аясында бүгінгі таңда 330-ға жуық баспана кілті табысталды. Мұның бәрі – еліміздің, Отанымызды игілігі, отандастарымыздың болашағы үшін жасалған шаралар.
\r\n\r\nОтанды, елді қорғағанда, атақ алу үшін, абыройға кенелу үшін емес, «Ұрпағым, елім болашақта қорғансыз қалмасын, Отансыздықтың азабын тартпасын» деп қорғау керек. Жер бетінде Отансыз азап тартып жүрген ұлттар қаншама? Бар Отанының қадірін білмей жүргендер қаншама? Қазір әсіресе жастар арасында шетелге кетіп жатқандар бар. Әрине оқу-білім қуып, кейін елге келіп, алған білімін ел игілігіне жаратып жатса, сауабы өте мол. Ал Отанынан жеріп, өзге елге көшіп жатқандардың болашағы қалай болатыны белгісіз.
\r\n\r\n«Өзге елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деген халық мақалы тегін айтылмаған. Кезінде тарихтағы ауыр жылдарда қаншама ата-бабамыз өзге елдерге қоныс аударуға мәжбүр болды. Олар өз елінен қимай-қимай жылап кетті. Өзге елдерде жүрсе де туған тілін, дінін, мәдениетін ұмытпай, ұрпағын ұлттық дәстүрде тәрбиеледі. Бұл Отанға деген сағыныш пен махаббат емей немене? Аллаға тәубе, еліміз егемендік алғаннан кейін, Елбасымыздың бастамасымен қаншама қандастарымыз тарихи Отанына оралып, атамекенімен қауышты.
\r\n\r\nҚазақ поэзиясының классигі Мұқағали Мақатаев ел шекарасында тұрып:
\r\n\r\nМен, міне, Отанымның шетіндемін.
\r\nМаған жер жоқ, Отан жоқ әрі қарай,
\r\nӘрі қарай мекен жоқ жаныма жай.
Осы жерден шығады күнім менің,
\r\nОсы жерден атады таңым арай.
\r\nОсы жерден Отаным басталады,
\r\nБақытымның осында тас қамалы, – деп Отанына деген махаббатын өлеңмен жеткізіпті. Осылайша Отанының шекарасынан асқандарға бақыт жоқ екенін баяндайды.
Аллаға шүкір, келер жылы біздің Отанымыз – Тәуелсіз Қазақстанның егеменді ел болғанына 30 жыл толмақ. Еуразия жүрегінде, өркениеттердің ұштасқан орталығында талай ұлт пен ұлыстың құтты мекеніне айналған ұлы далада азат елдің азаматы атанғаннан асқан бақыт жоқ. Алла Тағала бізді осы бақытымыздан айырмасын! Тәуелсіздігіміз тұғырлы болсын!
\r\n\r\nТыныштықбай МЫРЗАЕВ,
\r\n\r\nАбдулла мешітінің бас имамы,
\r\n\r\nАлматы қаласы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-15_153249269.png","field_name":"2025-12-15T15:33:11.661514+05:00"},{"id":139,"title":"ИСЛАМ ЖӘНЕ КӨРКЕМ МІНЕЗ","text":"Мінез – кез келген адамның айнасы. Мінез туа біте қалыптасқанымен оны түзеуге болады. Дана халқымыз «Мінезсіз адам – жеміссіз ағаш» дейді. Бабаларымыздың жайлы мінезі жайлы адамды «жайдары, ашық, ақкөңіл адам» деп айтқаны содан.
\r\n\r\nАлаш көсемі Әлихан Бөкейхан: «Ұлтқа қызмет ету білімнен емес, мінезден», – деп, мінездің елге қызмет етудегі маңызын ашып айтқан. Яғни халыққа жайлы, әділетсіздікке қатал мінез болғанда ғана халыққа қызмет етуге болады деген сөз.
\r\n\r\nАдам өзінің жағымсыз қылықтарын түзеп, жақсы мінезі арқылы ортасын қалыптастырады. Хәкім Абай: «Мен егер закон қуаты бар кісі болсам адам мінезін түзеп болмайды деген адамның тілін кесер едім» деп өзінің қара сөзінде бекер айтқан жоқ. Көркем мінезге жетудің бір жолы – адамның өз-өзін тәрбиелеп, мінезді дұрыстауы.
\r\n\r\nБір ғана мысал, Абайдың заманында Алдоңғар деген баукеспе ұры болыпты. Бір күні Абай: «Әй, Алдоңғар, сенен бір нәрсе сұрайын, бересің бе?» – депті. Өзі бай, өзі сыйлы, ұлық адам, Құнанбайдың баласы сұрап тұрғасын: «Абай аға, сіз сұраған нәрсе менде болса беремін ғой. Бірақ мен сізге не бере аламын?» – деп қатты қиналыпты. Сонда Абай: «Сен маған ұрлығыңды бер», – депті. Көп ұзамай Абай Алдоңғарды қасына көшіріп, ұрлығын тиып, тәрбиелеп, ел қатарына қосқан екен. Демек кемелдікке ұмтылудың бір қыры адам мінезін жөндеу десек, артық айтқандық емес. Мінез жаратылыс болғанымен, тәрбиенің ықпалымен жөндеуге болатынын Абай атамыз «Күллі мақұлық өзгерер, Алла өзгермес» деп барлық жаратылысты өзгертуге болатынын бекер айтпаса керек. Дана ойшыл атамыз осылай деген болатын.
\r\n\r\nҒұлама Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы да мінез жайлы баяндай келе: «Аспанда ұшып жүрген құс пен даланың тарпаң жылқысын қолға үйрету арқылы адамзат баласы қанша табысқа жетті. Осындай дала тағылары тәрбиеге көнгенде, адамның мінезі неге өзгермейді?» деп түйіндейді. Демек адамның мінезін өзгертуге немесе жақсы дағдыларға бейімдеуге болады. Мәшһүр Жүсіп атамыз: «Ғылымның әуелгі мақсаты – Алланы тану. Одан кейін – пайдалы білім алу. Егер оқыған біліміңіз мінезіңізді түзетпесе, онда ол пайдасыз білім болғаны» деген.
\r\n\r\nМінез жайлы Алла Тағала Құранның «Рағыд» сүресінің 11-аятында: «Расында бір қауым, өзін өзгертпейінше Алла, оны өзгертпейді» деген. Бұл жерден де мінездің өзгеретінін, адам жақсы жағына бейімделуге болатынын байқаймыз.
\r\n\r\nКөркем мінез туралы ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Көркем мінезді адам ғабиттің (ғибадатшының) дәрежесімен тең» деген. Асыл дініміз ақида және амал, ахлақтан (мінез-құлық) тұрады десек, адамның мінезі жақсы болмаса, діннен тәрбие ала алмайды.
\r\n\r\nДін мінезбен тарайды. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла Тағала мені көркем мінез-құлықты толықтыру үшін жіберді» деген. Бірде бір кісі Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) келіп: «Дін деген не?» деп сұрағанда, «көркем мінез» деп жауап қатқан. Демек, Ислам дегеніміз – ең көркем мінез.
\r\n\r\nИслам ғұламалары еңбектерінде адамдармен жақсы мәміледе болу, кішілерге ақыл айту, дүние үшін ешкіммен жауласпау, өзгені ойлау, мұқтаж адамдарға көмектесу, мейірімді, қарапайым болу, ешкімді ренжітпеу секілді дұрыс дағдыларды жақсы мінез-құлық ретінде сипаттаған.
\r\n\r\nЖақсы мұсылманның белгісі – көркем мінез. Егер адам ешкімді тілімен де, ісімен де ренжітпей, тура жолмен жүрсе, ол – кемел мұсылманның белгісі.
\r\n\r\nЖақсы мінез қалыптастыру адамға оңайға түспейді.
\r\n\r\nБірде бір сахаба Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) келіп: «Түгенше деген әйел күндіз ораза ұстайды, түнде намаз оқиды. Бірақ, оның мінез-құлқы жаман, көршілерін тілімен ренжітеді», – дейді. Сонда Алла елшісі: «Оның бұл істерінде қайыр жоқ. Ол әйел тозақ иелерінен», – деп жауап береді. Өйткені Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) «Қиямет күні маған ең жақын болатындарың – мінез-құлқы ең жақсыларың» деген болатын.
\r\n\r\nБірде Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларына: «Сендерден бәрінен артық кімді жақсы көретінімді және қиямет күні кім маған ең жақын тұратынын айтайын ба?» – деді. Ешкім үндемеді. Кейін Алла елшісі сұрағын тағы қайталады. Адамдар: «Иә, Алла елшісі», – деді. Сонда ол : «Ең жақсы мінез-құлыққа ие болғандарың», – деді. Міне, мінездің жайлығы мұсылман үшін ең үлкен сый болатынын Алла елшісі хадистерінде осылай баяндаған болатын.
\r\n\r\nДінімізде адамға жылы жүзбен күле қараудың өзі садақа саналады. Ал кісі көңілін қалдыру мұсылман үшін қасиетті Қағбаны жыққанмен бірдей делінеді. Кемелдіктің көсемі болған ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларына: «Адамдар мінез-құлқы жағынан бір-бірінен ерекшеленеді. Кім көркем мінезімен Алла елшісіне жақындаса, ол Алла Тағалаға жақындайды», – деді. Асыл дініміз – көркем мінездің үлгісі. Ендеше, көркем мінез адамды екі дүниеде де бақытқа бастайтын тура жол екенін бағамдай білейік!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-22_105927212.png","field_name":"2025-12-22T11:00:27.928088+05:00"},{"id":140,"title":"ИХСАН ДЕГЕНІМІЗ...","text":"Ихсан сөзі жақсылыққа жеткізу, жақсылық жасау, бір нәрсені соңына дейін орындау, тиянақтылық, шынайылық деген сынды мағынаны білдіреді. Ал шариғатта «амалдарды Алла көріп тұрғандай сезімде орындау» дегенге саяды.
\r\n\r\nСаңлақ сахабалардың бірі Омар (р.а) осы ихсан ұғымына қатысты мынадай бір оқиғаны риуаят етеді:
\r\n\r\n«Бірде Алла Елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жанында отырғанымызда күтпеген жерден қасымызға бойында жолаушының белгісі жоқ және біздің ешбіріміз танымайтын қара шашты, аппақ киімді кісі келді. Ол Пайғамбардың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қарсы алдына тізесіне тізесін тигізіп отырды да, қолын санына қойып: «Уа, Мұхаммед, маған Ислам жайлы айтып берші», – деді. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деді:
\r\n\r\n«ИСЛАМ дегеніміз – Алладан басқа құлшылыққа лайықты ешкімнің және ештеңенің жоқ екеніне және Мұхаммед Оның елшісі екеніне куәлік келтіруің, намаз оқуың, дүниеңнен парыз етілген зекет беруің, Рамазан айында ораза ұстауың және шамаң жетсе, қажылық жасауың». Ол: «Дұрыс айтасың», – деді. Біз оның Пайғамбарға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әрі сұрақ қойып, әрі оның айтқандарының дұрыстығын растап отырғанына таңғалдық. Содан соң ол: «Маған Иман жөнінде айтшы», – деп тіл қатты. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деп жауап берді:
\r\n\r\n«ИМАН дегеніміз – Аллаға, Оның Періштелеріне, түсірген Кітаптарына, Оның Елшілеріне, Ақырет күніне және жақсылық пен жамандықтың тағдырдан екеніне иман келтіруің». Әлгі адам тағы да: «Дұрыс айтасың», – деді де: «Маған ихсан туралы баяндап берші», – деді. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\n«ИХСАН дегеніміз – Алла көріп тұрғандай құлшылық жасауың, сен Оны көрмесең де, шын мәнінде, Ол сені көріп тұр», – деп жауап қайтарды. Содан соң: «Енді маған Қияметтің қашан болатынынан хабар берші», – деді. Оған Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай жауап берді:
\r\n\r\n«Сұралушы сұраушыдан артық білмейді». «Ендеше, маған Қияметтің белгілерін айтшы», – деді. Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\n«Ақырет жақындағанда күң өз қожайынын дүниеге әкеледі және жалаң аяқ, үстінде киімі жоқ, қой баққан кедейлердің биік үй салып жарысқандарын көресің», – деді. Сосын әлгі адам кетіп қалды. Мен біраз уақыт кідіре тұрғаннан кейін Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, Омар, әлгі сұрақ қойған кісінің кім екенін білесің бе?» – деп сұрады. Мен: «Алла мен Оның елшісі жақсырақ біледі», – дедім. Сонда Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында, ол сендерге діндеріңді үйрету үшін келген Жебірейіл», – деді»[1].
\r\n\r\nАлла көріп тұр деген шынайы сезімде өмір сүру үшін Алладан шынайы қорқыныш қажет, жүректе тақуалық болуы тиіс. Ақыреттегі қорқынышты жағдайларды үнемі есте сақтап, қайтар күнге дайындық жасаумен шұғылдану маңызды. Қасиетті Құранның «Шәмс» сүресінде айтылғандай: «Расында, нәпсісін тазартқан кісі құтылды. Әлдекім оны кірлетсе, қор болды»[2].
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) да өз өсиеттерінде адамның ең биік дұшпаны нәпсісі екенін ескертіп, бойдағы жағымсыз, жаман қасиеттерді тәрбиелеу керектігін көп насихаттаған. Ислам тарихындағы үлкен соғыстардың бірі – Табук жорығынан қайтып келе жатып сахабаларына: «Кіші жиһадтан (жорықтан) үлкен жиһадқа (нәпсімен күресуге) оралдық», – деген екен.
\r\n\r\nИхсан ұғымын өз тұжырымымызбен былай сипаттасақ... Адам баласы құдды бір тәрбиені, қадағалау мен бақылап отыруды қажет ететін нәресте іспетті. Жүріп тұруы, тамақ жеуі, ұйықтауына дейін әрдайым қарап отыруды талап етеді. Яғни адам тәрбиесін үнемі жүргізіп отырады. Абай атамыз бір сөзінде: «Егер де есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәрте, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өмірді қалай өткіздің екен, не білімге, не ақыретке, не дүниеге жарамды, күнін де өзің өкінбестей қылықпен өткізіппісің?» – деп, адам баласын өтіп жатқан өз өміріне үңілуді өсиет еткен. Хазреті Әли (р.а.): «Есепке тартылмай тұрып, өзіңді есепке тартыңдар», – деген.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, «Ихсан – адам баласының рухани тұрғыдан кемелдіктің шыңына әрдайым ұмтылып отыруы»... Алла ең дұрысын білуші!
\r\n\r\nҚалижан Заңқоев,
\r\n\r\n«Раиса ана» мешітінің бас имамы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-22_110052230.png","field_name":"2025-12-22T11:01:17.096055+05:00"},{"id":141,"title":"ҚҰРАН ЖӘНЕ АҚПАРАТ","text":"Дінімізде Құран Кәрімнен құрметті не кітап, не нұсқаулық, не ереже жоқ. Түскеніне он төрт ғасыр өтсе де, ішіндегі ақпараттың бүгінгі күнімізге, тіпті қияметке дейін өзекті болып тұратыны, таңғаларлық қырларының таусылмайтыны оны жай бір құнды кітаптар қатарына қоса салуға мүмкіндік бермейді. Бұған басты себеп – Құран Кәрімнің Алла Тағаланың сөзі болуында және Қиямет күніне дейін өзгеріссіз сақталуына Алланың Өзі кепілдік беруінде: «Шүбәсіз, осынау зікірді (Құранды) Біз түсірдік және оның сақтаушысы да Өзіміз» («әл-Хижр» сүресі, 9-аят). Құран Кәрім туралы әңгіме, оны талқылау қияметке дейін жалғаса бермек.
\r\n\r\nАлла Тағала былай дейді: «Шынтуайтында, оның шын тәпсірін бір Алладан басқа ешкім білмейді және ілімде тереңдегендер: «Біз оған (яғни Құранға) толық иман келтірдік. Барлығы да Раббымыздың дәргейінен келді», – деп айтады. Ендеше, нағыз ақыл иелері ғана терең әрі жан-жақты ойланып, ғибрат әрі сабақ алады» («Әли Имран» сүресі, 7-аят).
\r\n\r\nҚұрандағы мәліметтер Құран Кәрімді Алла тарапынан түскен тұнып тұрған құнды ақпарат десек, ондағы басты мәліметтерді бірнеше бөлікке бөлуге болады.
\r\n\r\nБіріншісі, шариғатқа қатысты мәліметтер. Құрандағы шариғи мәліметтер әртүрлі болып келіп, мұсылмандардың өмірінде ұстанатын заңдар мен ережелерді қамтиды. Бұл заңдар кейде ашық түрде берілген, ал кейде Құран аяттарынан алынған қағидалар негізінде жасалған. Құрандағы шариғат заңдары – өте терең ілімдердің бірі. Оның негізінде көптеген том-том кітаптар жазылып, қаншама ғалымның түсіндірмесіне, талдауына негіз болды.
\r\n\r\nЕкіншісі, мұғжизаға қатысты мәліметтер. Мұғжиза – Құранның ең маңызды тақырыбының бірі. Мұғжиза дегеніміз – Алла Тағаладан пайғамбарларға берілетін әдеттен тыс ерекше құбылыс. Осы арқылы Алла Тағала адамзатты мұндай нәрсені қайталай алмайтынымен немесе оған ұқсас бір нәрсе жасай алмайтынымен сынайды. Мұғжизаға қатысты ақпараттарды ғалымдар кеңінен зерттеп, бірнеше салаға бөлген. Мысалы, Құрандағы сандық мұғжиза, шариғаттық мұғжиза, шешендік мұғжиза, сондай-ақ ғылыми мұғжизалар – медицина, физика, химия секілді ғылым салаларына қатысты мұғжизалар. Сонымен қатар ғайыптан хабар беру мұғжизалары бар. Алла Тағала былай дейді: «Біз оларға жер-көктегі һәм өз болмысындағы (құдіретіміздің шексіздігін көрсететін) айқын дәлелдерді ашып көрсетеміз. Сөйтіп ақырында оларға Құранның бастан-аяқ ақиқат екені айқын көрінеді» («Фуссиләт» сүресі, 53-аят).
\r\n\r\n\r\n\r\n
Болашақ туралы хабар
\r\n\r\nҚұран Кәрім болашақта болатын оқиғалар туралы алдын ала ақпарат берген және бұл хабарлар дәл Құранда айтылғандай орындалып отырған. Бұл – адам баласының қолынан келмейтін және оның білімімен қамтылмайтын нәрсе. Құранда болашақ туралы көптеген мысалдар келтіріледі. Мысалы, былай деп келетін аят бар: «Күпірлік қылғандарға: «Сендер жер болып жеңілесіңдер және жаппай тозаққа айдаласыңдар. Ол қандай жаман жатақ (орын) еді!» – деп айт» («Әли Имран» сүресі, 12-аят). Бұл аят Бәни Қайнуқа яһудилеріне қатысты түскен еді. Олар Алла елшісіне (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сен Құрайыштың әлі соғысу білмейтін бірнеше адамымен соғысқаныңа мақтанба, егер бізбен соғыссаң, нағыз соғысуды білетін адамдарды көрер едің», – деген еді. Кейін дәл Құран айтқандай, Пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) әскерімен оларды қоршауға алып жеңіп, соңында Мәдинадан қуып шыққан. Алла Тағала тағы бір аятта: «Жуырда сендер арыны күшті жауынгер қауыммен соғысуға шақырыласыңдар. Сонда олармен (қасық қандарың қалғанша) соғысасыңдар, яки олар (соғыспай-ақ) Аллаға мойынсұнып, мұсылман болар» («Фәтх» сүресі, 16-аят) дейді. Бұл аят Пайғамбармен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жорыққа шықпай қалған кейбір бәдәуи арабтарға қатысты түскен. Кейін Омар ибн Хаттаб (оған Алла разы болсын) оларды парсылармен соғысуға шақырған.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ақпарат жеткізу
\r\n\r\nҚұрандағы ақпарат – Ислам дінінің тағылымдарын тарату, иманға шақыру, ізгілікті насихаттау және адамдарға пайдалы әрі жаңа мәліметтер жеткізу үшін қолданылатын негізгі тетіктің бірі. Бұл ретте Алланың кітабында ақпарат жеткізу мен оны жеткізушінің рөлі, сондай-ақ оның құпталған тәсілдері туралы да айтылады. Мәселен, Құран Кәрімде Сүлеймен (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар заманындағы Сәбә патшалығы мен оның патшайымы Бәлқиске қатысты оқиға келтірілген. Сүлеймен пайғамбар жоғалған құсты – бәбісекті іздеген кезде, ол ерекше жаңалықпен оралады. Бәбісек өзі әкелген мәліметтерді дәлелдермен толыққанды жеткізуге қабілетті еді. Бұл туралы «Нәміл» сүресінде айтылған: «Бір күні Сүлеймен құстардың қосынын аралап жүріп: «Оу, мен һуд-һудты (бәбісек құсты) неге көрмей тұрмын? Әлде ол өз бетімен үшті-күйлі жоқ болып кетті ме? Ендеше, оны аяусыз жазалаймын, яки бірден басын аламын! Әйтпесе, ол маған өзін ақтайтын орынды себеп айтып, нақты дәйек келтіруі керек», – деді» («Нәміл» сүресі, 20-21-аяттар). Алайда бәбісек оралып, Сүлейменге бұрын белгісіз болған ақпаратты жеткізеді. Осылайша бәбісек пайғамбарға Сәбә елінен маңызды жаңалық әкеліп, өз міндетін орындайды. Осы ақпараттың нәтижесінде Бәлқис пен оның қауымы Аллаға бет бұрып, Сүлеймен пайғамбарға ереді. Бұл оқиғада ақпарат жеткізудің бірнеше маңызды тұсы байқалады:
\r\n\r\nБіріншісі, қызықты кіріспе. Бәбісек өзінің сөзін ерекше әрі назар аудартатын сөздермен бастайды: «Мен расында саған беймәлім бір істің жайын білдім». Яғни ол өз сөзіне Сүлейменнің құлақ асуын қамтамасыз ету үшін сөзін қызықты етіп жеткізеді.
\r\n\r\nЕкіншісі, ақпараттың құрылымы. Журналистика қағидаттарына сәйкес, жаңалықта негізгі ақпарат нақты құрылыммен беріледі: тақырып, кіріспе, негізгі бөлім және қорытынды. Бәбісектің сөздері де осыған сәйкес келеді, ол көргенін, ақылмен түйгенін баяндап береді.
\r\n\r\nҮшіншісі, оқиғаны түрлі қырынан көрсету. Оқиғада бірнеше кейіпкердің әртүрлі әрекеті мен сезімі баяндалады: Сүлеймен пайғамбар құсты іздейді, бәбісек хабар жеткізеді: Сәбә халқының күнге табынуы туралы айтылады.
\r\n\r\nТөртіншісі, қысқа әрі нұсқа сөздер. Бәбісек аз сөзбен көп мағынаны жеткізе алады. Мысалы, «саған беймәлім бір істің жайын білдім» деген сөзі оқиғаның барлық мәнін ашады. Осылайша кішкентай, әлсіз жаратылыс болса да, ақпарат жеткізушінің дер кезінде жеткізілген шынайы, маңызды ақпараты зор нәтижеге себеп болады.
\r\n\r\nАқпарат өз міндетін толық атқару үшін және өзінің жоғары миссиясын жүзеге асыру үшін белгілі бір ережелер мен қағидаттарға сай болуы керек. Сондықтан ислами ақпарат Құраннан алынған заңды ережелерге сәйкес келіп, қоғам пікіріне әсер етуге мүмкіндік береді. Алдамшы ақпарат болса, «қол жеткізу құралы қандай болса да, мақсат оны ақтап алады» деген ұранмен әрекет етіп, адамдарды шынайы өмірден алшақтатып, жаңылыстырады. Мұндай ақпаратты таратушыларды ешбір қағида немесе моральдық құндылықтар ұстап тұрмайды.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ақпарат – құндылық
\r\n\r\nҚұранға сәйкес ақпарат жеткізудің басты құндылығы мынада:
\r\n\r\nБіріншісі, ақпарат – аманат. Ақпаратты тарату үлкен жауапкершілік пен адалдықты талап етеді. Бұл аманатты сақтау – Алланың бізге жүктеген міндетінің бірі. Алла Тағала Құранда бұл жайында былай дейді: «Алла сендерге аманатты иелеріне қайтаруды және адамдар арасында билік айтқанда әділ үкім шығаруды бұйырады» («Ниса» сүресі, 58-аят).
\r\n\r\nЕкіншісі – хабардың дұрыстығына көз жеткізу. Ақпаратты тексеру мен дәлелдеу қағидаттарын Құран жоғары қояды. Бәбісек Сүлеймен пайғамбарға хабар жеткізгенде де, Сүлеймен пайғамбар: «Рас айттың ба, жоқ әлде өтірікші кәззаптардың бірімісің, оны әлі көреміз» («Нәміл» сүресі, 27-аят) дейді. Тағы бір аятта: «Уа, иман келтіргендер! Егер сендерге әлдебір күнәһар адам қандай да бір хабар жеткізсе, оның анық-қанығын анықтап, біліп алыңдар» («Хужурат» сүресі, 6-аят) делінеді.
\r\n\r\nҮшіншісі – хабар таратудың әдебі. Құран бізді хабар таратуда әдепті ұстануға үйретеді. Бұл әсіресе адамдардың дініне, дүниесіне және абыройына қатысты болған жағдайда маңызды. Қате ақпарат тарату қоғамда үлкен зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан ақпаратты тексеру және оны дұрыс жеткізу – өте өзекті.
\r\n\r\nТөртіншісі – құпияны сақтау. Ақпаратпен жұмыс істейтіндер үшін маңызды тағы бір қағида – құпияны сақтау. Құранда былай делінген: «Сондай-ақ ол мүміндер өзіне сеніп тапсырылған аманаттар мен міндеттерге асқан жауапкершілікпен қарап, берген уәдеде тұрады» («Муминун» сүресі, 8-аят).
\r\n\r\nБесіншісі – үлгі болу. Ақпарат таратушылар алдымен өздері айтқан сөздерді орындауға міндетті. Егер олар бір нәрсеге шақырып, оны өздері орындамаса немесе орындауға тырыспаса, бұл ақпаратының әсері шамалы болады. Алла Тағала Құранда мұндайды мансұқтаған: «Уа, иман келтіргендер! Өздерің істемейтін нәрсені неге айтасыңдар?!» («Сафф» сүресі, 2-аят). Ақпарат тарату үлкен аманат болғандықтан, айтатын әрбір сөзімізге мұқият болғанымыз абзал.
\r\n\r\nСөз – жауапкершілік. Ол сенің мәртебеңді көтереді немесе саған қарсы болады. Сондықтан біз әрбір айтқан сөзімізге, таратқан ақпаратымызға немесе әлеуметтік желілерде жазған жазбаларымызға мұқият болуымыз керек. Әбу Һұрайра жеткізген хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Адам кейде Алланың разылығын әкелетін сөзді айтып, оған мән бермейді. Бірақ сол сөзі арқылы Алла оның дәрежесін көтереді. Ал кейде Алланың қаһарын тудыратын сөзді айтып, оған мән бермейді, бірақ сол сөзі оны тозаққа апарады». Олай болса, Алла Тағала бізді аманатқа, оның ішінде сөз аманатына берік, тілімен де, қолымен де ешкімге, ешнәрсеге зиян бермейтін, айналасына пайдалы мұсылмандар қатарына қосқай!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Қанат ҚЫДЫРМИН,
\r\n\r\nРеспубликалық бас мешіттің имамы
\r\n\r\n«Иман» журналы, №11, 2024 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-29_095626670.png","field_name":"2025-12-29T09:57:07.979500+05:00"},{"id":142,"title":"ИСЛАМ ЖӘНЕ ОТБАСЫ ҚҰНДЫЛЫҒЫ","text":"Кеше Талдықорған қаласында «Ислам және отбасы құндылығы» тақырыбында республикалық конференция өтті. Конференция жұмысына Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы, зиялы қауым өкілдері қатысып, мазмұнды баяндама жасады.
\r\n\r\nДініміз бен дәстүрімізде, күнделікті өмір сүру дағдымыз бен ұлттық болмысымызда ата-ананың ұрпақ алдындағы аманаты, баланың перзенттік парызы, олардың бір-біріне қатысты тәрбие үлгілері, ер мен әйелдің өзара сүйіспеншілігі бағзы заманнан қалыптасқан. Осынау құндылықтар ғасырдан ғасырға жалғасып келеді.
\r\n\r\n«Балаңды бес жасқа дейін патшаңдай күт. Бес жастан он бес жасқа дейін құлыңдай жұмса. Он бес жастан асқан соң досыңдай сырлас». Бұл – халқымыздың бала тәрбиесіне қатысты ұстанған қағидасы. Ұрпақ тәрбиесіндегі осы тәсіл өзінің өміршеңдігін дәлелдеумен келеді.
\r\n\r\nЖүсіпбек Аймауытов бабамыз бір сөзінде: «Тәрбиеге әсер беретін нәрсе: баланы жан-жақты білу керек», – деген. Баланы дұрыс білу, қарым-қабілетін жан-жақты тану, көңіл-күйін аңғару – мұның бәрі оны тәрбиелеуге оң әсер ететін тәсілдер.
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір өсиетінде: «Балаға әкенің берер ең жақсы сыйы – ол тәрбие», – деген. Тағы бір хадисте: «Балаға бір рет көңіл бөліп, тәрбие беру – садақа бергеннен де жақсы», – делінген.
\r\n\r\nДінімізде отбасына жақсы қарау – ізгі амалдың бірі. Алла Тағала Құранда ер мен әйелді киімге теңеп, былай деген: «...Олар сендер үшін (сендерді бүркейтін, күнәдан тыятын, жан мен тән рахатына бөлейтін һәм көрікті қылатын) киім (іспетті), сендер де олар үшін дәл сондай киім (секілдісіңдер)...» делінген («Бақара» сүресі, 187-аят).
\r\n\r\nХалқымызда «Адам көркі – шүберек» деген сөз бар. Жақсы киім адамға қалай көрік берсе, жақсы әйел ерге, жақсы ер де әйелге солай көрік береді. Демек ер мен әйел – бір-бірін көрікті ететін жандар.
\r\n\r\nКиім адам денесіне ең жақын нәрсе болғандықтан, ер мен әйел бір-біріне ең жақын жандар болуы тиіс. Киім денедегі кемшілікті немесе айыпты жасырып тұратыны секілді, ер мен әйел бір-бірінің айыбын, кемшілігін өзгелерден барынша жасыруы қажет. Киім ыстық пен суықтан қалай қорғаса, ер мен әйел де бір-бірін өмірдің түрлі сынақтарынан қорғап, қорғаныш болуы тиіс.
\r\n\r\nДаналық мектебі болған Төле би бабамыз: «Адамның басшысы – ақыл, шолушысы – ой, жетекшісі – талап, қорғаушысы – сабыр, сынаушысы – халық, таусылмайтыны – арман, ең қымбаттысы – ар сақтау, бәрінен ардақтысы – өмір сүру, соның ішінде ең тәттісі – сыйластық», – деген. Ер мен әйелдің жан дүниесінде осындай асыл қасиеттер болса, ол шаңырақ бақытқа бөленері хақ.
\r\n\r\nОтбасына үлгі-өнеге көрсетуде ең бірінші ер азамат алдына жан салмауы керек. Ер адам ешқашан ұсақталмауы қажет. Ұсақталу – жігіттің қасіреті. Өзінің биік дәрежесінде қалған ер ғана отбасын, айналасын жақсылыққа жұмылдыра алады. Заманымыздың заңғар жазушысы Ғабит Мүсірепов: «Еркектің көркі ақылында...» – десе, Бауыржан Момышұлының: «Біздің жерімізде еркек – діңгек, әйел – гүл...» – деген сөзінде үлкен мән жатыр. Ғалымдарымыз әйелді жайқалып өскен гүлге теңеп, оны баптау бақташыға, яғни ер азаматқа байланысты екенін өсиет еткен.
\r\n\r\nБіз ешқашан өзгенің таным-түсінігімен өмір сүре алмаймыз. Ұстанатын дініміз бен арқа сүйер салтымыз, күнделікті өмірде дағдымызға айналған ғұрпымыз бар. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы 2024 жылды «Ислам және дәстүр құндылығы» жылы деп жариялады. Игі бастама аясында қазақ даласындағы отбасы институтын дәріптеуге баса назар аударылып келеді.
\r\n\r\nИгі жұмыстардың нәтижесінде облыстық мешіттер жанынан отбасылық кеңес беру орталықтары ашылды. Дін қызметкерлері бір жыл ішінде жүздеген отбасының ақ некесін сақтап қалуға ықпал етті. Жетісу жерінде «Ислам және отбасы құндылығы» тақырыбында өткен республикалық конференцияның да негізгі мақсаты – дініміз бен дәстүрімізден бастау алған қазақы отбасы құндылығын кеңінен насихаттау.
\r\n\r\nАлла Тағала қызымызды қылықты, ұлымызды ұлықты етіп, шаңырақ көтерген әрбір отбасыға бақ пен береке бергей. Әмин!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Керімбек ДӘУІТОВ,
\r\n\r\nЖетісу облысының бас имамы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2025-12-29_095718563.png","field_name":"2025-12-29T09:58:15.553231+05:00"},{"id":143,"title":"«АДАЛ ҚОҒАМНЫҢ НЕГІЗІ – ИМАН МЕН ӘДІЛЕТ»","text":"Адал қоғам – бұл тек заңмен реттелетін орта емес, ол ең алдымен иманға, ар-ұятқа және Алладан қорқуға негізделген қоғам. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы 2026 жылды діни қызмет аясында «Ислам және адал қоғам» жылы деп жариялады.
\r\n\r\nРасында, адалдық ұғымы бәрінен бұрын руханиятқа жақын тақырып. Мұндай қоғамды құру жүрек тәрбиесінен басталады десек, ақиқатты аттағандық болмайды. Ислам дінінде адалдық (ықылас, аманат) – мұсылманның басты сипаты. Алла Тағала адал адамдарды жақсы көреді. Құран Кәрім мен Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде адал болу, әділдік орнату қоғамның беріктігінің негізі екені анық айтылған. Олай болса, адалдық деген қандай ұғым, мағынасы не, бұл сипатты адам бойына "егуге" бола ма әлде атаның қанымен, ананың сүтімен бойға бітетін тума қасиет пе? Бұл терең ойлануды қажет ететін өзекті мәселе.
\r\n\r\nҚұран Кәрімде: «Ақиқатында, Алла сендерге аманатты өз иелеріне тапсыруды және адамдар арасында билік еткен кезде әділдікпен үкім шығаруды бұйырады», –делінген ("Ниса" сүресі, 58-аят). Бұл аят әрбір мұсылманға қоғамдағы жауапкершілікті, адал еңбек пен әділеттілікті міндеттейді. Аманатқа қиянат жасау – тек адамдарға емес, Аллаға қарсы жасалған іс болып саналады. Адамдар арасында билік жасағанда, қара қылды қақ жаратындай әділдікті ұстану оңай ма әлде екінің бірі жасай алмайтын іс пе? Кешегі бабаларымыз, би-шешендеріміз осы бір адалдық дегенге аса қатты мән бергенін дәлелдеп отыру артық болса керек. Демек, бұл қасиетті адам бойына бесіктен бастап сіңірудің бір жолы болуы керек.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Сендерден әрбірің бақташысыңдар, әрі әрқайсың өз қарамағыңдағы үшін жауаптысыңдар» деген. Бұл хадис адал қоғам құру әр адамнан басталатынын көрсетеді. Әке – отбасына, басшы – халқына, ұстаз – шәкіртке адал болуы тиіс. Тізімді біраз жерге дейін ұзарта беруге болады. Бірақ мақсат ол емес, мақсат – осы бір ұлы іске әрбір жеке адам өзінен бастап кірісуі маңызды екеніне назар аударту. Жауапкершілік бар жерде әділет пен тәртіп орнайды.
\r\n\r\nИсламдағы "харам" мен "халал" ұғымдары – қоғам тазалығының кепілі. Адал еңбекпен тапқан ризық адамды рухани тұрғыда тазартып, қоғамда сенім қалыптастырады. Ал арам жолмен келген пайда қоғамға іріткі салып, берекені кетіреді. Сондықтан адал қоғамда парақорлық, өтірік, зұлымдық секілді күнәларға орын жоқ.
\r\n\r\nЖастарды имандылыққа тәрбиелеу – адал қоғамның болашағын қамтамасыз ету. Иманды жас – елге адал қызмет ететін, әділетсіздікке төзбейтін тұлға. Мешіт, отбасы және білім ордалары біріге отырып, жастардың бойына адалдық пен тақуалықты сіңіруі қажет.
\r\n\r\nҚорытындылай келе, адалдық – бұл иманмен нығаятын, әділетпен басқарылатын және ең бастысы тәрбиемен бойға сіңетін қасиет. Мұндай қоғамда адамдар Алланың разылығын бірінші орынға қояды, бір-біріне қиянат жасамайды. Адал қоғам – дүниелік табыстан бұрын ақыреттік жауапкершілікті ұмытпаған қоғам. Ал иман мен адалдық үстем болған жерде береке мен тыныштық орнайды. Осындай берекелі қоғам болуымызды Жаратқан нәсіп етсін!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Шымкент қаласының Бас имамы
\r\nБақдәулет Абдрахманов
ҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының бастамаларына, атқарып жатқан орасан зор жұмыстарына, күнделікті өмірден, әлеуметтік желіден етене таныспыз. Әсіресе дәстүрлі діни танымды қалыптастыру бағытындағы ең маңызды еңбек – имам Матрудидің «Таухид кітабының» «Muftyat» баспасынан шығуы бас мүфтидің тікелей жанашырлығы болатын.
\r\n\r\nСонымен қатар ҚМДБ Төрағасының жеті бағыт бойынша, атап айтсақ, ақпарат және қоғаммен байланыс, уағыз-насихат, қайырымдылық, оқу-ағарту және кадрлық әлеует, рухани тәрбие – Ихсан ілімі, дін мен дәстүр, жат діни ағымдармен жұмыс бағыттары – еліміз үшін де өзекті әрі дер кезінде қабылданған міндеттер.
\r\n\r\nДіннің түпкі мақсаты – адамды кемелдендіру, рухани тәрбелеу. Бұл бағыттағы ілім Ихсан ілімі деп аталады. Ихсан жақсылық пен рақым көрсетуді, бір нәрсені ең жақсы түрде істеуді, Аллаға шын жүректен, ықыласпен қызмет етуді білдіреді. Ихсанмен айналысқан адамды «мухсин» деп атайды. Әзіреті Әли: «Адамдар өз жұмысын ихсанмен орындау арқылы құрметті болады», – деп адамдардың атқарар жұмысында ихсан дәрежесіне жету үшін, ол істі білуі әрі сол ісінің нәтижесінің жақсылыққа айналу керектігін меңзеген.
\r\n\r\nАхлақ, адамгершілік әдебиеттерінде ихсанды көбіне «жақсылық жасауда талап етілетін өлшемнің минимум шегінен шығу және ықылас-сүйіспеншілікпен жасау» мағынасында қолданады. Рағиб әл-Исфаханидің және басқа ислам ғалымдарының айтқан пікірі бойынша ихсан – әділеттен бір саты жоғары. Өйткені әділет – қарызын төлеу, алашағын алу болса, ихсан – өзгелерге өз үлесіңнен әлдеқайда көбін беру, алуың керек болғанда ең азын алу. Сондықтан әділдікті сақтау уәжіп болса, ихсанды сақтау мұстахаб амал болып есептеледі (әл-Муфрат, «хсн», «адл» баптары; Ғазали, Ихия, II, 79).
\r\n\r\nЖалпы Құранда ихсан ұғымы жетпістен аса аятта кездеседі. Ихсан ұғымы адамға қатысты аяттар мен хадистерде екі жағдайда қолданылады. Біріншісі, «Өз ісіңді көркем түрде істеу, кемелдендіру» деп қысқаша сипатталған құлдың Аллаға деген терең құрметі. Сондай-ақ адалдығы мен мойынсұнушылық рухы және осы көңіл-күйдің нәтижесі болып саналатын жақсы мінез-құлық жатады. Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көпшілікке «Жәбірейіл хадисі» деп танылған хадисте «Ихсан – Алланы көріп тұрғаныңдай Оған құлшылық етуің. Себебі сен оны көрмесең де, шүбәсіз Ол сені көруде» (Бұхари, «Тәпсір», 31/2, «Иман», 37; Мүслім, «Иман», 1) деп түсіндіруі, ықыласпен қоса ихсанның да не екенін нақты көрсеткен.
\r\n\r\nЕкіншісі, Ихсан жұмсақтық, сабырлық ізгілігінен туындаған адамның, әсіресе ата-анасына, басқа да адамдарға деген сүйіспеншілігіне негізделген риясыз қатынасты білдіреді. Құран аяттарында «мухсиндердің» ерекше сипаттары болып есептелетін, ихсан ұғымымен мәндес ашуға бой алдырмау, кешірімділік, төзімділік, шыдамдылық, сабыр, шектен шықпау, батылдық, табандылық, жомарттық секілді ізгі қасиеттер жиі айтылады.
\r\n\r\nАдам баласы өзіне мейіріммен қарап, қол ұшын созған, жақсылық жасаған адамды жақсы көретіні ақиқат. Осы тұрғыдан қарағанда нағыз ихсан иесі – Алла Тағала. Адамдар арасында жақсы адамдардың болуы Жаратқанның құлдарына деген мейірімділігі, ихсаны десек, қателеспейміз. Жаратқан Алла Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбардың үмметіне мейірімін төгіп, елі мен жері үшін игілік жолында ықыласпен қызмет атқаруды нәсіп еткей.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Мұратбек ДӘРІБАЙ
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-01-20_091852111.png","field_name":"2026-01-20T09:19:06.531916+05:00"},{"id":145,"title":"АСЫЛ ДІНІМІЗДЕГІ ЖАСТАР КЕЛБЕТІ","text":"Тәуелсіз Қазақ елі үшін дін қай кезде де рухани тірегі болып табылады. Өткен тарихымызда небір зұлмат, қысылтаяң, қылышынан қан тамған атеизм заманын бастан кешсе де, ата-бабаларымыз бір Жаратушының барлығын ұмытпаған. Ал тәуелсіздігіміз қолымызға тиген уақытта наным-сенімдерімізге еркіндік беріліп, ардақты жұртымыздың қасиетті дінге деген бетбұрысы тіптен қарқынды өсті. Жасыратынымыз жоқ, осы үрдістің жемісі ретінде асыл дінімізге ең көп қызығушылық танытқан буын жастар болды.
\r\n\r\nЖастар – кез-келген мемлекеттің ең басты әлеуметтік, стратегиялық ресурстарының бірі. Демек, қоғамның ілгері әрі жаңару болашағы жастарға байланысты. Осы себепті, қазіргі жаһандану заманында әлем мемлекеттері өздерінің ұлттық шекараларын сақтау мақсатында өз азаматтарының, дәлірек айтқанда жастарының тәлім-тәрбиесіне қатты көңіл бөліп отыр. Бұл мақсат жолында кез-келген діннің қоғамда атқаратын рөлі мен еңбегі өте маңызды.
\r\n\r\nДана халқымыздың: «Бір жылыңды ойласаң, егін ек. Он жылыңды ойласаң, ағаш ек. Жүз жылыңды ойласаң, ұрпақ тәрбиеле» дегені тегін емес. Көзі ашық, көкірегі ояу жастарды тәрбиелеудің негізгі мәні – сапалы білім мен саналы тәрбие беруінде жатыр.
\r\n\r\nҚасиетті Құран Кәрімнің ең бірінші түскен сүресі, алғашқы бұйрық «Оқы» деген. Осы қасиетті аятта Алла Тағала адам баласына барлық пайдалы білім түрлерін меңгеруді айтуда. Себебі, адам білім арқылы әлемді танып, әлемді тану арқылы Жаратушысын таниды. Ал, Жаратушысын дұрыс таныған пенде қоғамның ілгері, берекелі болуына еңбек етеді. Демек, дұрыс білім алу және сол алған білімін ел игілігі жолында амалға асыру ислам дінінің негізгі құндылықтарының бірі.
\r\n\r\nБілім алу мен қоғамды ізгелендіру жолында жастық шақтың маңызы өте үлкен. Себебі халқымыздың даналық сөзінде: «Жастық шақта алған білім тасқа қашап жазғандай, кәрілікте алған білім суға әшейін салғандай» - десе, Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бес нәрсе келместен бұрын бес нәрсенің қадірін біл: қарттық келместен бұрын жастық шақтың, ауру келместен бұрын денсаулықтың, кедейлік келместен бұрын байлықтың, шұғылданбастан бұрын бос уақыттың және ажал келместен бұрын өмірдің қадірін біл» – деген.
\r\n\r\nБұдан түйетін түйініміз, әр елдің жарқын болашағы иманды жастарға тікелей байланысты. Жастары рухты, білімді, рухани дамыған елдің болашағы да шуақты болмақ. Осы ойымызды ақиық ақын Мағжан Жұмабаевтың мына бір өлең шумағы қуаттай түсетіндей:
\r\n\r\nҚажу бар ма тұлпарға,
\r\n\r\nТалу бар ма сұңқарға,
\r\n\r\nИман күшті оларда,
\r\n\r\nМен жастарға сенемін – деп өскелең жас ұрпаққа үлкен үкілі үміт артқан. Сондықтан «Найзаның ұшымен, білектің күшімен» сақтап қалған бабалардың үлкен аманаты бар екенін сезіндіру баршамызға жауапты міндет.
\r\n\r\nОсы жауапкершілігі мол міндетті абыроймен атқарып шығу үшін ең алдымен жастық шақта білім алу өте маңызды. Себебі білім алу әрбір мұсылманға міндет. Қасиетті Құранның «Мужәдәлә» сүресі, 11-аятында: «Алла Тағала сендерден иман келтіргендер мен ғылым берілгендердің дәрежесін жоғарылатады. Алла сендердің істегендеріңнен хабардар» – десе, Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Білім талап ету – әрбір мұсылманға парыз» – деген.
\r\n\r\nЖастық шақта адамның ақпараттарды қабылдауы, жаттау қабілеті, есте сақтауы өзге өмірлік кезеңге қарағанда әлде-қайда қуатты әрі тиімді болады. Сол себепті жастық шақтағы уақытта тиімсіз өткізбей, білім алу, өнер үйрену, ізгі һәм пайдалы істерге арнау қажет. Бұл ойымызды Хәкім Абай атамыздың мына бір өлең жолдары растайтындай:
\r\n\r\nЖасымда ғылым бар деп ескермедім,
\r\n\r\nПайдасын көре тұра тексермедім.
\r\n\r\nЕржеткен соң түспеді уысыма,
\r\n\r\nҚолымды мезгілінен кеш сермедім, – деген.
\r\n\r\nЖастық шақта орындау қажет маңызды істердің бірі – қоғамға пайдалы тұлға болу. Жастық шақ – қайтып айналып келмейтін көктем мезгілі секілді. Осы бір құнарлы кезеңде жас топыраққа егін салып үлгермесеңіз, күзде мол өнім алуыңыз екіталай. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қиямет күні төрт нәрседен сұралмай, құлдың аяғы жылжымайды. (Ол): Өмірін қалай өткізгендігі, жастық шағын қалай өткізгендігі, мал дүниесін қалай тауып, қайда жұмсағандығы, біліміне қалай амал еткендігі?» – деген. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) жастық шақты өмірден бөліп алып айтуындағы сыр – жастық шақтың адамға берілген ерекше нығмет екенін, әрі ол турасында адам баласынан қиямет күні бөлек есеп алынатынын көрсетеді.
\r\n\r\nЕкінші туындайтын өзекті мәселенің бірі – аға буынның жастарға ұдайы әрі тұрақты түрде қолдап, жәрдем беруі. Ұлт жанашыры Ахмет Байтұрсынұлы: «Балам деген жұрт болмаса, жұртым деген бала қайдан шықсын?!» – деген ұлағатты ойын қалдырған. Қоғам үлкен бір отбасылық жүйе. Әр буын өкілі өзара байланысып, қолынан келетін барлық мүмкіндікті пайдаланып, жәрдем беріп отыруы қажет.
\r\n\r\nОсындай игі мақсат жолында ҚМДБ жанынан «Зейін» оқырмандар клубы төрт жыл бойы үздіксіз жұмыс жасап келеді. Клуб шеңберінде әртүрлі жастағы буын өкілдері кітап оқып, тұрақты түрде пікір алмасып отырады. Негізгі мақсат – жастарға дұрыс рухани тәрбиемен қатар пайдалы білімді сіңдіру.
\r\n\r\nЗейін – оқырманның жүрегіне жылу, ақылына нұр ұялататын кемел мекен ұранымен осы уақытқа дейін мыңдаған қоғамға пайдалы шәкірттерді қалыптастырды.
\r\n\r\nОйымызды Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мына бір хадисімен аяқтауды жөн көрдім: «Расында Алла арзан ойын-күлкіге салынбаған жасқа міндетті түрде риза болады», – деген.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Махамбет САТТАРҰЛЫ
\r\n\r\nҚМДБ Халықаралық байланыс және хаттама бөлімінің маманы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-01-26_102731127.png","field_name":"2026-01-26T10:27:45.964373+05:00"},{"id":146,"title":"ДІНИ БІЛІМ БЕРУДІҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ","text":"Қазіргі жаһандану дәуірінде қоғамның рухани тынысын, ұлттық бірегейлігін және адамгершілік құндылықтарын сақтап қалу – кез келген мемлекеттің стратегиялық міндеттерінің бірі. Осы ретте діни білім беру – ұрпақтың дүниетанымын қалыптастыратын, рухани тәрбие мен адамгершілік құндылықтарды орнықтыратын маңызды сала. Дұрыс діни білім – қоғамдағы тұрақтылық пен келісімнің негізі.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Білетіндер мен білмейтіндер тең бе?» (Зумар сүресі, 9-аят) – деп, білімнің артықшылығын көрсетеді. Сондай-ақ Пайғамбарымыз ﷺ: «Білім іздеу – әрбір мұсылманға парыз» (Ибн Мәжаһ) – деп, діни-рухани білімнің маңызын айқындаған.
\r\n\r\nАдам өзінің өмірлік мақсатын, қоғам алдындағы жауапкершілігін, дүниедегі орнын түсіну үшін рухани тәрбиеге мұқтаж. Діни білім адамды имандылыққа, әділдікке, сабырлылыққа шақырады. Бұл – кез келген қоғамның моральдық денсаулығын қалыптастыратын негізгі құндылықтар.
\r\n\r\nҚазақ ойшылы Абай Құнанбайұлы: «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады» – деп, білім мен руханияттың ажырамас байланысын айтқан.
\r\n\r\nДіни сауаты бар адам:
\r\n– жақсылық пен жамандықтың өлшемін біледі;
\r\n– өз ісіне жауапкершілікпен қарайды;
\r\n– қоғамға пайдалы тұлғаға айналады.
Ақпараттық ғасырда дәстүрлі емес, радикалды діни ағымдардың көбейіп, жастарға ықпал ету қаупі бар. Бұл қауіптің алдын алудың ең тиімді жолдарының бірі – жүйелі әрі дұрыс діни білім.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Егер білмесеңдер, білім иелерінен сұраңдар» (Нәхл сүресі, 43-аят) – деп, білместіктен туындайтын адасушылықтың алдын алу жолын көрсетеді.
\r\n\r\nДұрыс діни білім:
\r\n– діни үкімдерді өз орнымен түсінуге мүмкіндік береді;
\r\n– шектен шығушылық пен радикализмді болдырмайды;
\r\n– қоғамдағы діни тұрақтылықты нығайтады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы: «Таза ақылмен иманды бол» – деп, дінді білім мен парасат арқылы түсінуді насихаттаған.
\r\n\r\nҚазақ халқының рухани болмысының негізі – ислам діні мен ұлттық құндылықтардың үйлесімі. Дін – біздің салт-дәстүрімізді, әдет-ғұрпымызды және адамгершілік нормаларымызды қалыптастырған.
\r\n\r\nАхмет Байтұрсынұлы: «Білімді болу деген – жаңалық ашу емес, алған білімді өмірге пайдалана білу» – деген. Діни білім де осы секілді – ұлттық руханиятты сақтауға қызмет етеді.
\r\n\r\nДіни білім:
\r\n– ұлттық болмысты сақтайды;
\r\n– рухани сабақтастықты жалғайды;
\r\n– жастардың өз ұлтына деген құрметін күшейтеді.
Имандылыққа тәрбиеленген қоғам – татулық пен бауырмалдықтың ортасы. Пайғамбарымыз ﷺ: «Мүмін – өзге мұсылмандар оның тілінен де, қолынан да аман болатын адам» (Бухари) – деген.
\r\n\r\nИмандылық тәрбиесі:
\r\n– өзара құрмет пен түсіністікті дамытады;
\r\n– отбасы тәрбиесін күшейтеді;
\r\n– әлеуметтік жауапкершілікті арттырады.
Мұхтар Әуезов: «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» – деген. Ал бесік – тәрбиенің бастауы, оның ішінде діни-рухани тәрбие – қоғамның іргетасы.
\r\n\r\nБүгінгі қоғамда діни білім тек мешіт қабырғасында ғана емес, ғылыми орталықтарда, университеттерде, интернет платформаларында да берілуі қажет. Өйткені жастар қажетті ақпаратты көбіне онлайн алғандықтан, діни білім заманауи тілмен, ғылыми дәлелдермен түсіндірілгені жөн.
\r\n\r\nСапалы діни білім беру үшін:
\r\n– білікті мамандарды даярлау;
\r\n– мазмұны терең оқулықтар шығару;
\r\n– ақпараттық кеңістікте дұрыс діни контент қалыптастыру қажет.
Діни білім – ұлттың рухани тірегі, қоғамның тұрақтылығы мен бірлігінің кепілі. Дұрыс діни тәрбие алған адам – иманды, парасатты, адамгершілігі мол, ізгілікті тұлға. Сондықтан діни білім беруді дамыту – мемлекет пен қоғам үшін стратегиялық маңызды міндет.
\r\n\r\nАлла Тағала баршамызды пайдалы білім иелерінен етіп, қоғамға пайдалы іс жасауды нәсіп етсін!
\r\n\r\nАлматы облысы, Іле ауданы, Н.Тілендиев ауылы, “Сманқұл” мешітінің бас имамы – Сәкен Еншібайұлы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-01-26_102916634.png","field_name":"2026-01-26T10:29:52.048959+05:00"},{"id":147,"title":"АДАЛДЫҚ – БАСТЫ ҚҰНДЫЛЫҚ","text":"Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы хазірет 2026 жылды «Ислам және адал қоғам» деп жариялады. Бұл қазіргі уақыт талабынан, мемлекетіміздің жарқын болашағы мен мүддесінен туындағаны ақиқат.
\r\n\r\nЕнді осы адалдық деген не, ол адам баласының бойындағы қандай қасиет деген сауалдарға байланысты оқып-түйгенімнен ойымды ортаға салмақпын.
\r\n\r\nАлдымен айтарым, адалдық – адам мінезіндегі бағалы қасиет. Ол кез-келген жеке тұлғаның сана-сезіміне, ар-ұжданына қайшы келмейтін, халықтың мақсат-мүддесін көздейтін, тарихи шындықпен ұдайы ұштасып жататын нақты іс-әрекеттер жиынтығы деп түсінемін.
\r\n\r\nАсыл дініміз – қара қылды қақ жарған адалдық пен әділдікке шақыратын дін. Адамзаттың асыл тәжі Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмірінің соңына дейін адалдықты, әділдікті насихаттап, басқаларға іс жүзінде үлгі болып кетті. Алла елшісінен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) тәлім-тәрбие, үлгі алған саңлақ сахабалардың өмірі де тұнып тұрған адалдық пен әділдік. Шәкәрім қажы: «Мақтан үшін мал жима, жан үшін жи, Ғибадат пен адалдық ар үшін жи, - деп, бақыттың өзі адалдыққа негізделетінін айта келіп, адалдыққа ерекше көңіл бөледі.
\r\n\r\nИманды да адал адам ешқашан да өтірікке бой алдырмайды. Өзгелерді жаман әдетке жетелейтін өтірік айтып, алдап-арбап, пайда табуды мақсат етпейді. Аллаға шынайы иман келтірген, ахиретке сенген жан шалыс қадам жасамайды. Алла Тағала Құран Кәрімде:
\r\n\r\nيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ
\r\n\r\n«Әй мүміндер! Алладан қорқыңдар және шыншылдармен бірге болыңдар» - деген.
\r\n\r\nАр мен ақиқатты насихаттау жолында адалдық сертінен айнымау, туралықтан таймау - нағыз шыншылдың белгісі. Адал қоғам – әрбір мүшесі шыншыл, әділ, сенімді адамдардан құралған қоғам. Мұндай қоғамда алдау және әділетсіздік сирейді.
\r\n\r\nАдалдық – бұл жүректің тазалығы, өмірдің жарығы және сенімнің негізі. Адалдық тек жеке адамның қасиеті емес, бүкіл қоғамның гүлденуіне септігін тигізетін мінез. Егер әр адам өз ісінде адал болса, қоғамда сенім, татулық пен бейбітшілік арта бермек.
\r\n\r\nХазіреті Әли ибн Әбу Талиб (р.ғ): «Көркем мінез үш қасиетпен келеді: арамнан аулақ болу, адалды талап ету және отбасына кеңпейілді болу», – деген екен.
\r\n\r\nДана халқымыз да өз ұрпағына «ісінде адал болуды», «біреудің ала жібін аттамауды» насихат етіп келген. Кезінде Құнанбай қажы: «Абырой, атақ алу үшін – ең алдымен адалдық керек, ешкімді ала көрмей, адалына болысу, кемтарға жәрдемдесу керек дегенді ертеден ойыма бекіттім... Өзіме елді қаратып, ел басшысы болғаннан кейін, қате кетпесе, біле тұра қиянат жасап, арамды қолдаған, момын, жетім-жесірді жылатқан жерім болған жоқ. Мен адалдыққа, көпке сүйендім. Олар мені қиыннан құтқарды. Мені ел – адал, әділ деген атаққа бөледі. Менің көргенімдей жағдайға ұшырасаң, ақты жақта, жетім-жесірге, жылағанға болыс, жәрдем ет!» деп артына тағылымы мол өсиет қалдырған.
\r\n\r\nПрезидентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев бір сөзінде: «....Әрбір адам «Адал азамат» деген атқа лайық болса елімізде әділ қоғам орнайды. «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» - бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар. Осы үш тағанды озық әрі табысты елге айналудың басты кілті деуге болады» дегені барша қауымның жадында болар.
\r\n\r\nАдал қоғамның пайдасы: адал қоғам – бұл тек әділдік пен сенімнің орны ғана емес, сонымен қатар қоғам мүшелерінің рухани дамуына да әсер етеді. Мұндай ортада адамдар өздерін қауіпсіз сезінеді, бір-біріне сенеді, бірге дамуға ұмтылады. Сонымен қатар, адалдыққа негізделген қоғамда құқықтық тәртіп пен әлеуметтік тұрақтылық нығая түседі.
\r\n\r\nҚадірлі ағайын! Әрқайсымыз өз саламызда қоғамның гүлденіп-дамуына қомақты үлес қосайық. Қазіргі таңда адалдық бұрынғыдан да маңызды. Жемқорлық, өтірік, аманатқа қиянат секілді әрекеттер қоғамның іргесін сөгіп, адамдар арасындағы сенімді әлсіретеді. Сондықтан адалдықты насихаттау – әрбір азаматтың ортақ міндеті деп білемін. Адалдық бұл – тек діни талап емес, ұлттық құндылық, адамгершілік өлшемі. Адал адам – арлы адам, ал арлы қоғам – кемел келешектің кепілі.
\r\n\r\nАлла тағала баршамызды адалдықты өмірлік ұстаным еткен, елге пайдасы тиген ізгі жандардан болуын нәсіп етсін. Қостанайлық әріптестерім бұл асқаралы мақсат жолында қажыр-қайраттарын аямай жұмсай беретіндігіне кәміл сенемін.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Бектұрсын Уәлиев Қостанай облысының Бас имамы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/WhatsApp_Image_2026-01-20_at_13.05.22.jpeg","field_name":"2026-02-03T10:02:24.537807+05:00"},{"id":148,"title":"«Муша» ұғымы","text":"Уақыптағы «Муша» ұғымы: фиқһи негізі мен қоғамдағы маңызы
\r\n\r\nИслам дінінде уақып – мүлікті Алла разылығы үшін арнап, оның пайдасын қоғам игілігіне бағыттаудың тарихи әрі маңызды институты. Бұл ұғым ғасырлар бойы мұсылман қоғамдық өмірінің әлеуметтік, рухани және білім беру негіздерінің бірі ретінде қызмет етіп келеді. Уақып туралы сөз болғанда, мұрагерлікке берілмеген, бірнеше адамға ортақ мүлік туралы фиқһи пікірталастардың бірегей объектісі – муша ұғымы.
\r\n\r\nМуша ұғымының түсінігі
\r\n\r\n«Муша» (араб. مشاع) сөзі тікелей аударғанда ортақ, бөлінбеген, бөлісілмеген деген мағынаны білдіреді. Фиқһ ғылымында мүлк муша атауы: бірнеше адамға ортақ, әрбір иесінің үлесі бар, алайда нақты бөлу жүзеге аспаған мүлікті айтады.
\r\n\r\nМысалы, туыстарға ортақ қалған жер, шартты түрде бөлінбеген пәтер немесе кәсіп — мұндай жағдайларда мүлік муша деп аталады.
\r\n\r\nУақып және муша: фиқһи мәселе
\r\n\r\nУақыптың негізі — пайданы тұрақты және үздіксіз ету. Уақып болған мүлік бөлініп алынбаған, пайдалы түрде пайдаланылып жатқан, Алла разылығы үшін арналып қойылған болуы қажет.
\r\n\r\nФиқһ ғалымдары муша мүлікті уақып ету мәселесін талдаған кезде: «Бөлінбеген ортақ мүлікті уақып ету – шариғи тұрғыдан қандай шарттармен дұрыс?» деген сауал қояды.
\r\n\r\nМәзһабтар көзқарасы
\r\n\r\nХанафи мәзһабы
\r\n\r\nХанафи ғұламалары уақыптағы мушаға қатысты қатал, бірақ әділ талдау жүргізген. Олар: табиғатынан бөлінбейтін мүлік (мешіт, құдық, қоғамдық жолдар) уақыпқа жарайды; ал бөлініп пайдалануға болатын мүлік болса, онда үлесті нақты анықтау қажет дейді.
\r\n\r\nБұл көзқараста басты шарт - уақыптың тиімділігі мен пайдасының айқын берілуі.
\r\n\r\nШафиғи, Мәлики және Ханбали мәзһабтары
\r\n\r\nБұл мәзһабтарда мушаға қатысты келесі қағидалар айқын көрінеді - уақыптың дұрыстығы ниет пен пайдаға негізделеді, егер ортақ мүліктен пайда нақты жүзеге асса, оның бөлінбеген болуы уақыпқа кедергі болмайды. Атап айтқанда, Мәлики мәзһабында қоғамға бағытталған уақып әрқашан қолдау табады.
\r\n\r\nСахабалардың тәжірибесі
\r\n\r\nИслам тарихында уақыпты ең алғаш енгізгендердің бірі — халифа Омар ибн Хаттаб (р.а.). Ол уақып еткен жерлердің пайдасын мұқтаж жандарға, жолаушыларға және қоғам игілігіне бағыттаған. Бұл тәжірибе: уақыптың мәні – мүліктің өзі емес, оның адамзатқа тигізер пайдасы екенін айқын дәлелдеді.
\r\n\r\nҚазіргі заман: муша және уақыптың маңызы
\r\n\r\nҚазіргі қоғамда муша ұғымы жаңа формада көрінеді - пәтердегі үлестік меншік, ортақ компаниялар мен серіктестіктер, акциялар, инвестициялық пайдалар, ортақ кәсіпкерлік жобалар тағыда басқа осы сияқты көптеген салаларда ортақ меншік жағдайлары туындайды.
\r\n\r\nБүгінгі фиқһ ғалымдары мұндай үлестерді заңды түрде рәсімдеп, уақып мақсаты айқын көрсетілген жағдайда шариғи тұрғыдан дұрыс деп таниды.
\r\n\r\nУақыптағы муша ұғымы – ислам фиқһының икемді әрі үнемі даму үстіндегі саласы. Бұл ұғым қоғамдағы ортақ меншік пен қайырымдылықты үйлестіріп, мұсылман қауымына әлеуметтік әділеттілік пен жан-жақты пайда әкелуге бағытталған. Уақыпты дұрыс түсіну мен жүзеге асыру арқылы қоғамға пайдасын тигізудің кең мүмкіндігі бар.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Пайдаланылған әдебиеттер мен дереккөздер:
\r\n\r\n1.Әл-Кәсәни, Бәдәиғ ас-Санаиғ фи Тәртиб аш-Шараиғ (Ханафи фиқһы).
\r\n\r\n2.Ибн Қудама, әл-Муғни (Ханбали мәзһабы).
\r\n\r\n3.Имам ән-Нәуәуи, әл-Мәжмуғ (Шафиғи фиқһы).
\r\n\r\n4.Уахба аз-Зухайли, әл-Фиқһ әл-Ислами уә Әдилләтиһи.
\r\n\r\n5.Халықаралық Ислам Фиқһ Академиясының уақып жөніндегі шешімдері.
\r\n\r\n
\r\n
\r\nУақып корпоративтік қайырымдылық
қорының директоры
\r\n\r\nАзамат Абдикеримұлы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/WhatsApp_Image_2026-01-26_at_15.46.24.jpeg","field_name":"2026-02-03T10:03:33.300777+05:00"},{"id":149,"title":"БЕРЕКЕЛІ БАРААТ ТҮНІ","text":"Бараат – күнәлардан тазарып, оттан құтылуға мүмкіндік беретін, дұғалар қабыл болатын, кері қайтарылмайтын берекелі түн.
\r\n\r\nБараат түні жайында Айша анамыз (одан Алла разы болсын) былай айтқан. «Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бұл түннің не түн екенін білесің бе?» – деп сұрады. Мен: «Алла және Оның елшісі жақсы біледі», – деп жауап бердім. Сонда ол (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бұл – Шағбан айының он бесінші түні. Алла Тағала бұл түні құлдарына мейіріммен қарайды, кешірім іздеушілерге кешірім береді, кешірім сұраушыларға Өзінің мейірімін төгеді. Бірақ жүрегінде ашу-ызасы бар кісілерді мейірімсіз қалдырады әрі олар зұлымдықтан арылмаса, оларды жарылқамайды да», – деді (Бәйһақи).
\r\n\r\nСондай-ақ, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Айша анамызға: «Бұл түнде не болатынын білесің бе?» – деді. Айша анамыз (одан Алла разы болсын): «Уа, Алла елшісі! Бұл түнде не болады?» – деді. Ол (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Онда адам балаларының осы жылда туылатыны және осы жылы дүниеден өтетіндері жазылады. Онда олардың амалдары (Алланың құзырына) көтеріліп, ризықтары (пенделеріне) түседі (белгіленеді)», – деді («Мишкат әл-Мәсабих», 115).
\r\n\r\nИә, бұл түнде Алла Тағала кейбір адамдарды бақытқа кенелтіп, кейбіреуін мейірімінен ұзақтатады, біреудің дәрежесін көтеріп, біреудікін түсіреді, біреуін сыйлыққа жетелейді, тағы біреуін одан құр қалдырады.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бес түнді ұйықтамай құлшылықпен өткізген адам міндетті түрде жәннатқа кіреді. Олар – Тәруия, Арапа, Құрбан айт, Ораза айт және Шағбанның он бесінші түндері», – деген («Әт-тәрғиб уәт-тәрһиб», 2/98).
\r\n\r\nБұл түндерді құлшылықпен ояу өткізу – мұстахаб. Сондықтан мұндай істерді жалғыз өткізген жақсырақ. Фиқһ ғалымдары қасиетті түндерде, мысалы Бараат түнінде мешітке жиналуды мәкруһ санаған. Хасан ибн Аммар Шурунбуләли (оны Алла рахмет етсін) бұл туралы: «Жоғарыда айтылған және басқа да қасиетті түндерді арнайы ғибадатпен өткізу мақсатында мешітке жиналу – мәкруһ. Өйткені, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) да, сахабалар да олай істемеген», – деп айтқан («Хашият ат-Тахтауи», 326).
\r\n\r\nСахабалар, табиғиндер және одан кейінгі ғасырда өткен ғалымдар бұл түнді ұлықтаған және оған ерекше дайындық көрген. Бараат түнінің берекесіне қол жеткізу үшін ғалымдар төмендегі істерге мән беруді айтқан:
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бұл түні көктердің есіктері ашылады, періштелер мұсылмандарға сүйінші айтады, ғибадатқа шақырады. Бараат түнінде көп ғибадат жасаңдар! Әйтпесе, Қияметте өкінесіңдер», – делінген (Нәсаи). Ең алдымен біз парыз намаздарды оқу, сосын сүннет және мұстахаб ғибадаттарды орындау арқылы Құдайдың осы бұйрығына құлақ түргеніміз жөн.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бұл түні мұсылман туысымен байланысын үзгендер, өзін жоғары санағандар және ата-анасына қарсы шыққандар кешірілмейді», – деген (Бәйһақи).
\r\n\r\nАна-ананы құрметтеу, туыстармен хабарласып, хал-жағдай сұрасу, аурулардың көңілін сұрау, бала-шағаға өнеге болу арқылы да күнәлар кешірілуі мүмкін. Сондай-ақ, біз кез-келген қастандықтан, арамдықтан, ашудан, мақтаншақтық пен өркөкіректіктен бас тартуымыз қажет. Әйтпесе, Алла Тағала бізді тазарудан алыстатады.
\r\n\r\nБұл түні мұсылман адам жыл бойы істеген істерін, өз өмірін бір ойлап көру керек. Егер өзінің іс-әрекеттерінде бір кемшілік бар екенін байқаса, Құдайдан кешірім сұрап, оны тез түзетуге тырысуы керек. Егер біреуді ренжіткен немесе біреуден араз болса, бір-бірінен кешірім сұрап, бауырлар секілді достасу керек. Егер біреуден қарыз алып, себепсіз қайтармай жүрген болса, дереу қарызын қайтару жолдарын қарастыру керек. Қайтсе де, Жаратқан Иемізге тәубе етіп, тура жолға түсуіміз қажет.
\r\n\r\nДұға – ғибадаттың мәйіегі. Алла Тағала пендесіне әрдайым дұға жасауды бұйырады. Осы түні дұғалардың қабыл болуы әбден мүмкін. Ендеше, әрбір мұсылман бұл түнді бағалай білуі керек. Бұл түні мүміннің жүрегінде өзге адамдарға деген ашу-ызасы болмауы қажет, өзгелерді кешіріп, оларға жақсылық тілеуі тиіс.
\r\n\r\nБұл түнді зікірге арнаған өте жақсы. Әсіресе, Пайғамбарымызға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) салауат айту. Таһажуд немесе басқа да нәпіл намаздарды оқу құпталады. Нәпіл намаз жамағатпен оқылмайды, әркім өзі жеке оқиды. Ал Құран оқу – осы түні атқарылар пайдалы құлшылықтың түріне жатады.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Шағбан айының жартысы толған түнді құлшылықпен өткізіңдер. Күндіз ораза ұстаңдар. Өйткені, Алла Тағала күн ұясына батқан шақта: «Кешірім тілеуші бар ма, кешірейін. Ризық сұраушы бар ма, ризық берейін. Ауру-сырқауға ұшыраған бар ма, шипасын берейін», – деп, таң шапағы атқанға дейін рақымын төгеді» (Ибн Мажә). Бұл күні ораза тұту – мұстахаб. Ораза ұстамаған адам күнәһар болмайды.
\r\n\r\nБұл қасиетті түнде орындаған барша құлшылықтарымызды, дұға – тілектерімізді Алла қабыл еткей. Барша күнәмізден тазартып, Рамазан айына аман-есен жеткізгей! Әмин!
\r\n\r\nХасан АМАНҚҰЛ,
\r\n\r\nШариғат және пәтуа бөлімі меңгерушісінің орынбасары
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/2c5e3557-ceb0-40f2-b61f-126b4c53518c.jpg","field_name":"2026-02-03T10:06:24.107289+05:00"},{"id":150,"title":"ИСЛАМДАҒЫ СӨЗ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ","text":"Адамдар, әсіресе, мұсылман үмбеті тәні мен киімінің тазалығына мән бергендей, тілінің де тазалығына мән беруі тиіс. Себебі тіл – жүректің айнасы, жүрек қаншалықты таза болса, тілден де соншалықты көркем сөз шығады. Алла Тағаланың жаратылыстарының ішінде адамға берілген нығметтің саны шексіз екені мәлім. Орнын ешнәрсе толтыра алмайтын да бағалы нығметтер бар. Соның бірі – осы сөз, сөйлеу нығметі. Бұл жөнінде қасиетті Құран Кәрімдегі «Рахман» сүресінің алғашқы аяттарында: «Рахман, (Алла)! Құранды үйретті. Адамды (жоқтан) жаратты. Оған сөйлеуді үйретті», – деп баяндалған.
\r\n\r\nАйналамызда бір ауыз сөз айтуды армандап жүрген жандар бар екені белгілі. Бұл әрбір мұсылманды ойландырып, сөйлеу нығметін берген Аллаға шүкір ету керектігін еске салады. «Жақсы сөз – жарым ырыс» демекші, барша адам баласы жақсы сөз сөйлеп, оны өзінен кейінгілерге де үйретіп отыруы тиіс. «Сөз – сен сөйлегенше сенің тұтқының, сөйлеген соң сен – оның тұтқынысың» деген сөздің де жаны бар. Мұндайда бабаларымыз айтылған сөзді атылған оққа теңеп, не айтсақ та, ойланып сөйлеуді өсиет еткен.
\r\n\r\nТілдің қызметі сөйлеу болғанмен, оны дұрыс қолдана білу де – өнер. Пайғамбарлардың мырзасы Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмір жолы жайлы жазылған сира кітаптарында оның шешен бола тұра аз сөйлеп, көп ойланатын, көп сөздің орнына дөп сөйлеп, тыңдаушыға ерекше әсер қалдыратын тұлға болғаны баяндалады. Оған қоса, уәдеге беріктігі, бір сөзділігі баршамызға үлгі. «Кімде-кім Аллаға және ақырет күніне иман келтірсе, жақсы сөз сөйлесін немесе үндемесін» деген өсиеті – жақсы сөз сөйлеудің маңызын айқындайтын хадис.
\r\n\r\nҚазіргі технология дамыған ақпарат дәуірінде тек тіл ғана сөйлеу құралы саналмайды. Әлеуметтік желілерде жазылып жатқан әрбір сөздің, пікірдің де сұрауы барын естен шығармаған жөн. Өкінішке қарай, ар-намысқа тию, көрінгенді мазақ қылу виртуалды әлемде үдеп барады. Өзін мұсылман санайтын әрбір жан бұдан аулақ болуы керек. Жақсы сөз жазуға шамасы жетпесе, үнсіз қалғаны ләзім. Хәкім Абай: «Көп айтса көнді, жұрт айтса, болды – әдеті надан адамның» деп айтқандай, дүрмекке еріп, ойына келген сөзді пікір қылып жаза беру, адамды мазақ қылу – мұсылман баласына жат қылық.
\r\n\r\nАлла Тағала Құран Кәрімдегі «Ахзаб» сүресінің 70-аятында мұсылмандарға: «Уа, иман келтіргендер! Алладан қорқыңдар да дұрыс сөз сөйлеңдер», – деп бұйырады. Демек, отыз тістен шығатын сөзіміздің отыз рулы елге тарайтынын естен шығармай, жақсы сөз айтып, дұрыс сөйлеуге әдеттенуіміз керек. Бүгінде қазақ халқының имам-молдаларға қатысты нақыл сөздерін басқа мағынаға бұрып, дін қызметкерлерін жөнсіз айыптап, қаралап жатқан жағдайларды да көзіміз көріп, құлағымыз естіп жүр. Танымал тұлғалардың да шығармашылығы, еңбек жолынан гөрі жеке өмірі жиі талқыланып, ақиқаты мен жалғаны белгісіз ақпараттарға желі қолданушылары пікір білдіріп отырады. Бұл тұста екі үлкен күнә адамдар арасында кең тарап кеткенін байқаймыз. Біріншісі – жақсы сөз ғана қолдану немесе үнсіз қалудың орнына көппен бірге әлеуметтік желіде ойына келген сөзді жазу. Ал екіншісі – өзіне қатысы жоқ сөзге араласу. Ардақты Пайғамбарымыз бір хадисінде: «Көркем мұсылманның белгісі – өзіне қатысы жоқ нәрсені тастауы», – деп айтқан.
\r\n\r\nТілге, сөзге қатысты күнәлардың қатарына ғайбат, өсек пен өтірік айту, бос сөз сөйлеуді жатқызамыз. Адамдар арасында сенімсіздіктің тууына, араларының бұзылуына, бүкіл бір қоғамға зардабы тиетін үлкен күнәлі істердің бірі – ғайбат айту. Ғайбат – бір адамды ол жақтырмайтын істерімен еске алу. Ғалымдардың бір ауызды келісімі бойынша ғайбат харам істердің қатарына кіреді. Сондай-ақ оның күнәсі ғайбаттаған адамның кім екендігіне және қалай деп ғайбаттағандығына байланысты әртүрлі дәрежеде болатынын айтқан.
\r\n\r\nАуыр күнә саналғандықтан ғайбат айтып қойған адам алдымен тәубе етіп, Алладан жарылқау тілеп, өкініп, оған қайта бармауға шешім қабылдауы керек. Екіншіден, ғайбат өзгенің абыройына нұқсан келтіру болғандықтан, ол сөз ғайбатталушыға жеткен жағдайда оның алдынан өтіп, кешірім сұрау керек. Егер ғайбат ғайбатталған адамға жетпесе, қаншалықты жамандаған болса, соншалықты өзі үшін Алла Тағаладан жарылқау тілеп, ғайбаттаған адамы үшін де кешірім мен жақсылық тілеп дұға етуі тиіс.
\r\n\r\nҚасиетті Құранда ғайбат айту адам өзінің бауырының етін жеумен ғана емес, өлген бауырының етін жеумен салыстырылып, оның қаншалықты ауыр күнә екендігі түсіндірілген. Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дәуірінде бір адам екінші бір адамды ғайбаттаған кезде жағымсыз иістің шыққандығы турасында риуаяттар жеткен.
\r\n
\r\nҒалымдардың кейбірінен: «Ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дәуірінде ғайбат-өсек айтылса, төңіректе жағымсыз иіс шығатын еді. Осылайша ғайбат-өсек айтылғаны білінетін. Ал, біздің дәуірімізде ғайбат айтылғанда жағымсыз иістің сезілмеуінде қандай хикмет бар?» – деп сұралғанда, былай деп жауап беріліпті: «Біздің дәуірімізде ғайбат-өсек көбейіп, мұрындарымыз ғайбаттың жағымсыз иісімен бітелген. Мысалы: Бір адам тері илеушілердің алдына кірсе, терінің жағымсыз иісінен олардың жанында тұра алмайды, бірақ ол жердің қызметкерлері жайбарақат жұмыстарын істеп, сол жерде тамақтанып, шай ішеді, өйткені олар сасық иіске әбден үйреніп кеткен. Біздегі қазіргі ғайбаттың жағдайы да тура осылай».
Ал өсек деп бір кісінің жағдайын оның рұқсатынсыз екінші бір кісіге араларына от салу мақсатында жеткізуді айтады. Бұған қатысты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Өсекші жәннатқа кірмейді», – деп айтқан (имам Бұхари, Мүслим).
\r\n
\r\nБұл хадисте ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өсек айтқан адам мынадай күнә арқалайды демей, бірден жәннатқа кірмейді деп айтуынан өсек тасудың қаншалықты үлкен күнә екенін аңғаруымызға болады. Тағы бір хадисте Алла Елшісі екі қабірдің жанынан өтіп бара жатып: «Расында бұларды үлкен күнәлар жасағандары үшін азаптап жатқан жоқ. Дегенмен, бұлардың күнәлары ауыр. Оның бірі өсек тасыған болса, екіншісі өзінің зәрінен сақтанбаған», – деген (имам Бұхари). Хадистегі «Расында бұларды үлкен күнәлар жасағандары үшін азаптап жатқан жоқ» деген сөздің мағынасы, сіздер үшін үлкен күнә емес, бірақ Алланың құзырында бұл ауыр күнәлардың қатарында дегенді білдіреді.
Адамдар жақсы сөз сөйлеу арқылы қоғамда бірлік пен береке орнатып, араларында жылулық пен қарым-қатынасты сақтайды. Ал керісінше өсек, өтірік, жала жабу сияқты жаман, күнәлі сөздер көбейсе, қоғамда сенімділік жоғалып, берекетсіздік орын алады. Сондықтан да Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабаларын әрдайым тілге ие болуға шақырған.
\r\n
\r\n«Мұсылман – өзге біреуге қолымен және тілімен зиян тигізбеген адам», – деп мұсылманға тән сипаттың бірі тілге қатысты екенін меңзеген (имам Бұхари).
Халқымыз: «Әдептің басы – тілді бағу» деп айтқандай, сөз әдебіне мән беру – мұсылман адамның басты сипатының бірі. Шәкәрім Құдайбердіұлының: «Сөзіңді түзе – әдетіңе айналады, әдетің – мінезіңе айналады. Мінезің – сенің тағдырың», – деген сөзінде де үлкен мән-мағына бар. Алла Тағала баршамызға жақсы сөз сөйлеп, игі істердің жаршысы, қоғамға, ел мен жерге пайдалы болуды жазсын, амин!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-02-09_090546598.png","field_name":"2026-02-09T09:06:01.869842+05:00"},{"id":151,"title":"ЕГЕМЕНДІКТІҢ ЕРТЕҢІ – БІРЛІКТЕ","text":"Қазақтың тарихына көз жүгірткенде небір зұлмат пен нәубетті, аштық пен қиындықты, тартыс пен езгінің іздерін көріп, осыншама зұлматтан аман қалып, бүгінде етек-жеңі жиылып келе жатқан тәуелсіз елдің бет-бейнесін көріп, таңдай қақпау мүмкін емес. Бұл елдікті еңсеруде қаншама қан мен сарқылған тер, қыршын кеткен ғұмырлар мен үзілген тағдырлар жатыр.
\r\n\r\nҚаншама көрген қиындықтың есесіне мейірімі шексіз Жаратушымыз қазақтың маңдайына теңсессіз сый етіп тәуелдіздікті тарту етті. «Тәуелсіздік» деген кей жастарға жай ғана төрт буынды сөз болып көрінуі мүмкін. Бірақ терең ойланып, елін шын сүйетін жандар үшін бұл – аса құнды ұғым. Өйткені жер бетінде жаратылған қаншама ұлттар мен ұлыстар болса, соның ішінде тәуелсіз ел болуды, өз Отаны мен жері болғанын аңсап ғұмыр кешіп жатқаны жетерлік.
\r\n\r\nБүгінде еліміз өзге елдер қызыға қарайтын мақсаты айқын, бағдары бүтін мемлекет болып қалыптасып келеді. Отыз жылдық тарихы бар егемен ел болса та, бүтіндейтін жеріміз бен дамытатын салаларымыз жоқ емес. Ең бастысы – әлемдегі алпауыт елдердің ыңғайына жұтылып кетпес үшін қазақ халқына бірлік керек. Хәкім Абай атамыз айтқандай, «Біріңді қазақ бірің дос, көрмесең істің бәрі бос» демекші, бірлігіне сызат түскен елдің көгеріп, өсіп-өнуі екіталай.
\r\n\r\nАлаш ардақтысы Әлихан Бөкейхан: «Қазақ баласы бірігіп, тізе қосып іс қылса – халықтық мақсат сонда орындалады. Бостандыққа апаратын жалғыз жол – ұлттық ынтымақ қана», – деп ынтымақ-бірлікке үндеген. Ал ынтымақ-бірлікке апаратын жол халықтың өзара тату болуына байланысты екені бесенеден белгілі. Себебі бірлік пен ынтымақтың берері – береке. Ал берекесі қашқан жердің ісі жауапсыз, не өзгеге берері, не өзгеден алары жоқ қамсыз, қайырсыз болары анық. Сондықтан да ұлтымыздың тарих сахнасында «Мәңгілік рухани жаңғырған ел» болып жарқырап тұруында ел бірлігінің мығым болуы, елдің әр азаматы «мен еліме, жеріме не беремін?» деген ниетпен қызмет жасауы мемлекетіміздің дамуын, өркендеп-өсуін, әлеуметтік тұрақтылығын арттыра түсері анық.
\r\n\r\nҚазақ қоғамы ежелден иісі мұсылман халық болғандықтан, қандай жағдайда болмасын тура жол табуда қасиетті Құран Кәрімді жолбасшы еткені белгілі. Бабаларымыз дініміздегі бірлік пен ынтымақ, жақсылықта жәрдемші болуға қатысты аяттарды басшылыққа алып, амал еткен. «Бірлік болмай, тірлік болмас», «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді» деп, алауыздық дертінен сақтандырған.
\r\n\r\nӘлемдердің Раббысы, Мейірімі шексіз Алла Тағала: «Жер беті түзетілгеннен кейін бүлік шығарып, бұзақылық жасамаңдар. Одан қорқып әрі мейірімінен үміт ете отырып дұға етіңдер. Шүбәсіз Алланың рақымы ізгі жандарға өте жақын» («Ағраф» сүресі, 56-аят) деп, бірлікке, бейбітшілікке сызат түсірер істерден сақтандырған. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзінің хадис-шарифінде: «Жамағатпен бірге болып, бөлінуден сақтаныңдар. Шын мәнінде Ібіліс шайтан жалғызбен бірге, ал екі адамнан алыс. Кімде-кім жәннаттың рахатын қаласа, жамағатпен бірге болсын» деп ескерткен (Тирмизи).
\r\n\r\nӨткеннен сабақ алып, тарихқа көз жүгіртер болсақ, мықты деген алпауыт мемлекеттер бірлік арқылы өз елдігін түрлі қиындықтан сақтап қалғанын көреміз. Керісінше жері байлыққа толы, халқы тоқшылықта бола тұрып, ел ішінде ынтымағы болмаған жұрт өзгенің қақпанына оңай жұтылып, жоқ болып кеткенін тарих сан рет дәлелдеген.
\r\n\r\nБірлік туралы сөз болғанда бабалар мұрасынан артық үлгі-насихат таба алмасымыз анық. Ел ұйытқысын сақтауда Төле би бабамыздың ынтымақ жайлы осы бір оқиғасы бізге үлкен ғибрат болмақ.
\r\n\r\nБала Төле би жасы жүзге келіп отырған Әнет бабамен кездесіп, ел бірлігі туралы әңгіме өрбітеді. Төле би: «Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ?» – дегенді сұрайды. Сонда Әнет баба жауабын айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады.
\r\n\r\n– Балам, мынаны сындырып көрші?
\r\n\r\nТөле буылған шыбықты олай-бұлай иіп, сындыра алмайды.
\r\n\r\n– Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы.
\r\n\r\nТөле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп оп-оңай сындырып береді. Әнет баба:
\r\n\r\n– Бұдан не түсіндің, балам? – дейді.
\r\n\r\nСонда Төле бала:
\r\n\r\n– Түсіндім, баба! Бұл мысалыңыздың мәні: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да алмайды. Ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой.
\r\n\r\n– Бәрекелді, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді бірлікке, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ қайда барасың, ынтымаққа барамын» дегеннің мәні – осы, – депті Әнет баба.
\r\n\r\nАлауыздық пен арам пиғыл өршіген бүгінгі заманда еліміздің еңсесін құлатуды көздейтін ішкі, сыртқы күштерді жұмыла біріккен жұдырық болғанда ғана жеңе аламыз. Ахмет Байтұрсынұлы: «Басқадан кем болмас үшін біз білімді, бай һәм күшті болуымыз керек. Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің жолында жұмыс істеу керек» деген өсиетін негізге алсақ, алар асуымыз әлі де көп болмақ.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Нұрлыбек ШАКИЗАДАҰЛЫ,
\r\n\r\nАқтөбе қалалық орталық мешітінің бас имамы
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, №3, 2022 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-02-09_090653893.png","field_name":"2026-02-09T09:07:22.392489+05:00"},{"id":152,"title":"Құран – даналыққа тұнған кітап","text":"Жаратқан құлдарын мейірімге бөлеп, Өзінің Пайғамбары ﷺ арқылы тура жол көрсететін Құранды түсірген Алла Тағалаға сансыз шүкірлер болсын.
\r\n\r\nАрдақты пайғамбарымызға ﷺ пайғамбарлық міндеттелмей тұрған заманға көз салар болсақ, түнекте қалған дәуір мен әділетсіздік, аяусыздықты көреміз. Ең қорқыныштысы, аяусыздықты екі адам бір-біріне ғана жасаған жоқ. Белгілі бір амалдар адамды айуаннан да төмен дәрежеге түсіріп, адамдығын ұмыттырған.
\r\n\r\nАдамзатқа Құран беріліп жолын айдындатқан кезде адамдар да Құранның жолына түсіп, небір ұлттар мен ұлыстардың ұстазы мұсылмандар бола бастады.
\r\n\r\nОлар бұл дәрежеге қалай қол жеткізді дер болсақ, өмірдің кез келген қилыс-бұрылысында аяттарды басшылыққа алу арқылы қуаттанды. Әуелі, Құран түсті. Демек, оны жаттап жарысқа түсу үшін емес, аяттарды жылдамдықпен оқу үшін емес я болмаса әдемі әуезін тыңдап қана қою үшін емес. Керісінше, Жаратушының әмірлерін орындап, қағидаларды түсініп, басшылыққа алу үшін.
\r\n\r\nИбн Масғұд:
\r\n\r\n«Біздер он аят жаттар болсақ, оның мағынасын түсініп, соған сәйкес амал етпейінше, келесі аятты жаттауды бастамайтын едік»,- деген. (Тәфсир әт-Табари, 1/80)
\r\n\r\nАрдақты пайғамбарымыздың ﷺ өзі әуелі өзіне сіңіріп, кейіннен өзгелерге жеткізгені белгілі.
\r\n\r\nӘйтпегенде Айша анамыз Әз елшінің ﷺ мінезін Құранға баламаған болар еді. Яғни Пайғамбарымыздың ﷺ мінезінен, амалынан, адамдармен мәмілесінен Құран сәулесі төгіліп тұратын болған.
\r\n\r\nТіпті Алла Елшісі «көркем мінезді кемелдендіру үшін» келгендігі аян. Олай болса, Құран Кәрімнің Мұхаммед ﷺ пайғамбар арқылы берілуінің мәні – көркем мінез, яғни адамдармен мәміледе, өзіңе, тіпті Алла алдында да кемел мінезді бола білу. Құранның пенделерге берер басты сабағы – ұстамдылық, тәрбие мен әдеп.
\r\n\r\nЕгер қандай да бір мұсылман адам жақындарына дөрекі, мұсылмандар арасында араздық тудырар болса, ол адамның тілі мен қолынан айналасындағыларға қауіп төнер болса ол адамды мұсылман деуге бола ма?
\r\n\r\nҚасиетті Құранда Хақ Тағала адамға амал етуге, үйренуге, тануға, ашуға бұйыратын аяттар жетерлік. Алла Тағала Өзінің барлығын табиғатта, аспан мен жерде, өзімізде де паш еткен. Сондықтан Алланы еске алудан тосылмау қажет. Пайғамбарымыз ﷺ бен оның сахабаларын дәл осы амал өзгелерден ерекшелеп тұрады. Олар Құран аяттарына ой жүгірткен, амал еткен де әмірлерден тайқып кетпеген.
\r\n\r\nАлғашқы мұсылмандар уақыттарын талас-тартыс пен философияға емес, көбірек құлшылыққа, Пайғамбар ﷺ сипатына сай қоғамдағы белсенділікке ұмтылатын болған.
\r\n\r\nСөз соңында имам Ғазалидың мына сөзін айтқымыз келеді:
\r\n\r\n«Құран – өміріміздің қозғаушы күшіне, алдыға жетелеуші күшке айналуы тиіс. Оны мұражайлар мен сөрелеге қойып қойып, арасында ішінен бірнеше ғана аят оқып, міндетім орындалды деуге болмайды»
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-02-16_095526176.png","field_name":"2026-02-16T09:55:42.188667+05:00"},{"id":153,"title":"ОҚУ-БІЛІМ ЖАЙЛЫ НАҚЫЛ СӨЗДЕР","text":"«Білім алудың тамыры ащы, бірақ жемісі тәтті», - деп Аристотель айтқандай, білім мен өнер сіздің болашағыңыздың жарқын болуына бірден-бір кепіл. Білім жайында жер бетіндегі ақын-жазушының бәрі де қалам тербеді. Ұлағатты ой айтып, нақыл, қанатты сөздері бізге мұра болып қалды. Ендеше назарларыңызға білім туралы аят-хадис, нақыл сөздерді ұсынамыз.
\r\n\r\n«Оқы! Сені жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол адамды ұйыған қаннан жаратқан. Оқы! Раббың аса ардақты. Ол қаламмен (хат жазуды) үйретті. Адамға білмеген нәрселерді білгізді» («Алақ» сүресі,1-5 аяттар)
\r\n\r\n«Білетіндер мен білмейтіндер тең ба? Шын мәнінде ақыл иелері ғана ғибрат ала алады!» («Зумар» сүресі, 9-аят)
\r\n\r\n«Білімді талап ету әрбір мұсылманға парыз»
\r\n\r\n(Хадис)
\r\n\r\n«Алла Тағала кімге жақсылық қаласа, дінді терең білуді нәсіп етеді»
\r\n\r\n(Хадис)
\r\n\r\n«Ғылымның жоғалуы - ғалымдардың өлімімен болады. Жаным құзырында болған Алланың атымен ант етемін, Алла разылығы үшін өлген шейіттер ғалымдарға берілген жоғарғы дәрежелерді көргенде, ғалым болу үшін дүниеге қайта келуді тілейді»
\r\n\r\nИбн Масғұд
\r\n\r\n«Ілімсіз ғибадатта, түсінбей оқыған ілімде және ойланып, мән бермей оқуда еш жақсылық пен берекет жоқ»
\r\n\r\nАли ибн Әбу Талиб
\r\n\r\nТек кітап қана алға жылжуды, адамдық шыңына шығуды үйретеді.
\r\n\r\nН.Ә. Назарбаев
\r\n\r\nБұл заман білекке сенетін емес, білімге сенетін заман.
\r\n\r\nН.Ә. Назарбаев
\r\n\r\nОқу-білімсіз өнер де жоқ, ақын болу үшін де, болмаса басқа түрлі өнерпаз болу үшін де, ең алдымен білім керек.
\r\n\r\nҒабит Мүсірепов
\r\n\r\nОқу – білім қазығы, Адамның азығы. Оқу өмірдің сәні, Тіршіліктің шамы.
\r\n\r\nСәкен Сейфуллин
\r\n\r\nДүние тану, білімге талпыну әрбір адамның есейген дәуірінен аңсап қараған түбегейлі ісінің бірі болып келеді. Егер бұл талпыну болмаса, әрбір адам білімге, еңбекке үңіле қарамаса, тек аңша қарын тойдырып, ұйқымен уақыт өткізсе, ешбір ілгері басу – өрлеу де болмас еді.
\r\n\r\nӘлкей Марғұлан
\r\n\r\nБілімдінің сөзі – ем, Мейірімі көп, өзі кең!
\r\n\r\nМағжан Жұмабаев
\r\n\r\nОқу, білім – жанған шырақ ойласаң, Үйренерсің, іздеп көрсең – қалмасаң, Қу өнерді, бу беліңді, жігер сал, Пайда аларсың, қаужанарсың, тоймасаң.
\r\n\r\nЖүсіпбек Аймауытов
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-02-16_095635638.png","field_name":"2026-02-16T09:57:03.154917+05:00"},{"id":154,"title":"РАМАЗАНДА ЕСКЕРЕТІН 5 ІЗГІ АМАЛ","text":"Садақа беру
\r\n\r\nСадақа туралы сөз болғанда, біз әдетте «садақаны беру», «садақаға ақша жұмсау» деп түсінеміз. Бірақ іс жүзінде біз бермейміз, керісінше көбейтеміз десек, иланасыз ба? Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):«Кімде-кім бұл айда сауап үшін ұнамды бір көркем іс істейтін болса, ол ісі өзге айларда орындалатын парыз амалмен тең. Ал кім осы айда (Рамазанда)
\r\nбір парызды орындайтын болса, онысы өзге айларда орындалатын жетпіс парыз амалмен тең», – деген.
Ислам ғалымдарының айтуынша бір парыз амалдың дәрежесі жетпіс нәпіл амалға тең. Демек, Рамазан айында берілген бір нәпіл садақаның Алла алдындағы дәрежесі – өзге айларда берілген жетпіс нәпіл садақаның дәрежесімен тең деген сөз. Оны жеті жүзге көбейтіңіз. Қаншама сауап. Мұндай инвестиция тек осы ұлық айда ғана жасалады. Сондықтан Рамазанда мұсылманның қапы қалмауы қажет ісінің бірі – садақа. Өйткені ораза айында берілетін садақаның сауабы өзге айларға қарағанда бірнеше есе көп. Әнас ибн Мәліктен (Алла оған разы болсын) жеткен хадисте Пайғамбарымыз (оған Аллланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Садақаның абзалы – Рамазанда айында берілген садақа».
\r\n\r\nСадақаның ақысыз болуын қалаймын!
\r\n\r\nХазіреті Айша (оған Алла разы болсын) анамыз жоқ-жітік, міскіндерге жәрдем берген кезде міскін рақметін айтып дұға жасаса, Айша анамыз да оған дәл сондай дұға қайтаратын болған екен. Одан
\r\nжанындағылар:
\r\n– Адамдарға жақсылық жасайсың әрі оларға дұға етесің, мұныңыз қалай сонда? – деп сұрағанда:
\r\n– Оның мен үшін жасаған дұғасы менің берген садақамның ақысы болуынан қорқамын. Берген садақамның ақысыз тап-таза болуын қалаймын және оның сауабын тек Алладан ғана үміт етемін. Сондықтан, міскіннің маған жасаған дұғасына мен де қайталап дұға етемін, – деп жауап берген екен.
Осы тұрғыдан алғанда кез келген барлық ізгі амал ең алдымен Алла разылығы үшін шынайы ықыласпен жасалуы керек екенін түсінеміз.
\r\n\r\nТуыстық қарым-қатынасты күшейту
\r\n\r\nАдам ағайыны мен туысын таңдай алмайды, Алла береді. Олармен барынша жақсы қарым-қатынаста болу, ақысын беріп, мейірімділік таныту аса маңызды. Рамазан – ағайынның арасын жақындататын, үзіліп қалған байланысты жалғауға таптырмайтын мүмкіндік айы.
\r\n\r\nТуыстың үйіне бару, хабарын алып, хал-жағдайын сұрау, хат жазу, телефон соғу, ауырғанының көңілін сұрау, тойына қатысу, арнайы іздеп бару, қайғысын бөлісіп, қуанышына ортақтасу, басына іс түскеннің қасынан табылу, сапарға шығып кеткен ағайынның мал-жанына қарайласу – бұлардың бәрі де осы туыстық қатынастың аясына кіреді. Сондай-ақ көңілі жүдегенді жұбату, қиналғанына қол ұшын беру туыстықты нығайтудың жолдары десек қателесе қоймаймыз. Міне, осындай қарымқатынасты күшейтудің бір жолы – Рамазанда үйге ауызашар жасап, оларды шақыру. Ауызашарда және астан кейін туыстардың бір-біріне дұға жасауы – Алланы разы ететін амалдар. Сондай-ақ, дастарқан басында емін-еркін сұхбаттасып, жақындарыңа сый-сияпат жасау да туыстық қарым-қатынасты күшейте түсері сөзсіз.
\r\n\r\nТуыстық қарым-қатынасты бекем сақтаған ағайындар төмендегідей игіліктерге кенеледі:
\r\n♦ Алла разылығына ие болады. Өйткені, Алла туысқа қарайласуды әмір еткен;
\r\n♦ Туысын қуантса, жақсы амал болып жазылады. Себебі, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі
\r\nболсын) хадисінде «Ең абзал амал – бір мүминді қуанту» деген;
\r\n♦ Өмірін ұзарып, ризығы көбейеді. Адамдар арасындағы сүйіспеншілік артады.
Жаман әдеттен арылу
\r\n\r\nРамазан – жаман әдеттерден арылуға өте қолайлы ай. Себебі ораза ұстау арқылы нәпсіңді тізгіндеп, Жаратушыға жақындай түсесің. Көпшілікпен ауыз ашып, намазды да жамағатпен өтеу арқылы жақсылыққа, ізгілікке қадам баса бастайсың. Осылайша ортаң өзгеріп, біртіндеп жаман әдеттерден алыстайсың. Мысалы, шылым шегуді қоя алмай жүрсің делік. Оразада темекі тартуды кемінде таң атқаннан күн батқанға дейінгі аралықта тастауға мәжбүрсіз. Ауыз ашқаннан соң темекінің санын күнделікті азайта берсеңіз, Рамазанның соңына дейін мүлде қойып кетуге мүмкіндік бар. Тек ниетті дұрыстап, жігерлі болу да аса маңызды. Сондай-ақ бос уақытты кітап оқумен, спортпен айналысып, пайдалы шаруаны атқару да жаман әдеттерден арылуға септігін тигізеді.
\r\n\r\nҰмра жасау
\r\n\r\n«Рамазандағы ұмра үлкен қажылықпен тең» деген риуаят бар. Тағы бір риуаятта Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Менімен бірге қажылық еткенмен тең» деп айтылған. Ойлаңызшы, Пайғамбармен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бірге қажылық ету неткен ғанибет! Пайғамбарымыздың мешітінде және қасиетті әл-Харамның жанында ауыз ашу, намазға қатысу, тарауық пен тәхажжуд намаздарына қатысу – Алланың нығметі. Қасиетті мекендердің аурасын сезіну арқылы, құлшылық жасау да мұсылманның бір бақыты емес пе?
\r\n\r\nРамазан айында ұмра жасау – өте сауапты іс, өйткені бұл айдағы кез келген игі амалға еселеп сауап жазылады. Ал Рамазандағы ұмраның сауабы тіпті ерекше.
\r\n\r\nБұл – рухани кемелдікке ұмтылудың жолы. Қасиетті айда кіші қажылық жасаудың мынадай артықшылықтарын санамалауға болады:
\r\n\r\nЕселенген сауап: Рамазан айындағы оразаға да, басқа да құлшылықтарға оннан жеті жүз есеге дейін сауап беріледі, ал ұмра – осы сауаптардың бірі болып саналады.
\r\n\r\nРухани тазару: Ұмра – Аллаға жақындаудың, күнәлардан арылудың, тазарудың жолы. Рамазанда жасалған ұмра бұл процессті күшейтеді.
\r\n\r\nПайғамбар сүннеті: Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Рамазанда ұмра жасауға шақырған, бұл – сүннетке ергендік.
\r\n\r\nКөркем мінез көрсету
\r\n\r\nСабырлы болу, кешірімділік таныту, өсек-өтіріктен тыйылу, біреуді ренжітпеу оразаның рухын сақтайды. Ислам – әдептілік пен көркем мінез діні. Алла Тағала «Фурқан» сүресінің 63-аятында: «Рахманның құлдары жер бетінде сыпайы түрде жүреді...» – деп бұйырады. Мінездің көркемдігі жайлы Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қияметте амалдар өлшенгенде, таразыны ауыр басатын бірден-бір амал – Алладан қорқу мен көркем мінез» – деген (Имам Термизи). Қасиетті Рамазан айында мінез-құлықтың өзгеруіне мән беріп жүрміз бе? Негізінде оразада ең бірінші жасайтын амалымыз мінезімізді өзгерту еді ғой. Жалпы жер бетіндегі мұсылман қауымының көпшілігі Рамазан айында құлшылық жасауға ерекше ықылас танытады. Мешіттер таң намазында да толып, арамнан тыйылуда, көркем мінез танытуда, игі нәрселердің барлығында ыждағаттылықтың орын алып жатқанын байқайсыз. Рамазан айында ораза ұстап, бірақ жаман нәрселерден тыйылмай жүрген адам, зәулім сарай салып, оны қайта қиратып жатқан біреу секілді. Алланың елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза ұстаушыға оның оразасынан аштықтан басқа еш нәрсе тимей қалуы мүмкін» – деген.
\r\n\r\nКөркем мінез – адам бойындағы ең құнды қасиет. Мінезі жайдары жанның жүзі нұрланып, айналасына шуақ шашып жүретіні айтпаса да белгілі. Оған қараған адамның көңілі жайланып, жылулықты сезінеді. Көркем мінез – Алланың берген үлкен сыйы. Оған ұмтылу, әрі бағалай білу – мұсылмандығымыздың көрсеткіші болмақ.
\r\n\r\nКеулімжай ҚҰТТЫ
\r\n\r\n«Иман» журналы, №2, 2026 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-02_095141576.png","field_name":"2026-03-02T09:52:10.551089+05:00"},{"id":155,"title":"РАМАЗАНДА НӘПСІНІ ТІЗГІНДЕУ МӘДЕНИЕТІ","text":"Ораза иләһи хикметті һәм сырды арқалаған құлшылық. Алла Тағала Рамазан оразасын үлкен хикмет үшін парыз етті. Соның бірі – тақуалық.
\r\n\r\nҚұран Кәрімде: «Уа, иман еткендер! Өздеріңнен бұрынғыларға парыз етілгендей сендерге де ораза ұстау парыз етілді. Бәлкім, сол арқылы (асау нәпсіні тізгіндеп), – күнә атаулыдан сақтанып тақуалыққа жетерсіңдер» («Бақара» сүресі, 183-аят), деп әмір етілген.
\r\n\r\nАталмыш аяттағы «...тақуалыққа жетерсіңдер» дегеннің мағынасын Ибн Касир тәпсірде: «Оразаның бірқатар сырынан адам ағзасын тазарту және шайтанның адам бойына, санасы мен ақылы және жүрегіне кіретін жолдарды тарылту» – деп баян еткен.
\r\n\r\nӘз-Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кейбір ораза тұтушыға оразасынан алар үлесі тек ашығу ғана. Кейбір түнде құлшылық жасаушыға тиер несібе түнді ұйқысыз өткізу ғана», – деген (Бұхари, Мүслим). Ендеше, тақуалық деген не? Тақуалық – адам өзі мен Алланың азабы арасына қорған жасауы.
\r\n\r\nАл, хазіреті Әли ибн Әбу Тәліп (оған Алла разы болсын): «Тақуалық – Алладан қорқу. Түсірілген Құранмен жүру. Азға разы болу, қиямет күнге дайындалу», – деген.
\r\n\r\nАл, сахаба Ибн Масғұд (оған Алла разы болсын) Жаратушы алдында лайықты түрде тақуалық таныту туралы ұғымын былай түсіндіреді: «Алла Тағалаға бойұсыну, қарсы келмеу. Алланы зікір етіп жадында сақтау, ешқашан ұмытпау. Әрдайым шүкіршілік ету, күпірлік етпеу».
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза – қалқан. Сендердің бірің ораза тұтса жаман сөз, жаман әрекет істемесін. Балағат айтқан, ұрыс шығарған кісіге: «Мен оразамын» десін», – деп (Бұхари, Мүслим) оразаның мән-мағынасын түсіндірді.
\r\n\r\nОраза қалқан, бұл дүниеде нәпсіні тыю арқылы күнә атауынан қорғайды. Ал ақыретте тозақ отынан сақтайды.
\r\n\r\nОразаның сырын терең түсіндіре отырып, ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім жаман сөз бен ісін тастамаса, оның тамақ жемей, сусын ішпей жүргенінің Алла Тағалаға ешбір керегі жоқ», – деген (Бұхари, Әбу Дауд, Термизи).
\r\n\r\nСахаба Жабир ибн Абдулла (оған Алла разы болсын): «Ораза тұтсаң құлағың, көзің және тілің өтірік пен арам істен ораза болсын. Көршіге зиян тигізуден сақ бол. Ораза күніңде салмақты және байсалды бол. Ораза күнің мен басқа күндерің ешбір айырмашылығы жоқ, бірдей болмасын», – деген екен.
\r\n\r\nДемек, ораза – тақуалық қасиетін бойға сіңірудің жолы. Алла Тағаланың әмірін ықыласпен орындауда тақуалықтың көмегі мол. Ендеше оразаның ең басты хикметі мен сырын зерттеп көрелік.
\r\n\r\nБірінші: Ораза – нығметке шүкір етуге себеп. Ораза – ас пен сусыннан және жұбайына жақындасудан тыйылу. Осы нығмет түрлерінен белгілі уақытқа тыйылу оның қадірін сезінуге жәрдемдеседі. Әдетте, адам баласы нығметтерді ұғынып түсіне бермейді. Уысынан шығып кеткенде ғана танып қадірлей бастайды. Демек, ораза – шүкіршіл болуды үйрететін ғибадат.
\r\n\r\nЕкінші: Ораза – арам атаулыдан тыйылуға себеп. Ораза күндері адам Хақ Тағаланың разылығы үшін әдетте адал болған ас-судан және некелі жарына жақындасудан өзін тыятын болса, онда арам атаулыдан тыйылуы жеңіл бола түседі. Демек, ораза Алла Тағала тыйым еткен істерден аулақ болуды үйретеді.
\r\n\r\nҮшінші: Ораза – нәпсіні жеңуге себеп. Нәпсі табиғаты тойынса қалау мен құмарлық жетегінде кетеді. Ал, ашықса құмарлықтан тыйылады. Сол себепті де, ардақты пайғамбарымыз (Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\n«Уа, жастар! Кімнің шамасы жетсе үйленсін. Өйткені (үйлену) көзді арамнан, жынысты (ойнастықтан) жақсы сақтайды. Ал, үйленуге шамасы жетпегенің ораза ұстасын. Ораза құмарлықты тізгіндейді», – деп кеңес берген.
\r\n\r\nТөртінші: Ораза – мейірімділіктің қайнар көзі. Ораза ұстаушы аштықтың не екенін сезінеді. Десе де оның ас-сусыз жүруі бірнеше сағатпен шектеулі. Ал, күні бойы ұзақ нәр татпай жүретін, аштық күнделікті өмір салтына айналған мұқтаж жанның күйін түсінуге оразаның көмегі мол. Нәтижеде, ораза тұтушы жағдайы төмен, мұқтаж адамның не сезінетінін естіп, көріп емес бар жан тәнімен түйсінеді. Осылайша, ораза оның жүрегін жұмсартып, мейірімін оятады. Қайырымдылық жасауына септігі тиеді.
\r\n\r\nБесінші: Ораза – шайтанға тойтарыс берудің тәсілі. Ораза құлшылығы шайтанның азғыруын әлсірете түседі. Әзәзілдің арбауы мен азғыруы едәуір бәсеңдеп, адамның күнәсі азая түседі. Өйткені, хадисте айтылғандай шайтан малғұн адамның қан тамырымен жүреді. Ал, оның жолын бөгеп, жүруін тарылтудың жолы ораза тұтумен жүзеге асады.
\r\n\r\nМіне, бұл оразаның адам баласына берер нығметінің теңізден ғана тамшыдай сыбағасы. Таң қылау бергеннен бастап күн ұясына батқанға дейін тамақ мен сусын ішпей жүру – оразаның сыртқы көрінісі. Алайда, осы амалдың мақсаты бар. Әр істе басты талап белгілі бір мақсатқа жету үшін жасалатыны мәлім. Оразаның мақсаты да жан дүниесін тазартып, тақуалыққа қадам басу. Сол арқылы әлемдердің Раббысы, Рамазан оразасын парыз еткен Алла Тағаланың разылығына бөлену.
\r\n\r\nТөлеби ОСПАН,
\r\nАлматы қаласының бас имамы
\r\n«Иман» журналы, №2, 2026 жыл
РАМАЗАН РУХАНИ ТӘРБИЕ АЙЫ
\r\n\r\nاَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ
\r\n\r\nЖаратқан Алла Тағалаға сансыз мадақ, ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафаға көптеген салауат пен сәлем жолдаймыз.
\r\n\r\nАса рақымды, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Қасиетті Рамазан – пендені рухани тазартып, Жаратушыға жақындататын тәрбие мектебі. Шынайы ораза – бүкіл дене мүшелерімен жасалатын, нәпсіні тізгіндеп, рухты азықтандыратын ұлы құлшылық. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ескерткендей, құр аш жүрумен шектелмей, оразамыз кемел әрі қабыл болуы үшін төмендегі маңызды амалдарға назар аударуымыз қажет.
\r\n\r\nБірінші: көз оразасы
\r\n\r\nӘуелі көзімізді Алланың тыйған істерінен, содан соң Алланы ұмыттыратын әртүрлі алдамшы дүниелерді қызықтаудан тыю. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\nخَمْسٌ يُفْطِرُن الصَّائِمَ: الْكَذِبُ وَالنَّمِيمَةُ وَالْغِيبَةُ وَالنَّظَرُ بِشَهْوَةٍ وَالْيَمِينُ الْكَاذِبَ
\r\n\r\n«Бес нәрсе оразаны бұзады: олар – өтірік айту, өсек тасу, ғайбат айту, шаһуатпен (құмарлықпен) харамға көз салу және жалған ант ету», – деген.
\r\n\r\nЕкінші: тіл оразасы
\r\n\r\nТілді бос сөздерден, өтірік, ғайбат, жаман сөздерден, өсектен және түрлі пайдасыз талас-тартыстардан тыю. Бұл нәрселерден сақтану жолы – үндемеу немесе әрдайым Алланы зікір етіп, жиі Құран оқу. Ислам ғұламалары тілдің оразасына қатысты бірнеше түсіндірме берген. Суфян әс-Саури (Алла оны рақымына алсын): «Ғайбат айту оразаны бұзады», – десе, имам Ләйс (Алла оны рақымына алсын): «Екі нәрсе оразаны бұзады, бірі: ғайбат, екіншісі: өтірік айту», – деген.
\r\n\r\nАлла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген:
\r\n\r\nإِنَّ الصَّوْمَ جُنَّةً، فَإِذَا صَامَ أَحَدُكُمْ فَلا يَرْفُثْ وَلَا يَجْهَلْ، فَإِنْ سَابَّهُ أَحَدٌ أَوْ شَاتَمَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ
\r\n\r\n«Расында, ораза – қалқан, кімде-кім ораза ұстаса, балағат сөз айтпасын және инабатсыз болмасын. Егер оны біреу балағаттаса немесе ерегісіп төбелеске шақырса, «мен оразамын», – деп айтсын» (имам Бұхари).
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ораза кезінде ғайбат айтқан екі қыздың оразасына қатысты: «Бұлар халал жолмен ораза ұстады. Бірақ адамдардың етін жеу арқылы хараммен аузын ашты», – деген болатын.
\r\n\r\nҮшінші: құлақ оразасы
\r\n\r\nЖағымсыз және харам сөздерді тыңдаудан сақтану. Айтуға тыйым салынған сөздің тыңдалуы да – тыйым. Сол себепті Алла Тағала Құран Кәрімде харам жеуші мен өтірік сөзге құлақ салып тыңдаушыны қатар айтқан:
\r\n\r\nسَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ...
\r\n\r\n«Олар жалған сөз тыңдауға – құмар, харам нәрсені жеуге – әуес ...» («Мәидә» сүресі, 42-аят).
\r\n\r\nТөртінші: дене мүшелерінің оразасы
\r\n\r\nБұл оразаның мәні – аяқ-қолымызды және басқа да дене мүшелерімізді харам нәрселерден тыю. Сондай-ақ ауызашар уақытында күмәнді тағамдардан тыйылудың да маңызы аса зор. Ораза уақытында күні бойы рұқсат етілген адал тағамнан тыйылып, ауызашар кезінде күмәнді, харам тағамдарды жеумен оразаның ешқандай мағынасы қалмайды. Бұлай ауыз ашқан жан – бір үй тұрғызамын деп, бүкіл қаланы қиратқан адаммен тең.
\r\n\r\nХарам тағам дінді бұзатын – «у», ал халал тағамдар – дәрі секілді. Дәріні көп мөлшерде қолдану зиянды, ал мұны реттеуші сөзсіз – ораза.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде былай деген:
\r\n\r\nكَمْ مِنْ صَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ صِيَامِهِ إِلاَّ الْجُوْعِ وَالْعَطَشِ
\r\n\r\n«Қаншама ораза ұстаушылар бар, олардың оразасынан алар еш үлесі жоқ, тек аштық пен шөлдеу ғана», – деген. Кейбір ғалымдар бұл хадиске төмендегідей түсіндірме берген: күні бойы ораза ұстап, аузын харам тамақпен ашатындар; халал тамақтан бас тартып, ғайбат айту арқылы харам ет жейтіндер; өздері ораза болса да, дене мүшелерін күнәлі істерден тыймайтын адамдар.
\r\n\r\nБесінші: өзгелерді кешіру
\r\n\r\nҚасиетті Рамазан айында адам баласы Алла Тағаланың кешірімін үміт ететіндіктен, бұл айда ораза ұстаушының өзі де өзгелердің қателіктерін кешіріп, жүрегіндегі өкпе-реніштерін ұмытқаны жөн. Қасиетті Құранның «Нұр» сүресі, 2-аятында Алла Тағала:
\r\n\r\nوَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلاَ تُحِبُّونَ أَن يَّغْفِرَ اللهُ لَكُمْ وَاللهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
\r\n\r\n«Кешірімді болып, көңілдеріне алмасын. Сендер Алланың өздеріңді кешіргенін жақсы көрмейсіңдер ме? Алла өте кешірімді, ерекше мейірімді», – деп айтқан. Асан қайғы бабамыз:
\r\n\r\nЕрегісіп, ұрыспа.
\r\n\r\nСенікі жөн болса,
\r\n\r\nАтың шықпас дұрысқа.
\r\n\r\nАтаңның құны болса да,
\r\n\r\nАлдыңа келіп қалған соң,
\r\n\r\nҚол қусырып барған соң,
\r\n\r\nАса кеш те қоя бер,
\r\n\r\nБұрынғыны қуыспа, – деп насихат айтқан екен! Тіпті, өзінікі дұрыс, өзгенікі қате болса да, мұсылман адам өзгенің қателігін кешіріп, мүлде ұмытқаны дұрыс. Алла Тағала Қасиетті Құранның «Хижр» сүресі, 85-аятында ардақты Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\nفَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ
\r\n\r\n«Ендеше сен (ел-жұрттың қатесін) көркем түрде кешір», – деп айтқан. «Көркем түрде кешіру» дегенді ғалымдарымыз: «қандай да бір адамның қателігін кешірумен бірге, оның кемшілігін ашу, тәкаппарлық таныту, артық сөз айту, жек көру сынды теріс істерден ада болу», – деп түсіндірген.
\r\n\r\nАлтыншы: Рамазан – сабырлық айы
\r\n\r\nОраза ұстаушы қандай жағдайда болмасын оразасын былапыт сөздермен, ұрыс-керіспен ластамай, сабырлылық танытып, ғибадатын мүлтіксіз түрде орындауы керек. Сонда ғана ғибадаты кәміл болып, Раббымыз қабыл алады. Өйткені ораза тек қана ішіп-жеуден тыйылу емес. Сондай-ақ, жаман әдеттерден, дөрекі сөздерден, теріс мінез-құлықтардан арылу.
\r\n\r\nЖалпы сабыр атаулы шарғи мағынада үшке бөлінеді: Алла Тағаланың құлшылығын орындауда сабыр ету, Алла Тағала тыйым салған нәрселерді орындауда сабыр ету және Жаратқанның жазмышына көркем түрде сабыр ету. Мұндағы құлшылық-тағатқа сабыр етудің мағынасы намаз, ораза, зекет, қажылық сияқты парыз амалдарды қандай да бір қиыншылыққа қарамастан, ауа-райының қолайсыздығына, ахуалдың қысылтаяңдығына қарамастан көркем сабырмен орындау дегенді білдіреді.
\r\n\r\nХақ Тағала Зүмәр сүресінің 10-аятында сондай сабырлы құлдардың сауабын есепсіз беретіндігі жайынды:
\r\n\r\nإِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ
\r\n\r\n«Расында, сабырлылар сауаптарын қисапсыз түрде молынан алады» – деген.
\r\n\r\nЖетінші: Рамазан – шүкіршілік айы
\r\n\r\nМүбәрак рамазан айында ораза тұтушы бұрын мән бермей жүрген көптеген нығметтердің қадірін сезінеді. Ашығып, шөліркеп Жаратқанның ырзық-несібесінің, қара судың қадіріне жетеді. Күні бойы аш құрсақ жүретін жарлы-жақыбайдың жағдайын басынан кешіреді. Бойындағы жанашырлық, бауырмалдық сезімі оянады. Өзінен төменге қарап шүкірлік етеді. Қолда бар мүмкіндіктердің қадірін ұғынады. Оразаның осындай хикметті қырлары бар.
\r\n\r\nШариғат пайымында шүкіршіл жүрек ең үлкен байлықтардың бірі. Ибн Аббастан (оған Алла разы болсын) жеткен хадисте Алланың Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\nأَرْبَعٌ مَنْ أُعْطِيَهُنَّ فَقَدْ أُعْطِيَ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ: قَلْبٌ شَاكِرٌ، وَلِسَانٌ ذَاكِرٌ، وَبَدَنٌ عَلَى الْبَلَاءِ صَابِرٌ، وَزَوْجَةٌ لَا تَبْغِيهِ خَوْفًا فِي نَفْسِهَا وَلَا مَالِهِ
\r\n\r\n«Кімге мына төрт нәрсе нәсіп етілсе, оған дүниенің де, ақыреттің де игілігі берілген болады: шүкір етуші жүрек, зікір етуші тіл, сынаққа сабырлы тән және өз нәпсісіне де, жарының малына да еш жамандық қаламайтын әйел», – деген.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-02_095417743.png","field_name":"2026-03-02T09:54:42.048924+05:00"},{"id":157,"title":"ОРАЗА ЖӘНЕ НИЕТ","text":"Ораза сөзінің тілдік мағынасы «іс-әрекеттен тыйылып, оны тәрк ету» дегенді білдіреді. Ал шариғаттағы мағынасы «тақуалыққа жетуді көздеп, сауабын бір Алладан үміт етіп, тәң сәріден күн батқанға дейін арнайы ниетпен белгілі бір істерден тыйылу» деген ұғымды білдіреді.
\r\n\r\nАқыл-есі дұрыс, балиғатқа толған, басы азат мұсылманға ораза ұстау парыз екені қасиетті Құранда былай әмір етілген: «Уа, иман келтіргендер! Өздеріңнен бұрынғыларға парыз етілгендей сендерге де ораза ұстау парыз етілді. Бәлкім, сол арқылы (асау нәпсіні тізгіндеп) күнә атаулыдан сақтанып, тақуалыққа жетерсіңдер» («Бақара» сүресі, 183-аят); «Рамазан айы – адамзатты тура жолға бастаушы, айқын дәлелдерді һәм ақиқат пен жалғанның ара-жігін ажырататын өлшемдерді қамтыған қасиетті Құран түсе бастаған ерекше ай. Араларыңнан кімде кім Рамазан айына аман-есен жетсе, оны ораза ұстап өткізсін» («Бақара» сүресі, 185-аят).
\r\n\r\nБұл – мұсылман үшін ораза ұстау парыз екенін дәлелдейтін Құран аяттары. Ал ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде де оразаның парыз екені баяндалады. Бұған дәлел ретінде мына хадисті келтіруге болады: «Ислам бес нәрсеге құрылған: Алланы жалғыз деу, намаз оқу, зекет беру, рамазанда ораза ұстау және қажылық».
\r\n\r\nИсламға дейін кітап иелері, яғни қасиетті кітап түскен яһудилер мен христиандар оразаны басқаша ұстайтын. Кейбір деректерде олардың ораза ұстаған күндері мұңайып жүруге міндетті болғаны айтылады. Сонымен қатар ораза кезінде еттен, балықтан, сүт пен жұмыртқадан бас тартқан. Христиандардың ең көне әрі танымал оразаларының бірі – пасха мейрамы алдында ауыз бекіту.
\r\n\r\nМұса пайғамбар (Алланың оған сәлемі болсын) ораза ұстаған. Иса пайғамбар (Алланың оған сәлемі болсын) мен оның шәкірттері де ауыз бекіткен. Алайда одан кейін шіркеу басшылары оразаның басқа түрлерін енгізген. Жоғарыда айтылғандай, ораза түрлерінің, оған қатысты түрлі шарттардың пайда болуы сондықтан.
\r\n\r\nАл асыл дініміз Исламдағы оразаның негізгі мақсаты – тақуалыққа жету, тыйым салынған барлық істі Алла разылығы үшін тәрк ету. Шынайы ниетпен ораза ұстаған пенде Алламен терең, яғни ихсан дәрежесінде байланыс орнатып, жүрегін түрлі дерттен тазартады. Осылайша жан-дүниесін рухани құндылықтармен байытады. Адам баласы рұқсат етілген шаһуат қалауларын тежеп үйренбесе, тыйым салынған нәрселерден бойын аулақ салып, одан сақтануға ерік-жігері жетпей қалады. Мұның ақыр аяғы күнә атаулыдан іргесін аулақ салуға ішкі сенімі мен иманы көмектеспей қалуы мүмкін.
\r\n\r\nРұқсат етілген нәпсі қалауларын тәрк етіп, Алла Тағаланың бұйрығын орындаған адам шүбәсіз тыйым салынған нәрселерден бас тарта алады. Оразаның адамды тақуалыққа тәрбиелейтін хикметі осында жатыр. Былайша айтқанда, ораза бойға жақсы дағдыны, көркем мінез-құлықты қалыптастырады. Нәтижесінде күнәлі істен алыс болу үшін нәпсіні бір ай бойы тежеп, шынықтыра түседі. Оразаның мақсаты тек тақуалықты арттырумен шектелмейді. Оның бұдан басқа көптеген пайдалары бар. Соның кейбіріне тоқталуды жөн көрдік.
\r\n\r\nОраза адам баласының құлшылық жасауға деген сабырлығын шыңдайды. Сабырлық қасиетін арттырған пенде рухани күшке ие болады. Бойға жиған рухани күш арқылы өмірде кездесетін түрлі қиыншылықтарға төтеп бере алу қабілетіне қол жеткізеді. Ауыртпалық деген түсініктің аясы кең. Қиындықты жеңу жолындағы қадам үйреніп, әдеттеніп қалған іс-әрекеттерді жасамаудан, одан толық бас тартудан басталады. Бұл үлкен сабырлықты, тұрақтылықты, табандылықты қажет етеді. Сол үшін Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза – сабырдың жартысы», – деген болар.
\r\n\r\nОраза кедейлер мен мұқтаждардың жағдайын еске салады. Ораза ұстаушының бойында пақырлар мен кедейлерге деген мейірімділік пен жұмсақтық сезімі оянады. Аш жүрудің қиындығын сезінген пенде тамақсыз күй кешкен адамдардың хәліне еніп, оларға деген жанашырлық сезімі артады. Рамазан айында берілетін зекет, пітір садақасы, қайырымдылық көмектер адамға шүкіршілік сезімдерін сыйлайды. Мұның нәтижесінде бай мен кедейдің арасы жақындай түседі.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мұсылман мұсылманға бауыр. Оған зұлымдық жасамайды әрі оны қиындықта қалдырмайды», – деген. Бұл хадис мұсылмандардың қоғамдағы өзара жауапкершілігін арттыра түседі. Ораза ашығуды білдірмейді. Ол жүректі тәрбиелейді. Осы тәрбиенің ең маңызды нәтижелерінің бірі – кедейдің хәлін түсіну және оған қол ұшын созу.
\r\n\r\nОраза – тамақты шамадан тыс жеуден туындайтын көптеген ауруларға шипа. Бұған қатысты медицина мамандарының кеңестері көп. Қазір әлемде ашығу арқылы емделу тәсілдері кеңінен көрініс тапқан. Расында ораза кезінде ас қорыту жүйесі тынығады. Күнделікті үздіксіз ас ішу асқазанға ауыр екені белгілі. Ораза уақытында асқазан демалады, ас қорыту жүйесі ретке келеді, зат алмасу жүйесі жақсарады. Өйткені ораза кезінде ағза артық май қорын пайдалана бастайды. Мұның нәтижесінде қант пен холестерин деңгейі қалыпқа келеді. Ашығу семіздік пен диабеттің алдын алуға көмектеседі. Ораза ағзаны әлсіретпейді, керісінше сауықтыра түседі.
\r\n\r\nБұл ретте айрықша атап өтер жайт, ораза ұстаудан бұрын ниетті түзеудің маңызын айрықша түсіну керек. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Амалдар ниетке байланысты, әркімге ниет еткені беріледі», – деген. Ниеттің дұрыс болуына байланысты «Ихсан – рухани тәрбие негізі» кітабында мынадай түсініктеме берілген: «Адамзат баласының бұл дүниеде атқаратын әрбір ісі ниетіне байланысты. Ниет – түпкі мақсатқа жетелейтін негізгі себеп. Пенде игі іс істесе де, теріс іс істесе де осы ниетіне қарай сауабын алады, не жазасын тартады. Өйткені адам баласының іс-әрекеті ашық көрініп тұрады, бұл – оның іс-әрекеті.
\r\n\r\nАл кейде пенденің ісі жасырын тұрады, бұл оның ішкі ниеті. Сондықтан пенденің іс-әрекетінің сырт көрінісінен қарағанда ішкі жан дүниесінің, яғни ниетінің таза болуы маңызды. Кейде біз адамдардың атқарып жатқан амалдарының сыртқы формасына қарап, баға беріп жатамыз. Алайда адам баласының ісі – оның шынайы ниетіне байланысты. Пенденің ісі Жаратқан Алла Тағаланың құзырында жүрегіне қарай бағаланады. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Шын мәнінде Алла сендердің түрлерің мен сырт көріністеріңе қарамайды, алайда жүректерің мен іс-амалдарыңа қарайды», – деген».
\r\n\r\nНиет – адамның жүрегіндегі негізгі мақсат, яғни амалды кім үшін және не үшін жасап жатқанын айқындайтын ішкі бағыт. Асыл дінімізде ниет – кез келген құлшылықтың рухы. Құлшылықтың рухы дұрыс болмаса оны орындаудан пайда аз. Ораза тек ішіп-жеуден тыйылуды білдірмейтінін жоғарыда айттық. Ауыз бекітуден алдын нәпсіні тәрбиелеуді, жүректі тазартуды, тақуалыққа жетуді, осының нәтижесінде Алланың мейіріміне, разылығына бөленуді ниет еткен абзал. Жүрек түзелмей, амал түзелмейді.
\r\nАл ниет түзелсе, бүкіл құлшылықтың сауабы еселене түседі.
Адамдардың құлшылықты орындау барысында сыртқы амалдары бірдей болуы мүмкін. Бірақ кейбір адамдардың ниеті әртүрлі болуы ықтимал. Өйткені ниет жүректегі құбыла іспетті. Ол қайда бұрылса, амал да, адам да сонда барады.
\r\n\r\nБақдәулет НҰРМАТҰЛЫ,
\r\n\r\nШымкент қаласының бас имамы
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, 10 ақпан, №3
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-10_101419961.png","field_name":"2026-03-10T10:14:32.519648+05:00"},{"id":158,"title":"КӨРКЕМ МІНЕЗГЕ ТӘРБИЕЛЕЙТІН ҚҰЛШЫЛЫҚ","text":"Алла Тағала бізге қандай істі бұйырса, сол амалдың түпкі мақсатында мұсылманды тәрбиелеу, көркем мінезге баулу, жауапкершілікті сезіндіру, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру сынды хикметтер жатқанын айқын аңғарамыз. Өйткені көркем мінез Исламдағы рухани тіректердің бірі ғана емес, асыл дініміздің өзегін айқындайтын басты өлшемдердің бірі саналады.
\r\n\r\nКөркем мінез – әрбір мұсылманның иманы мен құлшылығына, сөзі мен ісіне көрік беретін үлкен құндылықтың бірі. Алла Тағала Құранда Пайғамбарымызды (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мадақтап былай дейді: «Шүбәсіз, сен теңдесі жоқ ұлы көркем мінез-құлыққа иесің» («Қалам» сүресі, 4-аят). Ал Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мен көркем мінез-құлықты кемеліне жеткізу үшін жіберілдім», – деген.
\r\n\r\nИсламдағы адамгершілік сипаттар өмірдің барлық саласын қамтиды. Сондықтан дінімізде әмір етілген барлық парыз амалдар мұсылманды жамандықтан тыйып, жақсылыққа бастайды. Исламның басты тірегі болған намаз ұлы құлшылық қана емес, мұсылманды арсыздықтан сақтайтын, есеп күнінде ең бірінші сұралатын ғибадат. Алла Тағала бұл туралы Құранда былай деген: «(Уа, Мұхаммед!) Өзіңе Кітаптан уахи етілгенді оқып, өзгелерге жеткіз және намазды кемеліне жеткізіп оқы. Өйткені намаз – адам баласын арсыздықтан һәм жамандық атаулыдан (теріс қылықтардан) тыяды. Ал Алланы үнемі (жүрекпен, тілмен һәм іс жүзінде) еске алу болса, құлшылықтың ең үлкені, ең жақсысы. Алла сендердің не істеп жүргендеріңді толық біледі» («Анкәбут» сүресі, 45-аят).
\r\n\r\nОсы аятқа тәпсір жазған Мұхаммед Әли ас-Сабуни «Тәпсірлердің таңдаулысы» еңбегінде былай түсіндіреді: «Уа, Мұхаммед! Раббың саған уахи еткен осы Құранды оқы. Оны оқып, қайталап Аллаға жақында. Өйткені көркем мінез және жақсы тәрбие осы Құранда. Намазды және рүкіндері мен шарттарын, әдептерін жақсылап оқуға тырысып, жалғастыр. Өйткені намаз – діннің тірегі. Шарттарына және әдептеріне қарай толықтай терең беріліп, үкімдеріне лайықты түрде Раббысын ойлап оқылған намаз адамды жаман нәрселерден тежейді. Алланы еске алу, әрине дүниедегі ең үлкен амал. Алланы және Оның ұлылығын еске алу – намазда, сауда-саттықта және өміріңдегі барлық нәрселерде Оны еске алу, барлық нәрседе Оны ұмытпау деген сөз.
\r\n\r\nКүмәнсіз, Алла сендердің жасаған барлық істеріңді толық біледі және сендерге оның қарымын береді. Әбу әл-Алия былай дейді: «Намазда үш қасиет бар: ықылас, Алладан қорқу және Алланы еске алу. Ықылас адамға жақсылықты әмір етеді, ал қорқу жамандық жасатпайды. Алланы еске алу, яғни Құран оқу оған жақсылықты әмір етеді әрі жамандықтан тосады. Қандай да бір намазда осы қасиеттердің тым болмаса біреуі болмаса, онда ол намаз болмағаны», – деген».
\r\n\r\nНамаз секілді парыз болған амалдың бірі – зекет беру. Бұл – дүние-мүлкі нисап мөлшеріне жеткен мұсылманға парыз. Намаз мұсылманды көркем мінезге, жақсы әдепке тәрбиелегені секілді зекет те мейірімділікке баулып, жүректі сараңдықтан тазартады. Бұл туралы қасиетті Құранда былай баяндалған: «Олардың дүние-мүлкінен зекет, садақа ал да сол арқылы оларды тазартып, күнәларынан арылт әрі сауаптары мен ықыластарының арта түсуіне дәнекер бол. Сондай-ақ олар үшін дұға ет! Өйткені, сенің дұғаң оларды жан тыныштығына бөлеп, жүректерін орнықтырады. Алла бәрін естуші һәм (барлық нәрсені, соның ішінде құлдарының жай-күйін әрі мұң-мұқтаждарын толық білетін) шексіз ілім иесі» («Тәубе» сүресі, 103-аят).
\r\n\r\nАлла Тағала бұл аятта Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мұсылмандардың беруіне, сол арқылы олардың жақсылықтары көбейіп, жамандықтары жойылуына, күнәларынан тазаруына, жақсы әрі шынайы мұсылмандар мәртебесіне қол жеткізуге дәнекер болуды бұйыруда. Сонымен қатар олар үшін дұға етуді әмір еткен.
\r\n\r\nЕнді оразаның мұсылманды көркем мінезге тәрбиелеу қырына келейік. Алла Тағала қасиетті Құранда «Бақара» сүресінің 183-аятында: «Уа, иман келтіргендер! Өздеріңнен бұрынғыларға парыз етілгендей сендерге де ораза ұстау парыз етілді. Бәлкім, сол арқылы (асау нәпсіні тізгіндеп) күнә атаулыдан сақтанып, тақуалыққа жетерсіңдер» деп ескерткен. Бұл аятта тақуалыққа жету мәселесіне маңыз беріліп тұр. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) егер кез келген құлшылық адамның мінез-құлқын түземесе, оның шынайы мәні жоғалатынын айтқан. Хадистердің бірінде: «Небір ораза ұстағандар бар. Олардың оразасында шөлдеу мен аштықтан басқа ешқандай пайдасы болмайды. Небір түнде тұрып, нәпіл құлшылық жасағандар бар. Бірақ бұл әрекетінен ұйқысыздықтан басқа ешқандай пайда таппайды» делінген.
\r\n\r\nОраза адамды жалған сөйлеуден, біреуге тіл тигізіп, ғайбаттаудан, тілмен ренжітіп, зиян тигізуден сақтайды. Алайда мұсылманға жат осындай теріс қылықтардан тыйылмаған адамның ауыз бекітуі өзіне пайда бермейтінін мына хадистен аңғарамыз: «Кім жалған сөйлеуді және соған сай әрекет етуді доғармайтын болса, Алла Тағала оның ішіп-жеуден тыйылуына мұқтаж емес». Тағы бір хадисте айтылғандай, «адамға жамандық ретінде мұсылман бауырын кемсітуінің өзі жеткілікті».
\r\n\r\nАуыз бекіткен адам біреу дөрекі әрекет жасаса «мен оразамын» деп көркем мінез танытуға тиіс. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) кімде кім аузы берік болса, жаман сөз айтпауды, дауыс көтеріп, айқай шығармауды өсиет еткен. Өйткені нағыз мұсылман өзгелерге сөзімен де, ісімен де зиян тигізбейді. Аузы берік адам шынайы ықыласпен жамандықтан арылып, барлық ісін саналы түрде сүзгіден өткізуге дағдыланады.
\r\n\r\nРасында, жоғарыда айтқанымыздай, Исламда бекітілген құлшылық түрлері адамның тек сыртқы амалдарын ғана емес, оның ішкі жан дүниесін, мінез-құлқын, қоғаммен қарым‑қатынасын тәрбиелеуге бағытталған. Сол құлшылықтардың ішінде оразаның орны ерекше. Ораза – ашығу мен шөлдеудің амалы емес, ол нәпсіні тәрбиелеу, сабыр мен төзімділікке үйрену, жүректі тазарту және көркем мінезді кемелдендіру мектебі. Сондықтан Ислам ғұламалары оразаны «рухани тәрбие мектебі» деп бағалаған.
\r\n\r\nҚазіргі қоғамда адамдар арасында қатыгездік, ашушаңдық, өзімшілдік, әділетсіздік сияқты жағымсыз мінездер жиі байқалады. Осындай жағдайда оразаның адам бойында көркем мінез қалыптастырудағы рөлі ерекше маңызға ие. Көркем мінездің қалыптасуына кедергі келтіретін басты себептердің бірі – нәпсінің шектен шығуы. Ашкөздік, тәкаппарлық, ашу, қызғаныш сияқты қасиеттер нәпсінің бақылаусыз қалуынан пайда болады. Ораза асау нәпсіні тәрбиелеудің ең тиімді амалы.
\r\n\r\nАдам күнделікті өмірде қалағанын ішіп‑жеп, өз қалауымен өмір сүруге үйреніп алады. Ал ораза кезінде ол адал әрі рұқсат етілген ас‑судан да белгілі бір уақытқа бас тартады. Бұл – адамға өз қалауын басқаруды, өзін‑өзі тежеуді үйрететін үлкен тәрбие тәсілі. Ораза ұстаған мұсылман нәпсіге «жоқ» деп айтуға дағдыланады. Көркем мінезді қалыптастыру осындай қадамнан басталады. Нәпсіні тәрбиелеу арқылы адам ашуға берілмеуге, сабыр сақтауға, артық сөз бен орынсыз әрекеттерден сақтануға үйренеді. Сондықтан ораза тек асқазанның ғана емес, мінездің де тәрбиесіне оң әсер етеді.
\r\n\r\nАдамгершілік – тек діни рәсімдерді орындау ғана емес, мұсылманның болмысын, тұлғасын және оның айналадағы әлемге деген көзқарасын қалыптастыратын жүрек хәлi. Шынайы иман сөзбен емес, іспен көрінеді. Тақуа адам әрдайым жақсылыққа ұмтылады, көркем мінез көрсетеді, мейірімді болады. Әділеттілікті ту етіп, мұқтаждарға көмектеседі. Дін талаптарын атүсті орындап қоймай, оның мәнін өмірінің өзегіне айналдырады.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Естай қажы АЙТУҒАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚарағанды облысының бас имамы
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, 10 ақпан, №3
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-10_101452596.png","field_name":"2026-03-10T10:15:04.010902+05:00"},{"id":159,"title":"НАМАЗ – ҰЛЫ ҒИБАДАТ","text":"НАМАЗ – ҰЛЫ ҒИБАДАТ
\r\n\r\nاَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ
\r\n\r\nЖаратқан Алла Тағалаға сансыз мадақ, ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафаға көптеген салауат пен сәлем жолдаймыз.
\r\n\r\nАса рақымды, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Намаз – исламның бес парызының бірі әрі құлшылықтың ең абзалы. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) намазды «Діннің тірегі», «Мүминнің миғражы», «Жұмақтың кілті», «Көзімнің нұры», – деп түрлі атаулармен атаған. Бұның барлығы намаз оқудың қаншалықты маңызды екендігінің көрінісі.
\r\n\r\nҚұран Кәрімдегі пайғамбарлардың атасы Ибраһимнің (оған Алланың сәлемі болсын) Алла Тағаладан:
\r\n\r\nرَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاَةِ وَمِن ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاء
\r\n\r\n«Раббым! Мені әрі ұрпақтарымды намазды толық орындаушы ет! Раббымыз! Тілегімізді қабыл ал», – деп дұға еткендігі баяндалған («Ибраһим» сүресі, 40-аят). Даналығымен танылған Лұқман Хакім де өзінің ұлына:
\r\n\r\nيَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْبِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ
\r\n\r\n«Әй, ұлым! Намазды толық орында, жақсылықты бұйырып жамандықтан тыйып, басыңа түскен ауыртпашылыққа сабырлы бол», – деп өсиет айтқан («Лұқман» сүресі, 19-аят).
\r\n\r\nБұл аяттар намаздың артықшылығын көрсетіп қана қоймай, ұрпағымызға да оны үйретудің маңызды екендігіне дәлел. «Бесінші тілек тілеңіз, бес уақытта бес намаз, бірі қаза болмасқа» деген Бұқар жырау бастаған асыл ата-бабаларымыз да біздерге намаз оқуды көптеп өсиет еткен.
\r\n\r\nШортанбай Қанайұлы бабамыз:
\r\n\r\nҚұбылаға бас қоймақ,
\r\n\r\nМұсылманның тарығы.
\r\n\r\nОраза, намаз қаза қылмасаң,
\r\n\r\nКөңіліңде Құдай барлығы, – деп айтқан. Хакім Абай атамыз: «Руза, намаз, зекет, хаж – талассыз іс, жақсы болсаң, жақсы тұт бәрін тегіс», – деп, исламның бес тірегі саналатын ғибадат-құлшылықтарды түгелімен орындауды өсиет еткен.
\r\n\r\nМүминнің рухани миғражы болған намаз құлшылығына бекем болып, ерекше ықыласымен орындау үшін әрбір мұсылман адам оның мынадай артықшылықтарын білгені жөн:
\r\n\r\nБірінші: намаз – арсыздықтан тыяды
\r\n\r\nНамаз ұлы құлшылық болуымен қатар, адамның жаман істерден арылуына себепші болады. Алла Тағала қасиетті Құранның «Анкабут» сүресі, 45-аятында:
\r\n\r\nاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ ۖ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ ۗ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ
\r\n\r\n«Кітаптан саған уахи етілгенді ғана оқы да намазды орында. Күдіксіз намаз арсыздықтан, жамандықтан тыяды. Әрине Алланы еске алу, аса ірі нәрсе. Сондай-ақ Алла не жасағандарыңды біледі», – деп айтқан.
\r\n\r\nЖалпы Алла Тағаланы ұдайы есімізде ұстауға екі нәрсе себеп болмақ. Оның біріншісі – Құран оқу, екіншісі – ықыласпен оқылған намаз. Сол үшін де Алла Тағала жоғарыдағы аяттың басында ардақты Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзіне уахи етілгенді оқуды бұйырып, артынша «Намазды орында» деп әмір еткен. Адам баласы намазды қаншалықты ықыласпен оқыса, соншалықты оның жамандықтан ажырауына алып келеді. Ал енді намаз оқып, жамандық атаулыдан тыйылмаған адам турасында ғалымдарымыз: «Оның намазында кемшілік бар» деп айтқан.
\r\n\r\nЕкінші: намаз – күнәлардың кешірілуіне себепші болады
\r\n\r\nНамаз – пендені Жаратушының кешірімі мен мейіріміне бөлейтін ұлы құлшылық. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\nأرَأيْتُمْ لَوْ أنَّ نَهْراً بِبَابِ أَحَدِكُمْ يَغْتَسِلُ مِنْهُ كُلَّ يَوْمِ خَمْسُ مَرَّاتِ هَلْ يَبقَى مِنْ دَرَنِهِ شَيءٌ؟ قَالُوا: لاَ يَبْقَى مِنْ دَرَنِهِ شَيءٌ!! قال: فَذَلِكَ مِثلُ الصَّلَوَاتُ الخَمْسَ يَمْحُو الله بِهِنَّ الخَطَايَا
\r\n\r\n«Қалай ойлайсыңдар, егер де сендердің біреулеріңнің есіктеріңнің алдында өзен ағып жатса әрі ол оған күн сайын бес уақыт жуынатын болса, оның бойында кір қалама ма?» – деп сұрайды. Сахабалар: «Жоқ, оның ешбір кірі қалмайды», – деп жауап береді. Сонда ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бес уақыт намаз да тура сол секілді. Адамның істеген қателіктерін жуып-шаяды», – дейді
\r\n\r\nТағы бір хадисте:
\r\n\r\nالصَّلَوَاتُ الخَمْسُ، وَالْجُمْعَةُ إلى الجُمْعَةِ، وَرَمَضَانُ إلى رَمَضَانَ، مُكَفِّرَاتٌ مَا بَيْنَهُنَّ إِذَا اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ
\r\n\r\n«Егер адам үлкен күнәлардан сақтанатын болса, бес уақыт намаз, жұма намазы мен келесі жұма намазы, рамазан айы мен келесі рамазан айы олардың арасындағы күнәлардың кешірілуіне себепші болады», – деп айтқан (имам Мүслим).
\r\n\r\nБұл хадистерден түсінетініміз намаз күналарымыздың кешірілуіне себепші болуы үшін адам үлкен күнәлардан аулақ болуы қажет. Намаз оқып тұрғанда адам күнә жасамасы анық. Өйткені ол Раббысының алдында тұрғандығын сезінеді. Сол сияқты намаз оқушы адам намаздан кейін де Жаратушысының көріп тұрғандығын біліп, бүкіл күнә атаулыдан аулақ болуы тиіс. Міне, сол кезде намаз біздің күнәларымызға каффарат болады.
\r\n\r\nҮшінші: намаз – Жаратшуымызға деген шүкірліктің белгісі
\r\n\r\nАлланың нығметін санасақ, санына жете алмасымыз – ақиқат. Міне, осындай жоғары мәртебеге ие жаратылыс ретінде жер жүзінде сансыз нығметтермен ризықтандырып, өмірдің сан алуан жақсылықтарын нәсіп еткені үшін Аллаға құлдарының шүкіршілік етуі заңды. Алла Тағала қасиетті Құранның «Нахыл» сүресі, 78-аятында:
\r\n\r\nوَٱللَّهُ أَخْرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْـًٔا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمْعَ وَٱلْأَبْصَٰرَ وَٱلْأَفْـِٔدَةَ ۙ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
\r\n\r\n«Алла сендерді аналарыңның құрсағынан еш нәрсе білмейтін түрде шығарды, сосын сендерге есту, көру және ойлау қабілетін берді. Әрине шүкіршілік етерсіңдер», – деп айтқан.
\r\n\r\nШүкірлік – тек тілмен ғана емес, жүрекпен әрі амалмен де орындалуы қажет. Тіпті, амалмен, яғни дене мүшелеріміздің қатысуы арқылы жасалатын шүкірліктің мәнісі өте үлкен. Алла Тағала қасиетті Құранның «Сәбә» сүресі, 13-аятында:
\r\n\r\nاعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا
\r\n\r\n«Уа, Дәуіттің отбасы! Шүкір етіңдер», – деп айтқан. Бұл аятта «Шүкір айтыңдар» деп емес, «Шүкір етіңдер» делінуі арқылы, шүкірліктің амал арқылы да болатындығын ұғамыз. Ал амал арқылы атқарылатын шүкірліктің ең ұлығы – намаз.
\r\n\r\nТөртінші: намаз – ақыреттің азығы
\r\n\r\nДүние ақыреттің егіні болса, намаз сол ақыреттік азығымызды молайтып, намаз оқушыларға қорғаныш және қиыншылықтан құтылу болмақ. Алла Тағала қасиетті Құранда:
\r\n\r\nقَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ
\r\n\r\n«Сондай ықыласпен (берілген күйде) намаз оқыған мүминдер, расында да құтылды», – деп айтқан («Муминун сүресі, 1-2-аяттар»).
\r\n\r\nТіпті, адам баласының ақыретте ең алғашқы сұралатын амалы да оның намазы жайында болмақ. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын):
\r\n\r\nإِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ عَمَلِهِ صَلَاتُهُ فَإِنْ صَلُحَتْ فَقَدْ أَفْلَحَ وَأَنْجَحَ وَإِنْ فَسَدَتْ فَقَدْ خَابَ وَخَسِرَ
\r\n\r\n«Қиямет күні пенденің амалдарынан ең әуелі сұралатыны – намаз. Егер намазы дұрыс болса, онда пенде қуанышқа бөленіп, игілікке қол жеткізеді. Егер намазы дұрыс болмаса, онда апатқа ұшырап, қайғыға түседі», – деген.
\r\n\r\nНамазды қаншалықты ықыласымен оқуына байланысты адамдар мынадай түрлі дәрежеде болады:
\r\n\r\nБірінші дәреже: намазға немқұрайлы қарайтын адам. Бұл санаттағы адамдар дәретін, намаз уақытын, шарттарын толық орындамайды.
\r\n\r\nЕкінші дәреже: намаз уақыттарына, шарттары мен дәретіне ұқыпты болады, бірақ нәпсісінің азғырғанына қарсы тұра алмайды. Оны намазында өзге ой-пікірлер жеңіп кетеді.
\r\n\r\nҮшінші дәреже: намаз шарттарын, уақыттарын ұстанады. Азғыруларға қарсы тұрады. Намазы бұзылып немесе сауабы кемімеуі үшін ой-қиялымен, нәпсісімен күреседі.
\r\n\r\nТөртінші дәреже: намазға тұрса, оның барлық ақысын өтеп, жүрегімен беріліп тұрады. Оның барлық ниеті, ойы намазын дұрыс орындауға арналады.
\r\n\r\nБесінші дәреже: намазды толықтай орындауға барынша тырысады. Өзін Алланың алдында тұрғандай сезініп, жүрегі Жаратушысына деген махаббатқа толы күйде жалбарынады.
\r\n\r\nАлла Тағала қасиетті Рамазан айын баршамызға мүбәрак етіп, ұстаған ораза, оқыған намаздырымызды қабыл еткей!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-10_101638068.png","field_name":"2026-03-10T10:16:40.278277+05:00"},{"id":160,"title":"ОРАЗА – АДАМНЫҢ РУХЫН ТАЗАРТАТЫН ҚҰЛШЫЛЫҚ","text":"– Қасиетті Рамазан айының рухани мәні неде, маңызы қандай?
\r\n– Әуелі баршамызды қасиетті Рамазан айына аман-есен жеткізген Алла Тағалаға сансыз мадақ болсын! Рамазан – күллі мұсылман үмбеті үшін ең қастерлі де берекелі ай. Бұл – Алла Тағаланың адам баласына рухани жаңғыруға, тәубеге келіп, жүректі тазартуға берген теңдессіз мүмкіндігі. Қасиетті Құранда: «Рамазан айы – сондай бір ай, ол айда адам баласына тура жол және (ақ пен қараны) айыратын дәлел түрінде Құран түсірілді. Сендерден кім Рамазан айына жетсе, ораза ұстасын» («Бақара» сүресі, 185-аят) – делінген. Он екі айдың сұлтаны атанған Рамазан – Алланың мейірімі төгіліп, жұмақтың есігі айқара ашылатын, сауаптар еселеніп жазылатын, шарапаты мен шапағаты мол кезең.
Сондай-ақ, құдси хадисте Алла Тағала: «Ораза – тек Мен үшін. Оның сыйын Өзім ғана беремін» деп, бұл құлшылықтың айрықша қадір-қасиетін білдірген. Жалпы, ораза сөзі араб тілінде «саум» деп аталады. Оның тілдік мағынасы – тыйылу, шектеу. Ал шариғаттағы ұғымы – таң атқаннан күн батқанға дейін ниет етіп, ішіп-жеуден және оразаны бұзатын барлық амалдардан аулақ болу. Әрбір түні берекеге толы саналатын бұл айдың әсіресе, соңғы он түнін Қадір түні деген үмітпен құлшылықта өткізу – сексен үш жылдық сауапқа тең игілікке жетелейді.
\r\n\r\nҚазақ халқы бұл айды ежелден ерекше қастерлеп, «он екі айдың сұлтаны» деп ұлықтаған. Рамазан келгенде жарапазан жырлары айтылып, елге қуанышпен сүйінші хабар жеткізілген. Ауызашар дастарқанында рухани әңгіме өрбіген, ақ бата мен ізгі тілектер ақтарылған. Ораза ұстаған жанды қадірлеу, ауызашар беру – халқымыздың тамыры тереңге кеткен асыл дәстүрі. Таңғы сәресі әр шаңыраққа береке дарытса, кешкі ауызашар ағайын-туысты, жамағатты бір дастарқан басына жинап, имандылық пен ынтымақты нығайтқан тағылымды жүздесу болған. Бұл игі дәстүр бүгінде де мәнін жоғалтпай, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Бұл айда адам тек ас пен сусыннан ғана емес, жан дүниесіне зиян келтіретін жат қылықтардан да тыйылуға тырысады. Егер осы айда көзімізді жамандықтан, құлағымызды жағымсыз хабарлардан, санамызды артық ақпараттан қорғай алсақ, бұл дағды Рамазаннан кейін де жалғасын табары сөзсіз.
\r\n\r\nХәкім Абай өлеңдерінің бірінде «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» дей келе:
\r\nРуза, намаз, зекет, хаж – талассыз іс.
\r\nЖақсы болсаң, жақсы тұт бәрін тегіс,
\r\nБастапқы үшін бекітпей, соңғы төртті
\r\nҚылғанменен татымды бермес жеміс, – деп,
\r\n«бастапқы үш» ұғымы арқылы Алланы сүюді, адамзатты сүюді және әділетті меңзейді. Осы «имани гүл» адамның жүрегінде орнықпайынша, кейінгі төрт парыз – ораза, намаз, зекет пен қажылықтың шынайы қабыл болуы күмәнді екенін ескертеді. Абай құлшылықтың сыртқы көрінісінен гөрі, оның ішкі тазалығына мән беріп, риядан аулақ болуға үндейді.
– Биыл ораза қыстың соңы мен көктемнің басына дөп келіп отыр. Құлшылықты құлшынып орындау үшін адамға денсаулық та керек. Ауыз бекітетін жандарға қандай кеңес айтасыз?
\r\n– Оразаның әр маусымға келуі – Алланың хикметі. Биылғы Рамазан қыстың соңы мен көктемнің басына тұспа-тұс келіп отыр. Бұл кезеңде әрине ағза әлсіреп, иммунитет төмендеуі мүмкін. Сондықтан сәресіне уақытылы тұрып, қуат беретін, жеңіл сіңетін тағамдар жеу, жеткілікті су ішу қажет. Көп адамдар сәресінің өте маңызды нәрсе екендігіне мән бермей, жәй ғана су ішуді немесе ешнәрсе жемей ауыз бекітуді жөн көреді. Әнас бин Мәлик (Алла оған разы болсын) жеткізген хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Сәресіне тұрыңдар, сәресіде берекет бар» (Мүслим).
Тағы бір хадисте: «Сәресі тамағы – берекет. Бір жұтым су болса да, оны тастамаңдар. Өйткені сәресіде тамақтанғандарға Алла рақым етіп, оларға періштелер кешірім тілейді» (Ахмад), – дейді. Бұл жайлы имам Нәуауи: «Хадисте берекет бар деп келуі адам сәресіде тамақ ішумен қуат алып, ораза ұстауға белсенділігі және қызығушылығы артады. Сондай-ақ сәресі уақытында дұға жасалып, зікір айтылады. Алланың мейрімі түсетін дұға мен истиғфар қабыл болатын уақыт. Ол уақытта тұрған адам дәретін алып, намазын оқып, таңның атуын күтіп сауапқа кенелу артықшылығы да бар», – деген.
\r\n\r\nӘлемдік ғалымдар оразаның пайдасына соңғы жылдары ерекше назар аудара бастады. Мәселен, неміс зерттеушісі Жозеф Чепачтың еңбектерінде оразаның денсаулыққа тиімділігі нақты деректермен дәлелденеді. Бүгінде Германиядағы 29 клиникада науқастар ораза арқылы емделеді. Ғалымдардың айтуынша, ораза көптеген аурудың алдын алып қана қоймай, артық салмақтан арылуға көмектеседі. Ал оразаны ұзақ жылдар зерттеген доктор Гельмут Лацнер оны ағзада жиналған улы қалдықтардан арылудың ең табиғи жолы деп бағалайды.
\r\n\r\nӨз зерттеуін бастамас бұрын Жозеф Чепач 10 күн, кейін 25 күн ораза ұстап көрген. Нәтижесінде ол ораза кезінде адам өзін аш сезінбейтінін, дене мен ойдың сергектігі артатынын және дене бітімінің бірқалыпты сақталатынын анықтаған. Ғалым оразаның тек физикалық емес, рухани тазаруға да әсер ететінін атап өтіп, тамақтан шектеу ой мен ішкі жан дүниенің тазалығына жол ашатынын айтады.
\r\n\r\n– Ораза жақындаса түкірік жұтуға бола ма, тіс қанаса не болады деген секілді сұрақтар жиі қойылатыны рас. Дәл қыс мезгіліне қатысты сұрақ, жауып тұрған қар тамақтан өтіп кетсе, ораза бұзыла ма?
\r\n– Ораза мәселесінде мұсылмандардың сақтық танытуы – имандылықтың белгісі. Шариғатта оразаны бұзатын және бұзбайтын амалдар нақты көрсетілген. Тістен аққан қанның аз не көп мөлшеріне қаралады. Егер көп мөлшерде қан ағып, оны байқамай жұтып қойса, оразасы бұзылады. Кейін сол күннің қазасын өтейді. Ал қан аз мөлшерде шыққан болса, оразаны бұзбайды. Қанның аз, не көптігін түкірікпен салыстыра отырып анықтайды. Егер қан мөлшері түкірікпен тең немесе одан басым болса, «көп» саналады. Ал, жартысынан азы қан болса, «аз қан» үкімінде болады.
Радду әл-мухтар кітабында: «Егер тістің арасынан қан шығып тамаққа барса, бірақ ішке кетпесе, ораза бұзылмайды. Ал, қанның мөлшері көп немесе түкірікпен тең болып ішке кетсе, ораза бұзылады. Аз болса, бұзылмайды» деген пәтуа бар.
\r\n\r\nҚыс мезгіліне қатысты қар мәселесіне келсек: ауызға түскен жаңбырды немесе қарды немесе бұршақты әдейі жұтса, оразасы бұзылып қазасымен қоса кәффаратын өтейді. Сол үшін мұсылмандар бұған да мұқият болуы керек.
\r\n\r\n– Бұрын жазда ораза ұстағанда түн қысқа болып, тарауықтан кейін іле-шала сәресі басталып кететін. Қазір түн ұзақ, тарауықтан кейін де құлшылық жасау керек пе?
\r\n– Тарауық намазы – Рамазан айына тән ерекше сүннет құлшылық. Оны жамағатпен оқу – үлкен сауап. Ал тарауықтан кейінгі құлшылықтар – нәпіл амалдар. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла Тағала сендерге Рамазанда (күндіз) ораза ұстауды парыз етсе, мен (түнінде) құлшылық етуді сүннет еттім» (Ибн Мәжа), – деген.
Тағы бір хадисте: «Кімде-кім Рамазанда сауабын үміт ете отырып, Алла разылығы үшін түнгі намазын оқыса, оның өткен күнәлары кешіріледі» (Бұхари, Мүслим) делінген. Рамазан – Қасиетті Құран түскен, түнгі құлшылықтың сауабы еселенетін ерекше ай. Жалпы исламда түн – Аллаға жақындаудың ең берекелі уақыты. Бұл айда тарауық намазынан кейін де құлшылық етуге рұқсат етілген. Әр адам өз шамасына қарай құлшылық жасауы керек. Міндетті амалдарды орындап, қосымша ғибадатты мүмкіндікке қарай атқару – ең дұрыс жол.
\r\n\r\n– Діни басқарманың Рамазан айына қандай жоспары бар? Мешіттерімізде қарилар жеткілікті ме?
\r\n– Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы Рамазан айына жыл сайын жан-жақты қызу дайындықпен келеді. Еліміздің барлық өңіріндегі мешіттерде тарауық намазы оқылып, Құран хатымдары жасалады. Қайырымдылық шаралары, ауызашарлар, мұқтаж жандарға көмек көрсету жұмыстары ұйымдастырылады. Арнайы Рамазан айы үшін анықтамалық жоспар әзірленіп барлық облыс, қала, аудандар мен ауылдарға тапсырма беріледі. Сол Рамазан анықтамалығындағы тапсырмаларға сәйкес, өңірлердегі барлық мешіттерімізде мерекелік безендірулер ұйымдастырылып, баннерлер, плакаттар ілінеді. Мешіт, дәретхана тазалықтарына жіті көңіл бөлу жұмыстары, мешіт ішіндегі дыбыс күшейткіштерді, микрофондарды қадағалап, кем-кетіктерін реттеу және мешіттерде болып жатқан өрт оқиғаларына байланысты еліміздегі барлық құлшылық орындарындағы электр желілерінің, жылыту жүйелерінің, өрт сөндіру құралдарының жағдайын мұқият тексеру жұмыстары жасалынады.
Қарилар мәселесіне келсек, бүгінде елімізде Құранды толық жаттаған, көркем мақаммен оқитын, халықаралық жарыстарда топ жарған қарилар жеткілікті. Олар өңірлерге бөлініп, жамағатқа қызмет етуде. Өздеріңізге мәлім, былтыр елордамыз Астана қаласындағы Республикалық бас мешітте ІІ Халықаралық Құран жарысы және Талдықорған қаласындағы «Иман» мешітінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының ұйымдастыруымен Құран Кәрімді жатқа және мәнерлеп оқудан ХІV республикалық байқауы өте жоғары деңгейде өтіп, қариларға үлкен жігер сыйлады. Бұл – еліміздегі діни білімнің өте үлкен деңгейде дамып келе жатқанын көрсетеді.
\r\n\r\nҚасиетті Рамазан айы баршамызға құт-береке, ырыс-ынтымақ әкелсін. Ұстаған оразамыз, оқыған тарауық намазымыз, жасаған әрбір игі амалымыз Жаратқанның құзырында қабыл болғай. Бұл ай – атабабамыз қастерлеген сабыр мен шүкірдің, иман мен ізгіліктің айы. Рамазан арқылы жүрегіміз жұмсарып, ниетіміз тазарып, бір-бірімізге деген мейіріміміз арта түссін.
\r\n\r\nАлла Тағала ел-жұртымызды аман, төрімізді тыныш, дастарқанымызды берекелі етсін. Жастарымыз білімді де ибалы, үлкендеріміз ақыл-парасатты болсын. Қасиетті айда айтылған ақ тілек пен қабыл болған дұғалар әр шаңыраққа шуақ болып қонғай. Рамазан айы баршамызға рухани жаңғырудың, ізгілікке ұмтылудың айы болсын!
\r\n\r\nСұхбаттасқан Ермұрат НАЗАРҰЛЫ
\r\n«Иман» журналы, №2, 2026 жыл
Адам баласы өзі өмірге келгеннен бастап жаратушы Раббымыз Алла берген нығметтерді санайтын болса, оған ешқандай компьютер де, есептегіш құрал да төтеп бере алмайтын шығар. Он екі мүшеміз, алпыс екі тамырымыздан басқа күн, жер, ай, жұлдыздар табиғаттың мың сан тамаша құбылысы – құдыреті күшті Құдай Тағаланың бізге берген ғажайып сыйы екеніне дау жоқ. Мәселен, ағзамыздағы бір көздің ағын өтеу үшін жылдар бойы күні-түні құлшылық етудің өзі аз.
\r\n\r\nЕкінші көздің ағы, екі көздің қарасы, жүрек, қол, аяқ, мұрын, ауыз басқа да мүшелердің өтеуі не болмақ? Осының барлығына шүкіршілік етпеу, разы болмау әділетке жата ма? Әрине, жоқ! Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) Аллаға ешқашан толық шүкіршілік ете алмайтынын, өйткені шүкіршілік еткені үшін де шүкіршілік ету қажеттігін бекер айтпаса керек. Мұнда үлкен хикмет, зор ескерту бар. Рамазан тек ашығу мен шөлдеудің айы емес. Бұл – жүректі тәрбиелейтін, жанды тазартатын, пендені Раббысына жақындататын қасиетті ай. Осы айдың ең терең рухани өзектерінің бірі – шүкіршілік. Шүкір тілмен айтылатын сөз ғана емес, ол жүректің халi, өмірге деген көзқарас, Аллаға деген сенім мен сүйіспеншіліктің көрінісі.
\r\n\r\nҚұран Кәрімде шүкір ету ерекше атап өтіледі. Алла Тағала былай дейді: «Егер шүкір етсеңдер, әлбетте, нығметімді арттырамын» («Ибраһим» сүресі, 7-аят).
\r\n\r\nБұл аятта шүкір нығметтің кілті екені анық көрсетілген. Адам баласы барға разы болып, Алланың бергеніне шынайы алғыс білдірсе, жүрегі тыныштық табады. Ал тыныш жүрек – нағыз байлық. Және шүкіршілік еткен адам бейне бір жаңбырдан кейін қаулап шыққан егістік даласының жемісін терген жанмен тең. Өйткені барыңызға шүкіршілік ету арқылы, жоғыңызды да Раббымыздың мейірімі мен рақымы арқылы түгендеп аласыз.
\r\n\r\nРамазан айында біз күн сайын ауызашар сәтін күтеміз. Бір жұтым су, бір түйір құрма сол сәтте қандай қадірлі! Күнделікті өмірде байқалмайтын қарапайым нығметтер дәл осы айда ерекше сезіледі. Бұл – Рамазанның бізге шүкіршілікті қайта үйретуі. Алла елшісі Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) шүкіршіліктің ең көркем үлгісін көрсеткен. Айша (оған Алла разы болсын) анамыздан жеткен хадисте былай делінеді: «Пайғамбар түнде ұзақ намаз оқып, аяқтары ісіп кеткенше құлшылық ететін. Сонда Айша (оған Алла разы болсын): «Уа, Алланың елшісі! Алла сіздің өткен және келешек күнәларыңызды кешірген емес пе?» дегенде, Ол (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Шүкір етуші құлдан болмаймын ма?» – деп жауап берген (Бұхари, Мүслим).
\r\n\r\nОсы хадис шүкіршіліктің тек қиындықта емес, ең үлкен нығметке ие болған сәтте де қажет екенін көрсетеді. Шүкіршілік – құлшылықтың ең биік көрінісі. Және ол сабыр ету, мейірімділік көрсету, қайырымдылық жасау сияқты ізге амалдарға жол ашатын жарық сияқты.
\r\n\r\nҚазіргі заманда адамда бәрі бар сияқты: мүмкіндік, білім, техника. Бірақ жүректер тыныш емес. Себебі шүкір азайған жерде қанағат та жоғалады. Құранда: «Алла берген нығметті ұмытқан елдің
\r\nмысалы…» («Нахл» сүресі, 112-аят) деп, шүкірсіздіктің ақыры рухани күйреуге апаратыны ескертіледі.
Рамазан бізге тоқтауды, ойлануды үйретеді. «Менде не жоқ?», – емес, «Маған не берілді?» – деген сұрақты қоюға шақырады. Денсаулық, иман, отбасы, бір күндік ризық бұлар шүкірге лайық ұлы нығметтер. Оның үстіне еліміздегі тыныштық пен береке, халықтың бірлігі де Раббымыздың керемет сыйы екенін ұмытпау керек! Әйтпесе, әлемде қаншама мемлекетте қантөгіс пен қырғын соғыстар орын алып, атқан таңын кешке батыра аларына сенімі жоқ пенделер қаншама?!
\r\n\r\nШүкір еткен адам үмітсіздікке берілмейді. Қиындықта да «Бұл да бір сынақ, мұнда да хикмет бар» деп сенеді. Алла Тағала Құранда: «Құлдарымның аз ғана бөлігі шүкір етеді» («Сәба» сүресі, 13-аят), – деп, шүкір етушілердің дәрежесінің биік екенін меңзейді.
\r\n\r\nРамазан – сол азшылықтың қатарында болуға берілген мүмкіндік. Әр сәресі, әр ауызашар, әр сәжде – шүкірмен көркемделсе, бұл ай адам өмірін түбегейлі өзгерте алады.
\r\n\r\nРамазан бізді аштықпен сынап, тоқшылықтың қадірін түсіндіреді. Жүректі тәкаппарлықтан тазартып, Аллаға жақындатады. Шүкір еткен жүрек – тірі жүрек. Ал тірі жүрек қашанда Раббысына жол табады. Шүкір ету – берілген нығметке разылық таныту ғана емес, сол нығметті адал жолда пайдалану. Оразада мүмін адам тілін өсектен, жүрегін көреалмаушылықтан, ісін ысыраптан сақтайды. Бұл – шүкіршіліктің амалмен көрінуі. Шүкіршілікті арттыру үшін мынадай әрекеттерді орындау қажет:
\r\n\r\nБолат КӨКЕНАЙҰЛЫ,
\r\n«Мұнара» телеарнасының директоры
«Иман» журналы, №2, 2026 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-16_102137379.png","field_name":"2026-03-16T10:21:38.623335+05:00"},{"id":162,"title":"АШЫҒУДЫҢ ХИКМЕТІ","text":"Дін ғұламалары мен медицина мамандары ашығудың хикметі мол, жан мен тәнге пайдасы көп екенін айтқан. Имам Ғазали (Алла оны рақымына алсын) «Бақыт формуласы» еңбегінде асқазанды дененің хауызына, одан жеті ағзаға тарайтын тамырды өзенге теңейді және барлық қалаудың бастауы асқазан екенін жазады.
\r\n\r\nТамақ жеу – ең үлкен қалаудың бірі. «Себебі Адам (оған Алланың сәлемі болсын) жұмақтан осы қалауына байланысты шыққан. Бұл қалау – басқа қалаулардың бастауы. Өйткені адам қарны тойған соң үйленгісі келеді. Бұл ойын дүние-мүліксіз, ақшасыз орындай алмайды. Осылайша дүниеге құмарлық туындайды. Дүние-мүлік пен ақшаға мансапсыз жете алмайды. Ал мансапты басқа адамдармен дұшпан болмайынша қорғай алмайды. Бұдан қызғаныш, қыңырлық, дұшпандық, тәкаппарлық және риякерлік туындайды. Олай болса, асқазанды толтыру – барлық күнәлардың бастауы. Бақылауына алып, ашығуға әдеттену – барлық қайырлардың бастамасы» деп жазады Имам Ғазали (Алла оны рақымына алсын).
\r\n\r\nАрдақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде аштық пен шөл арқылы нәпсімен күресуге шақырған. Алланың құзырында аштық пен шөлден асқан жақсы амал жоқ екенін насихаттаған. Бірде Алла елшісінен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кім үстем?» – деп сұрағанда: «Аз жеген, аз күлген және әурет жерін жабатындай киіммен шектелген адам», – деп жауап берген. Көп тамақтан бас тартудың хикметіне қатысты бұдан басқа хадистер көп. Соның кейбіріне тоқталайық. Ашығу мен ойлану адамның айбынан үстем ететін құлшылықтың бірі екені жайында айтылған хадисте: «Алланың құзырында ең үстемдерің – ойлануы мен ашығуы ұзақ болғандарың. Алланың құзырында сүйкімсіздерің – көп жейтіндерің және көп ұйықтайтындарың» делінген.
\r\n\r\nОраза осы екі жағымсыз істен арылуға көмектеседі. Адам баласы Рамазан айынан басқа күндері аз ұйықтап, көп құлшылық жасауға, аз тамақтанып, көп ойлануға әдеттенбеуі мүмкін. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көп ішіп-жеу арқылы жүректі өлтірмеуді өсиет еткен. Жүректі егінге теңеген. Оған көп су берсе шіриді. Сонымен қатар жамандыққа шақырушы лағынеті шайтанды тамырда жүрген қан секілді деп, оның жүретін жолын аштықпен жабу қажеттігін жеткізген.
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) күнделікті өмірде тойып тамақ жемеген. Бұл туралы Айша анамыз (оған Алла разы болсын) былай дейді: «Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ешқашан тойып тамақ жеген емес. Аш және шөлдеп жүретініне жаным ашитын. Бір күні ішін ұстап: «Саған жаным пида, дүниеден ашықпайтындай мөлшерде жесеңіз не болады?» дегенімде: «Уа, Айша! Менен бұрын өткен уәдесіне берік бауырларым мен пайғамбарлар Алланың ізгілігіне қауышты. Көп жесем, олардан артта қалып қоямын деп ойлаймын... Бауырларыма қауышудан, солар сияқты болудан қатты жақсы көретін нәрсем жоқ» деді. Аллаға ант етемін, Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бұдан кейін бір аптадан артық өмір сүрмеді».
\r\n\r\nАшығу адамның дәрежесін арттырады. Хадистердің бірінде былай делінген: «Алла Тағала аз жейтін құлдарымен періштелерге мақтанып: «Қараңдар! Оған жеуді қалау сезімін бердім, ал ол Мен үшін жемейді. Уа, періштелерім, куә болыңдар, жемеген әр үзімі үшін жұмақтан оған бір дәреже беремін» дейді». Аштық тек денені, жүректі, бүкіл ағзаны тазартып қана қоймайды, сонымен бірге ойды да артық нәрселерден арылтады. Өзін аш ұстаған адамның жүрегі мен ойы сергек болады. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Аз күлу арқылы жүректеріңді жандандырыңдар, аштықпен тазалаңдар. Таза және жеңіл болсын», – деген. Ғұламалар үнемі тоқ жүру даналықты өшіретінін айтады.
\r\n\r\nАштық құлшылықтың ләззатын сезіндіреді. Тоқтық қаталдық, өшпенділік, артық қалау сынды сезімдерді оятады. Ал аштық Алланы жүрекпен еске алуға тәрбиелейді. Ғалым Жүнәйд Бағдади ашығудың хикметі жайлы былай деген екен: «Өзі мен Алла Тағала арасында тағам дорбасын ұстап, мінәжаттан ләззат алғысы келген адам бұл қалауына ешқашан қауыша алмайды».
\r\n\r\nАшығу нәпсіні бақылауда ұстауға көмектеседі. Көп қалау зейінді әлсіретеді. Нәпсі – адамның ішкі қалауы, шектен тыс құмарлығы, өзіне ғана ұнамды нәрсеге ұмтылатын болмыс. Ал ашығу сол нәпсінің еркін шектеп, адамға өзін басқаруды үйретеді. Нәпсіге қарсы тұру адамды тәртіпке, рухани жауапкершілікке тәрбиелейді. Тамақ пен сусыннан тыйылу тән қалауын азайтып, нәпсінің үстемдігін азайтады. Ғалымдардың айтуынша, нәпсінің қалауы тоқтықпен күшейе түседі. Ал ашығу оны әлсіретеді. Ораза кезіндегі ашығу – адамның ішкі дүниесін тазартатын, нәпсіні тәрбиелейтін, рухани кемелденуге жетелейтін үлкен рухани тәрбие мектебі. Қарны тоқ адамның шаһуаты келеді. Әуретін қорғай алғанымен, көзін жамандықтан тыя алмайды. Көзін қорғаса, жүректегі жаман ойлардан арыла алмайды. Ал аштық осындай дертке ем. Сондықтан ғалымдар: «Аштық – Алланың қазынасындағы жауһар. Оны сүйгеніне береді, бәріне бермейді» деген екен.
\r\n\r\nАшығу аз ұйықтауға әсер етеді. Көп тамақ жеген адам көп ұйықтайды. Нәтижесінде көп жақсылықтан мақұрым қалады. Адам үшін ең қымбат құндылық – оның өмірі. Көп ұйықтау өмірдің, алтын уақыттың зая кетуімен пара-пар. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмірбаянына қатысты кітаптарда сахабалардың жетісіне бір рет түзге баратыны жайлы айтылады. Осы жайт таңқалдыратын. Сөйтсек, ілгеріде өткен ізгілер тойып тамақ жемеген екен ғой. Бірнеше күн ашқұрсақ жүрген жан қайтіп түзге барсын?! Әйгілі сахаба Әбу Һурайра (Алла оған разы болсын): «Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) үйінде ешқашан үш күн қатарынан бидай наны желінген емес», – дейді.
\r\n\r\nАшығудың тек рухани ғана емес, денсаулыққа тигізетін пайдасы да өте мол. Қазіргі медицина мамандары белгілі бір уақыт аралығында тамақтан тыйылудың ағзаға оң әсер ететінін дәлелдеп отыр. Ашығу – ағзаны демалдырып, тазартатын, иммундық жүйені күшейтетін, көптеген аурулардың алдын алуға көмектесетін табиғи емнің бірі. Өйткені күнделікті өмірде адам ағзасы үнемі тамақ қабылдап, ас қорыту мүшелері үздіксіз жұмыс істейді. Артық тамақтану асқазан-ішек жүйесіне ауырлық түсіреді. Ашығу кезінде ас қорыту жүйесі белгілі бір уақытқа тынығып, демалады. Бұл асқазанның жұмысын жеңілдетіп, ішек жолдарының тазаруына ықпал етеді. Сонымен қатар ас қорыту ферменттерінің дұрыс бөлінуін реттейді.
\r\n\r\nАшығудың денсаулыққа тигізер маңызды пайдасының бірі – иммунитеттің нығаюы. Ғалымдардың айтуынша, белгілі уақыт тамақтан тыйылу кезінде ағзадағы ескі әрі әлсіз жасушалар ыдырап, орнына жаңасы түзіледі. Бұл процесс ағзаның қорғаныс қабілетін арттырады, қабыну ауруларының алдын алады, вирустық инфекцияларға қарсы тұру қабілетін күшейтеді. Ораза ұстаған адамдардың көпшілігі денсаулығының жақсарғанын, бойда жеңілдік пен сергектік пайда болғанын айтады. Оны өзіміз де сезініп жүрміз.
\r\n\r\nҚазір қоғамда кең тараған мәселенің бірі – артық салмақтан арылу. Семіздік жүрек ауруларына, қант диабетіне, қан қысымының жоғарылауына әсер етіп жатқаны жасырын емес. Ашығу кезінде ағза энергияны сырттан емес, ішкі қордан ала бастайды. Соның нәтижесінде май жасушалары ыдырайды, зат алмасу жүйесі реттеледі, дене салмағы қалыпқа келеді. Әрине, ашығу дұрыс тамақтанумен және тәртіппен үйлескен жағдайда ғана пайдалы нәтиже беретінін ұмытпаған дұрыс. Дәрігерлер толығымен пайдалы болатын әрі ешқандай зиян тиізбейтін негізгі амалдың бірі аз тамақтану екенін айтуда.
\r\n\r\nАшығу қанағат пен шүкір ету сезімін оятады. Қазіргі заманда, яғни сананы тұрмыс билеген кезеңде материалдық дүниеге көбірек ұмтылып, байлық пен мансапты өмірдің басты мақсаты ретінде қабылдайтындар аз емес. Көп жағдайда бұл ұмтылыс адамның жүрегіне мазасыздық, қызғаныш пен қанағатсыздық дертін жұқтыруда. Ашығу мұндай дерттің алдын алады. Шүкір ету адамның жүрегін байытып, өміріне тыныштық, береке және бақыт сыйлайды. Қанағат адамды шүкіршілікке, сабырға, қарапайымдылыққа тәрбиелейді. Ашығып көрмеген адам тамаққа мұқтаж жандардың жағдайына ене алмайды. Ашыққан сәтте барға қанағат, жоққа шүкір етуді үйренесің. Расында қанағат – адамның жүрегіне тыныштық сыйлайтын қасиет. Қанағатсыз адам қанша дүниесі болса да үнемі жетпей тұрғандай сезінеді. Ал қанағатшыл пенде азға да разы болып, өмірдің рақатын сезінеді. Нағыз бақыт пен байлық деген осы емес пе?
\r\n\r\nАшығудың бұдан басқа да хикметтері көп. Оразаның түпкі мәні ашығу арқылы тақуалыққа жету. Бастысы ниет дұрыс болуы қажет. Өйткені барлық ізгі амалдың негізі – дұрыс ниетте. Мүміннің ниеті амалынан қайырлы екенін түсіндірген Хасан Басри (Алла оны рақымына алсын): «Шексіз жұмаққа бірнеше күндік амалмен емес, шексіз жақсы ниеттер арқылы жетуге болады», – деген екен.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ағабек ҚОНАРБАЙҰЛЫ
\r\n\r\n«Мұнара» газеті, 10 ақпан, №3
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-16_102200677.png","field_name":"2026-03-16T10:22:09.842894+05:00"},{"id":163,"title":"ӘЙЕЛ ДАНАЛЫҒЫ","text":"Қазақ халқында: «Әйел – бір қолымен бесікті тербетсе, екінші қолымен әлемді тербетеді» деген нақыл сөз бар. Мұның астарында әйел адамның кез келген ауқымды істерге араласа алатынын, үлкен нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндігі мол екенін аңғартатын мағына жатыр. Өйткені, қоғамның, тіпті әлемнің дамуы мен оның түрлі салаларындағы жетістіктерде әйелдердің мол үлесі бар екені ақиқат.
\r\n\r\nҚазақ қазақ болып орда құрып, ту көтерген шағында Керей мен Жәнібек ханға Жәнібек ханның анасы батасын беріп, атадан қалған асыл мұраларын, байлығын табыс етіп ұлдарын артынан қолдап отырған. Қаракерей Қабанбай батырдың жан жары Гауһар анамыз қазақ пен қалмақ арасындағы шайқаста ерліктерімен елдің есінде қалған. Гауһар анамыз қан майданда жары Қабанбай батырмен бірге жан алысып жан берісіп, ешқандай ауыртпашылықтан қаймықпай, табандылық таныта білген. Кейіннен өзінің тұңғышы болған қызы Назым да елдің есінде ерлік істерімен қалған деседі. Бұл да болса ана тәрбиесінің балаға әсерінің дәлелі болмақ.
\r\n\r\nАбай – қазақ халқы үшін шоқтығы биік ірі тұлғалардың бірі. Абайдың Абай болуы оның әкесінің Құнанбай болуымен қатар, әжесі Зереге де тікелей қатысты. Абай кішкентай күнінен әжесінің тәрбиесінде болған. Зере әжеміздің бесік жырын, ертегісін, әнін, жырын естіп өседі. Кезінде Зере анамыз Құнанбай бабамызды емізер кезде дәретпен емізетін болған. Бұл да үлкен тектіліктің белгісі. Зере анамыз ақылды, парасатты, жан баласын ренжітпейтін тақуа болған екен.
\r\n\r\nҚазақ жұртына аты әйгілі болған аналарымыздың бірі – Домалақ ана. Оның шын есімі Нұрила Әлисманқызы. Бәйдібек бидің үшінші әйелі болған. Анамыз кішкентайынан бабасы Мақтым ағзамның тәрбиесінде болған. Мақтым ағзамның түсінде Нұрила аян болып «Әулие әйел» деп атаған және оның білегін алғаш кім ұстаса, сол болашақтағы тағдырын біріктіретін күйеуі болады деп нышан-белгі берген екен. Бұл туралы бабасы Нұрилаға 8 жасында ескерткен көрінеді. Кейіннен 10 жас кезінде су алуға барған кезінде абайсыз құдыққа түсіп кетіп, оны Бәйдібек би Нұриланың білегін ұстап сыртқа шығарған. Осылайша Нұрила анамыз 19 жасында Бәйдібек биге тұрмысқа шығады.
\r\n\r\nДомалақ ананың қызы Қызайым анамыз да білгір, ибалы болып бой жетеді. Қызайым 17 жасында Найманның Төлегетай атты баласынан тараған Құтболаттың екінші ұлы Шағыр батырға ұзатылады. Кейін күйеуі қайтқан соң 5 жыл аза тұтып, әмеңгерлікпен қайнысы Тоқтарға қосылған. Анамыздың төрт ұлы болған. Қызай ана жастайынан парасатты да ақылды, кемеңгер, білімді болған. Оған осы парасаттылығы анасы Нұриладан (Домалақ анадан) дарыған. Анамыз келін болғаннан бастап жиын-тойларда, өлім-жітімдерде өз парасаттылығын көрсетіп, үлкендерге ибалы болумен бірге, кішілерге ақыл тәрбиесін жүргізген. Бай-бақытты күн кешкенде асып-таспаған, ел басына күн туғанда жаугершіліктен жасымаған. Балаларын қайратты, қажырлы болуға, бірлік пен ынтымақта өмір сүруге тәрбиелеген.
\r\n\r\nҚызай ана ақылдылығымен қатар өнерлі болған. Үйде отырғанда найман елінің бойжеткендеріне, өз қыздарына, немерелеріне кесте тігуді, ұршық иіріп, қап тоқуды, киіз басу сияқты өнерлерін үйретіп отырған. Ол кісі әрдайым «қызға қырық үйден тыйым» деген сөзді қыздарына ескертіп отырған. Осындай тәрбиенің арқасында ұлдары Итемген, Меңіс, Бегімбет, Дербіс анасына қамқор, еліне пана болып, жаумен шайқасқанда атойлап алға шығып, қазақ даласын қорғауға, Қызайлардың ел болуына, өсіп-өнуіне ерен еңбек сіңірген. Сол кездегі халық Қызай ананың парасаттылығына, ақылдылығына риза болып, әкесі Бәйдібек бидің қойған «Қызайым» атына орай толық атамай тектеп «Қызай» деп жүріп немесе «Бәйдібектің қызын ай» деп атап кеткен екен.
\r\n\r\n«Анасын көріп қызын ал, аяғын көріп асын іш» деп бекер айтпаған болар, Нұриладай тектіден туған Қызай ана есімін қалың ел руына айналдырып, құрметтеп келеді. Халқымыздан шыққан аналарымыздың барлығын айта берсек, әрқайсысы өз алдына бір төбе. Мысалы, күйші анамыз Дина, күміс көмей Күләш апамыз, Шоқан атамыздың әжесі Айғаным әжеміз, Мұхтар Әуезовтың әжесі Дінәсіл әжеміз, Ақын Сара барлығы да – ізгі аналар. Сондай-ақ халық жадында сақталып қалған Тұмар, Зарина, Бегім, Бопай, Абақ, Айғаным, Күнбике, Зере тәрізді аналардың елі мен жеріне деген сүйіспеншілігі мен ерлік істері бүгінгі болашақ ұрпақ үшін өнеге.
\r\n\r\nАлла Тағала әуелі Адам атаны жаратады. Алайда жұмақтағы Адам ата қанша нығыметтерді көрсе де дара жүруден жалғызсырайды. Сөйтіп ол ұйықтап кеткен кезде Алла Тағала оның қабырғасынан Хауа ананы жаратады. Ұйқысынан оянғанда сомдалған сұлу мүсінді көріп, Адам таңырқай қалып: «Не үшін жаратылдың?» – деп сұрайды. Сонда Хауа анамыз: «Сен маған тұрақтауың үшін» деп жауап береді. Осы сөзді ғалымдар былайша тәпсірлеген екен: «Алла Тағала Адам атаға серік болып, көңілінің тыныштық табуы үшін Хауа анамызды жаратып берген».
\r\n\r\nОсыған дәлел ретінде Құранда «Рум» сүресінің 21-аятында Алла Тағала: «Әрі сендердің тыныштық тауып, орнығуларың үшін өздеріңнен жұбайлар жаратуы және араларыңда сүйіспеншілік пен мейірім-жанашырлық пайда етуі де – Оның белгілерінен. Ақиқатында ойланып ақылға салатын адамдар үшін мұнда дәлел-ғибраттар бар» деп баяндаған.
\r\n\r\nОсы ретте мына оқиғаны айта кеткен жөн. Күндердің күнінде екі жұптың арасында жанжал шығып, күйеуі әйеліне қол жұмсап қояды. Сонда жары: «Мен барып сен үшін арызданамын» дейді. Күйеуі «Мен саған үйден шығуға рұқсат бермеймін» деп долданып, ашуланып есікті, терезелерді жауып қояды. «Енді не істейсің? Ұялы телефоның да менде» дейді. Сол сәтте әйелі әжетханаға кіріп, дәрет алып шығып күйеуіне: «Мен терезесі жоқ, ұялы телефон қажет болмайтын есігі мәңгі ашық Раббыма сен туралы шағымданамын» деп жайнамазды алып, ұзақ уақыт құлшылық етеді. Намаз оқып болғасын күйеуі келіп: «Сен расымен де мен туралы Алла Тағалаға шағымдандың ба?» дейді. Сонда әйелі: «Мен намаз бастаған уақытта-ақ ашуым тарқап кеткен. Мен Алладан шайтанның азғыруынан сақтауды және екеуміздің арамызға түспеуді сұрадым. Бұл болған жанжалға шайтан кінәлі, сондықтан, соған шағымдандым» деген екен.
\r\n\r\nЗаманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Әуезов: «Адам баласы бір үлгі аларда, ең әуелі шын жүрегімен сүйген кісісінен үлгі алады. Сол сүйген кісісінен сүйіп алған үлгі жүрегіне нық орнайды. Буынымыз қатпай тұрған бала күнімізде ең әуелі елжіреп сүйетін кісі кім? Ол – анамыз. Ендеше, біз адамшылығымызға ірге болатын құлықты әкеміз қандай ғалым болса да, ешкі сауып, тезек теріп жүрген анамыздан аламыз. Сол себепті әйелдің басындағы сасық тұман айықпай халыққа адамшылықтың бақытты күні күліп қарамайды», – деген екен.
\r\n\r\nАл Дінмұхамед Қонаев атамыз ел басқарып тұрған шағында бір шопанның үйіне түседі. Сонда әлгі шопан кісі: «Димеке, қырық жыл ел басқардыңыз, айтыңызшы, осы өмірде жаман әйел мен жақсы әйелдің қандай айырмашылығы болады?» – деп сұрайды. Сонда Дінмұхамед Қонаев қысқаша ғана: «Жаман әйелдің екі қолында пышақ болады. Бірімен дастархандағы нанды турайды, екіншісімен көрсетпей жаныңды турайды. Жақсы әйелдің қасиеті – қолында оқтау болады, тілінде тоқтау болады», – деп жауап қайырған екен. Бауыржан Момышұлының мынадай керемет сөзі бар: «Біздің жерімізде еркек – діңгек, әйел – гүл. Діңгек – жапырақсыз, гүлсіз, қазақша айтқанда «қу бас» деген сөз. Әйел – құнарлы топырақ, онда адамзат дәні өсіп, жетіледі. Біз сол дәннің жемісіміз. Әйелсіз адамзат «жемісі» ешқашан да болмайды».
\r\n\r\nӘйел салиқалы болса, отбасы түзеледі. Отбасы түзелсе, ел түзеледі. Ел түзелсе, қоғамда имандылық, ізгілік, қайырымдылық, жанашырлық, адамгершілік секілді құндылықтар кеңінен қанат жаяды. Имандылық салтанат құрған қоғамның берекесі, бірлігі мен ынтымағы артады. Ынтымағы жарасып, жақсылығы көбейген ел бақытты өмір сүреді. Алла Тағала баршамызға бақытты өмір нәсіп етсін. Әумин!
\r\n\r\nНаурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ,
\r\nҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти
«Иман» журналы, №3, 2026 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-30_095501885.png","field_name":"2026-03-30T09:55:18.449459+05:00"},{"id":164,"title":"ТЕҢДЕССІЗ УАҚЫТТЫҢ ТӘРБИЕ САБАҚТАРЫ","text":"ЖЕР ЖҮЗІНДЕГІ БАРША МҰСЫЛМАННЫҢ ЖАН ДҮНИЕСІН БІР СӘТТЕ ТЕРБЕЙТІН ҚАСИЕТТІ РАМАЗАН – ПЕНДЕНІ РУХАНИ БИІККЕ ЖЕТЕЛЕЙТІН ТЕҢДЕССІЗ УАҚЫТ. БҰЛ АЙ – ТЕК АШТЫҚ ПЕН ШӨЛГЕ ТӨЗУ ЕМЕС, БӘЛКИ ЖҮРЕКТІ ТӘРБИЕЛЕП, САНАНЫ СЕРГІТЕТІН, САБЫР МЕН ШҮКІРДІ ӨМІР САЛТЫНА АЙНАЛДЫРАТЫН БЕРЕКЕЛІ МЕЗГІЛ.
\r\n\r\nРАМАЗАН КҮНДЕРІ ПЕНДЕ МЕН ҰЛЫ ЖАРАТУШЫСЫНЫҢ АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫС БҰРЫНҒЫДАН ДА БЕКИ ТҮСІП, КӨҢІЛ АЙНАСЫ ТАЗАРЫП, ИМАН НҰРЫ АРТА ТҮСЕТІНІ АНЫҚ. ПАЙҒАМБАРЫМЫЗДЫҢ (ОҒАН АЛЛАНЫҢ САЛАУАТЫ МЕН СӘЛЕМІ БОЛСЫН) ХАДИСТЕРІНДЕ БАЯН ЕТІЛГЕНДЕЙ, ОСЫ АЙДА АТҚАРЫЛҒАН ӘРБІР ҚАЙЫРЛЫ ІС ҺӘМ ЫҚЫЛАСПЕН ЖАСАЛҒАН ҚҰЛШЫЛЫҚТЫҢ САУАБЫ ЕСЕЛЕНІП, ШЫНАЙЫ НИЕТ ИЕЛЕРІ АЛЛАНЫҢ АЙРЫҚША РАҚЫМЫНА КЕНЕЛЕРІ СӨЗСІЗ.
\r\n\r\nАдамзат тарихының терең қойнауынан бастау алатын ораза ұстау амалы – рухани кемелденуге жетелейтін асыл құндылықтың бірі. Ол сан түрлі өркениеттер мен діни дәстүрлерде тәнге тәртіп беріп қана қоймай, жан дүниені тазартып, ақыл-парасатты жетілдіруге жеткізетін тағылымды ғибадат ретінде орныққан. Асыл дінімізде ораза нәпсіні тежеу арқылы жүректі ізгілікке баулитын, сабыр мен тақуалықты қалыптастырып, адамды өз-өзіне есеп беруге тәрбиелейтін толық рухани мектеп саналады.
\r\n\r\nРамазан – адамды кішіпейілділікке, жауапкершілікке, өзін-өзі тануға жетелейтін ерекше рухани сапар, жан мен тәннің үйлесімділігін арттыратын берекелі кезең. Дана халқымыз Рамазан айын ерекше құрметпен қарсы алған. Дін мен дәстүрді өзара үйлестіре білген ата-бабамыз бұл айды береке мен бірліктің, тәрбиенің айы деп білген. Осы руханиятты Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы өлең жолдарында айқын жеткізеді:
\r\n\r\nОразаң отыз күнгі – отыз кісі,
\r\nБес кісі – бес намазың, білемісің.
\r\nЖоқ қылып жамандықты жойылтуға,
\r\nБұл арсыз дәнемеге келмес күшің.
Бұл сөздер Рамазан айының әрбір күні, әрбір ғибадаты адам баласының жүрегін тазалап, нәпсіні тәрбиелеп, ізгілік пен жақсылыққа жетелейтінін көркем әрі анық бейнелейді. Қасиетті Рамазан айын лайықты өткізу үшін оның рухани қадір-қасиетін, мән-маңызын және бізге беретін тәлім-тәрбиелік сабақтарын санамызға жеткізу маңызды. Ендеше, қасиетті Рамазанның әр қырын бірге зерделейік.
\r\n\r\nҚазақтың рухани болмысымен біте қайнасқан жарапазан айту дәстүрі – қасиетті Рамазан айымен тікелей сабақтасқан қастерлі мұра. Жарапазан – ауыз бекіткен елге қуаныш дарытып, береке мен игілік тілеу, жақсылыққа үндеп, имандылыққа шақыру мақсатында айтылатын тағылымды жыр. Жарапазан арқылы ата-бабамыз жас ұрпақтың жүрегіне Рамазан айының қадір-қасиетін дарытып, сауапқа жетелейтін ізгі амалдарға үндеу тастаған. Бұл дәстүрдің мән-мағынасы мен халық арасындағы орны жөнінде ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Жарапазан – Рамазан деген сөзден шыққан, ораза уақытында балалар, бозбалалар түнде үйдің тысында тұрып, жарапазан өлеңін айтады. Ораза ұстаған адамдар сауап болады деп, жарапазан айтқандарға құрт, май, ірімшік, бір шаршы шүберек, басқа сол сияқты нәрселер береді», – деп жазады. Шын мәнінде, жарапазан жыры – асыл дініміз Ислам қазақ жеріне орнығып, халықтың тұрмыс-тіршілігімен, дүниетанымымен өзектесе өрбіген кезеңнен бастап, ел жадында сақталып, салт-дәстүр жырларының алтын арқауына айналған рухани қазына. Осы қалыптасқан үрдіс халықтың имандылыққа деген шынайы ықыласын, сөз құдіреті арқылы тәрбие берген терең даналығын айқын танытатын рухани көрініс.
\r\n\r\nАлла тағала қасиетті Құранда:
\r\n«Раббыңның әр нығметін шүкірлікпен жадыңда ұста және өзгелерге айтып жүр», – деп бұйырады («Дұха» сүресі, 11-аят).
Бұл аяттан түсетініміз Алланың пендесіне нәсіп еткен игіліктерін жасырмай, шүкірлікпен елге жеткізу, жақсылықты жария ету жайлы айтылған. Жарапазан жырларында айтылатын: «Баймұхамед үмбетіңе жарапазан, Қабыл болсын оразаң ұстаған жан», – деген жолдар арқылы адамзаттың ардақтысы, екі дүниенің шамшырағы болған Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) салауат жолданып, ораза тұтқан үмбетке ақ тілектер арналады. Осы арқылы халық сауаптар еселенетін қасиетті Рамазан айының келгенін сүйіншілеп, оразамен қауышқанын зор қуанышпен жеткізген.
\r\n\r\nЖарапазанның негізгі мұраты – Рамазан айында елдің рухын көтере жүріп, Ислам дінінің асыл құндылықтарын дәріптеу, жұртты иманға, татулық пен берекені нығайтуға жетелеу. Әсіресе бұл игі дәстүрге жастар мен балалардың белсене қатысуы – ұрпақ тәрбиесіндегі маңызын айқындай түседі. Жарапазан айту арқылы олар имандылыққа бой үйретіп, ізгі сөздің, дұғаның, шүкірліктің мәнін санасына сіңірген. Осылайша жарапазан жыры – ғасырлар қойнауынан жеткен, дін мен дәстүрді тұтастырған, халықтың рухани өмірін байытқан тағылымды мұра ретінде бүгінге дейін өз маңызын жоғалтпай келеді.
\r\n\r\nСәресі ішу – жай ғана тамақтану емес, береке һәм сауапқа толы қасиетті сәт. Асыл дінімізде сәресін ішу мұстахаб амал ретінде бағаланған. Ислам ғұламалары да бұл жөнінде бірауыздан келіскен.
\r\n\r\nСебебі Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Сәресі ішіңдер. Өйткені сәресі уақытында ішілген аста береке болады», – деп айтқан (Бұхари, Мүслим).
\r\n\r\nҚабан жырау да: «Бақыт қайда барасың? Сәресі, сақар ішетін, Хақ жолына түсетін, Сәресі ішуге барамын», – деген.
\r\n\r\nСәресі – таңмен таласа тұрып, ниетті жаңғыртатын, жүректі құлшылыққа дайындайтын мезет. Ол адамға күні бойы сабыр мен қуат сыйлап қана қоймай, оразаның даналығын терең сезінуге жол ашады. Сәресіге тұрған жан берекетке бөленіп, күнін Алланы еске алумен бастап, ерекше рухани тыныштыққа кенеледі.
\r\n\r\nКүні бойы нәпсісін тізгіндеп, аштық пен шөлге төзген мұсылман адам үшін ауызашар сәті тек ас ішу уақыты емес, бәлки сабырдың тәтті жемісі болары сөзсіз. Бұл мезетте жүрек те, ниет те тазара түседі. Ауыз бекіткен пенде сабыр арқылы өз нәпсісін тәрбиелейді, ал ауызашар болса, сол тәрбиенің Жаратушы тарапынан берілген сыйындай сезіледі. Ауызашар сәтіндегі жасалынған дұға қабыл болып, шүкірлік тілден жүрекке көшеді. Бұл жөнінде екі дүние сардары Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза ұстаған адамдар ауыз ашуға асыққан сайын үнемі жақсылықта болады», – деген (Бұхари, Мүслим). Демек күні бойы нәр татпай, құлшылығын өтеген мұсылман баласы алғашқы қуанышқа кенелу сәтіне асыға жетіп, Алланың берген нығметіне шүкір етеді.
\r\n\r\nМұсылманның рухына демалыс сыйлайтын тарауық намазы – тек Рамазан айына тән айрықша құлшылық. Әбу Һурайра (оған Алла разы болсын) Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім Рамазан айында шынайы сеніммен, сауабын бір Алладан ғана күтіп, түн намазын (тарауық пен таһажжуд намазын) үзбей оқыса, бұрын-соңды жасаған күнәлары түгелдей кешіріледі», – деген сөзін жеткізген (Бұхари, Мүслим). Қазақ қаламгерлері де Рамазан түнінің рухани салмағын терең сезіне білсе керек. Кеш түсе жамағат тарауыққа жиналып, Құран аяттары түн тыныштығын тербеткен сәт халық жадында ерекше орын алған. Осыны суреттей келе Сәбит Мұқанов: «Хатым кешке, тарауық аталатын намазда оқылады», – деп Рамазан түндерінің имани болмысын бір ауыз сөзбен түйіндейді. Сондықтан Рамазанның күндізін оразамен көркемдеп, түнін тарауықпен нұрландыру, пенденің рухани әлемін байытып, жүрек сарайын кіршіксіз күйге жеткізеді. Тарауықта тұрған әрбір сәжде жүрекке тыныштық, көңілге үміт, жан дүниеге ерекше леп әкеледі. Сол себепті Рамазан түндері Жаратқаннан жауған рақым, жанды жаңғыртып, иманды тереңдететін ұлы нығмет екенін ұмытпағанымыз абзал.
\r\n\r\nНұрбек ӘУЕСХАНҰЛЫ
\r\nҚМДБ Дін мен дәстүр бөлімінің меңгерушісі
\r\n«Мұнара» газеті, 24 ақпан, №4
Адам баласының жүрегі кейде ақиқатты емес, әсерді іздеп жатады. Ал әсерге ерген жүрек ақылдан алыстаса, жол да бұлыңғырланады. Дін - адамның жүрегіне тыныштық, санаға салмақ сыйлауы тиіс еді. Бірақ тарихта талай рет сол діннің атын жамылған адасулар адам тағдырын тәлкекке салғаны рас.
\r\n\r\nБұл - сол адасудың ішінен өтіп, қасіреттің қалың түнінен кейін ақиқаттың жарығын көрген ананың жанайқайы.
\r\nСол жанайқай тұтас бір кезеңге таңба болып түскен, мыңдаған жүректі жаралаған қателіктің үнсіз куәгеріндей.
Әңгіме барысында оқырманды үкім емес, тәлкекке түскен тағдыр жайлы сөз күтіп тұр. Айыптау емес, мұнда сабақ бар. Бұл жолдарда бір ананың жүрек сыры арқылы бүгінгі қоғамға үн қатқан ауыр да маңызды ақиқат жатыр. Ендеше сол үнге құлақ түріп, тағдыр тарауын бірге парақтайық. Кейіпкеріміздің жеке өтініші бойынша есім-сойы оқырман назарына ұсынылмады.
\r\n\r\nМен намазға 2010 жылы келдім. Діндегі алғашқы қадамым ата-бабамыз ұстанған дәстүрлі Ханафи мәзһабы аясында басталды. Қазақы ортаға сай киініп, келіндерше орамал тағып, біртіндеп рухани ізденіске бет бұрдым. Ол кезде дін - мен үшін сабыр мен сыпайылыққа, ата-анаға құрмет пен ізгілікке жетелейтін жол еді.
\r\n\r\nАлайда уақыт өте келе көзқарасым да, киімім де өзгере бастады. Өзімді «тақуалыққа бет алдым» деп ойладым. Бұл өзгеріске сол кездегі жолдасымның ықпалы болды. Ол жиі: «Біз дұрыс емес бағытта кетіп бара жатқан сияқтымыз, айналамдағы бауырлар солай дейді», - деп айтатын.
\r\n\r\nСол жылдары орыс тілді, радикалды ұстанымдағы діни ағым өкілдерінің Саид Бурятский, Саситлинский, Ахмад Мединский, Надир абу Холид сынды кісілердің уағыздарын тыңдай бастадық. Эмоцияға құрылған, отты сөздер жүректі тез баурайтын. Ал бізде сол отты суытатын, сүзгіден өткізетін терең діни білім жоқ еді. Ақылдан бұрын сезім жеңді десемде болады.
\r\n\r\n2014 жылы «ИГИЛ» лаңкестік ұрандарының ықпалымен Сирияға жол тарттық. «Халифат» идеясы барынша насихатталып тұрған шақ еді. Біз мұның бәрін «дін үшін жасалып жатқан әділ күрес» деп қабылдадық. Ашық айтсам, бұл - діндегі соқыр фанатизм екен.
\r\n\r\nСирияға құрбыммен бірге кеттім. Ол жақта Ракка қаласында тұрдық. Сол жақтағы көріністер алғашында көңілді алдады, әйелдердің түгел жабық жүруі, «шариғаттық өмір» деп, көрсетілген бейнелер жүрекке үміт ұялатқандай болды. Бірақ шындық мүлде басқа еді.
\r\n\r\nСирияда үлкен мешітке ұқсас орында екі жүзге жуық адамға ақида мен фиқһтан сабақ өтетін. Тунис пен Мысырдан келген, жат ағымды насихаттайтын адамдар дәріс берді. Солардың арасында белгілі радикалды Надир абу Холид, Ахмад Мединский уағызшылардың өздері мен отбасылары да жүретін. Мәссаған, «Олар келіп жатса, демек біз тура жолдамыз» деп таңғалып ойлаған кездерім де аз болмады.
\r\n\r\nБір күні Ақида сабағында Мұхаммад ибн Абдулуаһһабтың «діннен шығаратын он нәрсе» атты еңбегі оқытылды. Сонда үшінші тармақты естігенде жүрегім тітіркеніп кетті: «Біреуді кәпір демесең, өзің кәпір боласың» деген сөз жанымды жай таптырмады.
\r\n\r\nСонда менің ата-анам намаз оқымаса, оларды кәпір деуім керек пе?, - деген сауал қойдым. Осы сұрақтан кейін олардың маған деген көзқарастары күрт өзгеріп кетті. Сен «Қазақстанды күпір деп келіп отырған жоқсың ба?», дегенде, жоқ, білім алу үшін келдім деген жауабым оларды қанағаттандырмады.
\r\n\r\nСабақты қайта тапсыртып, емтихан алып, көптің алдында мазақ етіп, кекеткен сәттер де болды. Сол кезде ішкі ар-ұжданым ояна бастады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) адамдарды дінге көркем етіп шақырса, бұлар неге діннен шығаруға асығады деген ой санамнан кетпеді.
\r\n\r\nОсы күмәндарымды жолдасыма айтқанда, ол тек: «Үндеме», - деумен шектеліп, осылайша өмірімізді сақтап қалуға тырысып бақты. Расымен де, көп адамдар іштерінен қорқып, өкініп жүрсе де, шындықты айтуға батпайтын. Мінеки, бұл жағдай да жолдасыммен ажырасуымызға себеп болды.
\r\n\r\nСирияда жүргенімде ең ауыр қасіретті басымнан кештім. Яғни, ұлымнан айырылдым. Балаларды «медресе» деген атпен алып кететін, ішінде әрі діни, әрі әскери дайындық жүргізілетін орындар бар еді. Ұлым он бес жасында бомбалау кезінде қаза тапты. Шіркін ана мен баланың ажырауы - жүректі жұлып алғанмен теңғой. Бұл қасіретті сөзбен жеткізу мүмкін емес.
\r\n\r\nОсылайша еліме қайтуды ұйғардым. Балаларымды алып, өз бетіммен кетуге бел будым. Жанымда тағдырлас жесір әйел бар еді. Олда болса балаларын алып, барлығымыз бірге жолға аттандық. Қыс мезгілі, ақпан айы еді. Жеті күн бойы айдалада жүрдік. Күндіз жылымық, түнде үскірік аяз. Ол кезде аяғым ауыр болатын. Ақыры курдттық жасақтарға жолығып, олардан көмек сұрадық. Олар болса, бізді жылы жерге орналастырды. Таңғаларлығы біз дұшпан деп жүрген адамдар бізге жәрдем берді. Яғни, біздердің күйеулеріміз солармен соғысатын. Оларда бізде мұсылманбызғой, неге бізбен соғысасыздар деп, реніштерін білдіргенде, қатты ұялдым. Сол сәттерде адамгершілік пен мейірімділік діни радикализмнен жоғары тұратынын ұқтым.
\r\n\r\nКейін олар бізді әл-Хуль деген лагерге дейін жеткізді. Үш ай бойы сол жерде болдық. Бір күні «қазақтар қайдасыңдар?», деген қатты дауыс естілді. Не болды екен деп, үрейленіп барғанымызда, Қазақстаннан Сыртқы істер министрлігінің өкілдері келіп, «Жусан-2» операциясымен елге алып кетуге келген екен. Олар барлық мәліметтерімізді жинап, елге оралған соң, заң алдында жауап беретінімізді түсіндіріп ашық айтты. Біз барлығына дайын екенімізді білдірдік. Себебі, туған елдің тыныштығы мен қамқорлығы қандай ұлы нығмет екенін алыста жүріп, қауіп пен үміттің арасында ғана шын түсіндік.
\r\n\r\nСол сәтте қазақтың кеңдігі, елдің қамқорлығы жүрегімді елжіретті. «Қазақ жетімін жылатпаған, жесірін қаңғытпаған», «бір қазақ құласа, мың қазақ демеу болады», деген сөздер көзіме жас үйірді.
\r\n\r\nЕлге оралып, бір жыл үш ай бостандықта болдым. Қызым өз Отаныңда дүние есігін ашты. Балаларымның барлығына ҚР азаматтығы берілді. Сөйтіп, 2020 жылы қылмыстық іс қозғалып, заң шеңберінде түзеу мекемесіне түстім. Сол кезеңде психологтармен, теологтармен жүйелі түрде жұмыс жүргізіліп, уақыт өте келе жүрегім сабасына түсті. Бұрын қабылдай алмаған ақиқатқа көзім жетіп, Аллаға шүкір, тәубеме келдім.
\r\n\r\nБүгінде бостандықтамын. Балаларымды мектепке апару, ата-анаммен бір дастарқанда отыру бұрын түс секілді көрінетін еді. Қазір сол түс шындыққа айналып, сезімімді сөзбен жеткізу мүмкін емес. Балаларыма жиналып қалған мейірімді беріп жүрмін. Олар да аналарының жанында екенін енді сезіне бастады.
\r\n\r\nАлдағы арманым оқуымды жалғастыру. Педагогика және психология мамандығында үшінші курста тоқтап қалған білімімді тәмамдағым келеді.
\r\n\r\nӘрбір қазақ - жалғызым, бауыретім демекші, өзімнен кіші жастарға айтарым біреу, асыл дінімізді біліммен ұстансаңыздар екен. Себебі білімсіз, ақиқатқа жету мүмкін емес. Білімді тек сенімді, дәстүрлі жолдағы имам-ұстаздардан алыңыздар дегім келеді. «Өзімдікі ғана дұрыс» деген ой, үлкен қателікке бастайды.
\r\n\r\nБұл - менің өмірімнен өткен ащы, бірақ сабаққа толы жол. Алла баршамызды тура жолдан айырмасын!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ислам МАРАТҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Діни оңалту бөлімінің маманы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-03-30_095614045.png","field_name":"2026-03-30T09:56:22.850953+05:00"},{"id":166,"title":"ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ – ҚАЙЫРЛЫ ІС","text":"Ислам дінін сан ғасырдан бері рухани тірегі еткен халқымыз қайырымдылық істерді ерекше ыждағаттылықпен, ықыласпен, барын салып, беріле атқарған. Қамыққанға қамқор, жабырқаған жанға демеу болу – қанымызға сіңген қасиеттердің бірі. Сондықтан болар, халық арасында шүлен тарату, сыбаға, егіннен – кеусен, асарлату, немеурін, тамыздық, жылу жинау, ерулік пен қонақ асын беру сынды қайырымдылық істер күнделікті өмір тіршілігімізде көрініс тауып, дәстүрімізге айналған.
\r\n\r\nХалқымыз «Жылуы жоқ үйден без, қайырымы жоқ биден без» дейді. Расында, қайырымдылық жасау әр адамның қолынан келе бермейтін іс. Жомарт болу – өзіңде барды зәру адаммен шын жүректен бөлісу деген сөз. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы еліміздегі белсенді еріктілермен кездесуде: «Шын мәнінде жаны таза адам ғана волонтер бола алады. Еріктілер – өзгенің мәселесін өз ісіндей көретін жүрегі кең, ниеті дұрыс жандар. Біздің еліміз дәл осындай азаматтардан кенде емес», – деген болатын. Аллаға шүкір, біздің қоғамда қайырымдылық, адамгершілік қасиеттерді ту етіп, өзгелерге жанашырлық пейілдерін танытып жүретін жандар аз емес.
\r\n
\r\nАсыл дінімізде Алланың мейіріміне бөлейтін, оған жақындататын ізгі амал көп. Соның бірі – қайырымдылық жасау. Өзгелерге жақсылық жасау жолында өмір сүрген пенде қос дүниенің бақытына бөленеді. Жаратушы Иеміз қасиетті Құранда: «Сендер игілік жолында не сарп етсеңдер де, Алла оның орнын толтырады. Ол ризық берушілердің ең қайырлысы» («Сәбә» сүресі, 39-аят) деп мұсылманды ізгі істер жолында мал жұмсауға құлшындырған. Өмірін, тіршілігін, құлшылығын, мал-мүлкін жақсылыққа арнаған адам ешқашан молшылық пен берекеден кенде болмайды.
\r\nАлла ризалығы үшін жасалған әрбір іс пен берілген затты садақа дейміз. Берілетін садақаның үлкен-кішісі болмайды. Не берілсе де ықыласпен Алла разылығы үшін берілуі қажет. «Оң қолың бергенді сол қолың көрмесін» деген хадиске сәйкес берілген садақа мен жасалған жақсылықты жасырын жасау – ең абзал амал. Алла берген нығметті Алла жолында жұмсау – сауапты амал. Шексіз нығмет иесі болған Алла мақлұқаттың табиғатында өзгеге жәрдем ету, барын бөліп беру сезімін жаратқан.
\r\n
\r\nЖасалатын жақсылық істің садақа болуы үшін діни тұрғыдан үш ерекшелікке ие болуы керек: мұқтаж жанға беру; Алла разылығы үшін беру; берілген садақа өз мүлкінен, адал табысынан болуға тиіс. Әлемдегі барлық жаратылыс адамзаттың игілігіне берілгенімен, бүкіл жаратылыстың шын мәніндегі иесі – Алла. Алла бізге мал-мүлік берсе, Алланың берген нығметіне шүкіршілік етіп, орнымен жұмсап, шүкіршілігі ретінде белгілі бір мөлшерін мұқтаждарға беру керек екенін ескертеді. Бұл туралы Құранда Алла Тағала былай дейді: «Олардың малдарында қайыршының және (сұрауға намысы жібермеген) жарлының да ақысы бар» («Зарият» сүресі, 19-аят).
\r\n
\r\nПенде мұқтажға садақа берумен сауапқа кенеледі әрі мүлкінен ештеңе кемімейді. Керісінше, Алла оның мүлкіне береке береді. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Садақа мал-дүниені ешқашан кемітпейді. Пенде қолын садақа беру үшін созғанда, ол садақа сұраушының қолына жетпестен бұрын Аллаға берілгендей болады» деген.
\r\nҚайырымдылық жасау жай ғана сауапты амал емес, оның тағы бір ерекшелігі – Алланың ашуын басады. Әбу Һурайрадан (Алла оған разы болсын) жеткен риуаят бойынша Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай дейді: «Садақа Раббының ашуын басады және жаман өлімді қайтарады».
\r\n
\r\nХазіреті Әнәс (Алла оған разы болсын) Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деп айтқанын жеткізеді: «Алла жерді жаратқан соң жер сілкіне бастады. Осыдан кейін таулармен оны берік етті. Сосын жер қимылдамады.
\r\n
\r\nПеріштелер таулардың қуаттылығына таңырқап:
\r\n– Уа, Раббымыз! Таулардан да күшті бір зат жараттың ба? – деді. Алла:
\r\n– Иә, темірді жараттым, – деді. Періштелер:
\r\n– Темірден де күшті бір нәрсе жараттың ба? – деді. Алла Тағала:
\r\n– Иә, отты жараттым, – деді. Періштелер:
\r\n– Оттан да күшті бір нәрсе жараттың ба? – деп сұрады. Алла Тағала:
\r\n– Иә, суды жараттым, – деді. Періштелер:
\r\n– Судан да күшті нәрсе жараттың ба? – деп тағы сұрады. Алла Тағала:
\r\n– Иә, желді жараттым, – деді. Періштелер:
\r\n– Желден де күшті нәрсе жараттың ба? – деп сұрады. Алла Тағала:
\r\n– Иә, адам баласын жараттым. Егер ол оң қолымен садақа беріп, оны сол қолы көрмейтіндей жасырса (ол одан да күшті), – деді.
\r\n
\r\nБірде Фатима (Алла оған разы болсын) анамыз көңілсіз, ас ішуге деген тәбеті болмай отырған сәтінде хазреті Әли (Алла оған разы болсын) бөлмесіне кіріп келеді. Сөйтіп, жарына: «Уа, Фатима! Тәтті заттан не жегің келеді?» – деп сұрайды. Сонда Фатима анамыз: «Уа, Әли, анар жегім келеді», – деді. Хазреті Әли ақшасы болмағанымен сыртқа шығып, ойланып, қарыз алады да, базарға барып бір анар сатып алады. Үйіне келе жатып, жолда науқастанған кәрі кісіні көреді. Әли оған жақындап: «Не қалайсыз?» – деп сұрайды. Ол адам: «Уа, Әли! Бес күн болды, осында тастап кетті. Адамдар өтіп кетіп жатыр. Ешкім маған қол ұшын берейін демейді. Анар жегім келіп тұр», – дейді. Хазреті Әли сәл ойланып: «Егер қолымдағы анарды мына қарияға берсем, Фатима анарсыз қалады. Ал егер бермесем, Алла Тағаланың мына аяты бар: «Тіленшіге зекіме» («Духа» сүресі, 10-аят) және Пайғамбарымыздың «Сұраушыны бос қайтармаңдар» деген сөзіне қарсы келген болам» деп, анарды әлгі қарияға береді.
\r\n
\r\nХазреті Әли Фатима анамыздан ұялып, үйіне келеді. Фатима анамыз Әлиді орнынан тұрып қарсы алады. Әли болған оқиғаны айтып бергенде Фатима анамыз: «Уа, Әли, сен уайымдама. Аллаға ант етемін, сен сол қарияға анарды берген кезде, анарға деген тәбетім басылды», – дейді. Хазреті Әли осы сөзді естіген соң көңілі жай табады. Көп уақыт өтпестен есік қағылады. Хазреті Әли есік қағып тұрғанның кім екенін сұрағанда, Салман Фариси екенін айтады. Есікті ашып, ішке кіргізеді. Оның қолында беті орамалмен жабылған табақ бар еді. Ол табақты Әлидің алдына қояды. Хазреті Әли: «Бұны кім беріп жіберді?», – деп сұрайды. Салман: «Бұны Алла Пайғамбарына жіберген. Пайғамбар саған жолдады», – дейді. Әли әкелгенің маған болса, 10 болар еді. Өйткені Алла Тағала: «Бір жақсылық істеген адам он есе сауапқа ие болады деген», – дейді. Салман күлімсіреп, жасырып қойған бір анарды шығарып, табаққа қояды: «Уа, Әли! Аллаға ант етейін, анар саны он еді. Бірақ мен сені сынайын деп біреуін жасырып қойып едім», – дейді.
\r\n
\r\nАсыл дінімізде «исар» деген ұғым бар. Исар – жомарттықтың шыңы. Өйткені мұсылман баласы өзі мұқтаж бола тұра өзгеге көмектесіп, исар жасайды. Исардың рухани сыйлығы да пенденің жанқиярлығына қарай болады. Алла Тағала Меккелік мүһәжирлермен мүмкіндіктерін бөлісіп, олардың қажеттіліктерін өз қажеттіліктерінен жоғары санаған Әнсарларды былай мақтайды: «...өздері мұқтаждық тартса да, оларды өз нәпсілерінен артық көреді (исар жасайды). Кімде-кім нәпсінің сараңдығынан сақ болса, міне, солар – кұтылғандар» («Хашр» сүресі 9-аят).
\r\n
\r\nМына өмірде әр адам өзінің жақсы көрген нәрсесімен сыналады. Алайда мұсылман үшін Алланың разылығы барлық нәрседен жоғары тұруға тиіс. Алла Тағала Құранда: «Сүйген нәрселеріңді (Алла жолында) жұмсамайынша (садақа бермейінше), тақуалыққа (жақсылыққа) қол жеткізе алмайсыңдар. Не жұмсасаңдар да, Алла оны сөзсіз біліп тұрады» («Әли-Ғимран» сүресі, 92-аят) дейді.
\r\n
\r\nАлла жолында жақсы көрген нәрсемізді жұмсасақ, Хақ Тағала бізді бір сынақтан құтқарады. Алла жолында берілген садақа пенденің қате-кемшіліктері мен күнәсінің кешірілуіне себепші болады. Әз Пайғамбар айтқандай, су отты қалай сөндіретін болса, садақа да күнәларды солай өшіреді. Садақа беру адамдар арасында мейірімділік, қайырымдылық, сүйіспеншілік сынды ізгі қасиеттерді арттырады.
Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМБД Төрағасы, Бас муфти
\r\n
\r\nТүркістан газеті
Адалдық – Исламдағы адамгершілік құндылықтардың бірегейі, иманның ажырамас бөлігі, сауатты, әділетті қоғамның негізі. Бұл қасиет мұсылманның тек жеке мінез-құлқын ғана емес, отбасыға, көршіге, қоғамға, жануарларға, тіпті табиғатқа деген қарым-қатынасын да қамтиды. Адалдық – адамның рухани деңгейінің, тақуалығының, ықыласының өлшемі. Алланың разылығына ұмтылған жан адалдықты әрдайы өмірінің қазығы етеді.
\r\n\r\nАллаға иман еткен мұсылман адамгершілік қасиеттерді жетілдіріп отырғаны абзал. Адам намаз оқып, ораза ұстап, қажылық жасаса, бірақ ол дөрекі, әділетсіз, өтірікші болып, өзгелерге зиян келтірсе, оның діндарлығы толық болмайды. Алла Тағала Құранда былай деген: «Уа, адамдар! Шүбәсіз, сендерді бір ер мен бір әйелден жараттық. Сондай-ақ сендерді бір-біріңмен танысып, табысуларың (һәм біріңе-бірің қамқоршы дос болып, өзара жәрдемдесіп, тату-тәтті өмір сүрулерің әрі жер бетін көркейтулерің) үшін сан алуан ұлыстар мен руларға бөлдік. Біле білсеңдер, Алланың алдындағы ең ардақтыларың – ең тақуаларың (яғни, Аллаға тағзым етуде, иман келтіруде әрі мойынсұнуда ең алда болғандарың)! Шүбәсіз, Алла – Алим (барлық нәрсені, соның ішінде, сендердің жай-күйлеріңді һәм не істеп, не қойып жүргендеріңді толық білуші), Хабийр (бәрінен толық хабардар болушы)».
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адал болыңдар. Өйткені адалдық тақуалыққа бастайды, ал тақуалық жәннатқа жетелейді», – деген. Шариғатымыз бойынша өтірік пен алдау ауыр күнә саналады. Себебі ол адамдар арасындағы сенімді жойып, қоғамдық тұрақтылықты бұзады. Сондықтан әрбір ата-ана әуелі өзі адалдық қасиетін бойына сіңіріп, содан кейін ұрпағын адал болуға, өтірік айтпауға, жақсылық жасауға тәрбиелеуі керек. Сонда қоғамда ізгі құндылықтар нақты амалдар арқылы көбірек дәріптеледі.
\r\n\r\nАдалдықты ұстану кезінде кешірім мен мейірім ерекше орын алады. Ислам тарихында Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзіне қастық жасаған ең ауыр дұшпандарын кешіргені жөнінде көптеген мысалдар бар. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қасиетті Меккені бейбіт жолмен бағындырған сәтте ол (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзін қуғынға ұшыратқан адамдарды жазалауға мүмкіндігі жетер еді. Алайда Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Жүсіп пайғамбардың (оған Алланың сәлемі болсын) сөзін қайталап былай деді: «Бүгін сендерге айып жоқ. Барыңдар, бәрің де еркінсіңдер».
\r\n\r\nАдалдық ұғымы кішіпейілділік пен тәкаппарлықтан алшақ болуды да қамтиды. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла кішіпейіл адамды көтереді, тәкаппарды төмендетеді», – деген. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) басшы бола тұра өте қарапайым еді. Өзін өзгелерден жоғары қоймайтын. Үй шаруасына көмектесіп, киімін өзі жамап, қой сауатын.
\r\n\r\nМейірімділік – Исламдағы адамгершіліктің өзегі. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мейірім бар жерде бәрі көркем болады», – деген. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) адамдарға ғана емес, жануарларға да мейіріммен қарауды үйретті. Бірде бір адамның түйеге қаталдық көрсеткенін көрген Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бұл тілсіз жануарларға қатысты Алладан қорқыңдар», – деп ескерткен.
\r\n\r\nАдалдықты ту етпей әділетті қоғам құру мүмкін емес. Адалдыққа қатысты маңызды ұстанымның бірі – өзімізге қалаған нәрсені бауырымызға да қалау. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Өзіне қалағанын бауырына да қаламаған адам толық иман келтірмейді», – деген. Бұл қағида, яғни шынайы адалдық әділдік орнатуға үлкен септігін тигізетіні сөзсіз. Бұл хадиске амал ету әділ қоғамға негіз болады. Қоғамда адалдық, адамгершілік сынды құндылықтар жоғалған кезде көреалмаушылық, өтірік, опасыздық, әділетсіздік пен жемқорлық жайлайды. Мұндай дертке душар болған, яғни нәпсі қалауына ерген адам міндетті түрде зиянға ұшырайды. Бұл туралы Алла Тағала Құранда: «Сол нәпсіні (тәкаппарлық пен Аллаға қарсы келу дертінен) арылтқандар (Алланың ауыр азабынан), сөзсіз, құтылып, мұратына жетеді. Ал нәпсісін (тәкаппарлық пен күнә батпағына) батырып бүлдіргендер, сөзсіз, адыра қалады (бар жақсылықтан мақұрым қалады) («Шәмс» сүресі, 9-10-аяттар), – деп ескерткен.
\r\n\r\nАдалдық – тек көркем мінездің бір қыры емес, ол адамның ішкі рухани өзегі, ар-ұятының айнасы. Қазақ халқы ежелден «Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деп арды бәрінен жоғары қойған. Демек, адалдық – ардың ісі, ал ар – адамның адамдық болмысының өлшемі. Би-шешендеріміз бен жырауларымыздың рухани мұраларында ар, намыс, ұят ұғымдары ерекше орын алған. Ойшыл Абай Құнанбайұлы ар-ұятты иманмен байланыстырып, «Ар ұялар іс қылмас ақыл зерек» деп, арлы адамның жамандықтан тыйылатынын айтқан. Оның «Толық адам» ілімінде де әділет, рақым, мейіріммен қатар ар тазалығы басты орын алады.
\r\n\r\nШәкәрім Құдайбердіұлы бабамыз да «ар ілімін» көтеріп, адамды бақытқа жеткізетін негізгі жол ретінде арды таза сақтау екенін айтқан. Бабамыздың пікірінше, ар – адамның ішкі соты. Егер адам сол соттан сүрінбей өтсе, қоғам да түзеледі. Қазақ қоғамында «адал еңбек», «адал ас», «адал жар», «адал дос» деген тіркестер бекер айтылмаған. Бұл ұғымдар адамның өмірінің барлық саласында адалдық қажет екенін аңғартады. Адал еңбектенген адам ғана берекеге жетеді. Халал ризықпен өскен ұрпақтың мінезі де көркем болады.
\r\n\r\nАдал адам ең алдымен ішкі тыныштыққа ие болады. Ар алдында таза болу – үлкен бақыт. Өтірік пен қиянат адамды іштей мазалайды, жүрегін қарайтады. Ал адалдық жүректі нұрландырады, дұғаның қабыл болуына, ризықтың берекелі болуына себеп болады. Ислам ғұламалары: «Кімде-кім адалдықты ұстанса, Алла оған кеңшілік береді» деген. Өйткені адалдық – тақуалықтың белгісі. Адал жан өзгеге зиян тигізбейді, керісінше қоғамға пайдасын тигізеді.
\r\n\r\nАсыл дініміз мұсылман емес адамдармен де жақсы қарым-қатынас орнатып, әділ болуға шақырады. Құранда: «Алла сендерді өздеріңмен дін үшін соғыспаған және өз ата мекендеріңнен қумағандарға жақсылық жасаудан һәм оларға барынша әділ болудан тыймайды. Шүбәсіз, Алла әділдікке, адам құқығына ерекше мән беретіндерді жақсы көреді» («Мумтахина» сүресі, 8-аят), – делінген.
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы 2026 жылды діни қызмет аясында «Ислам және адал қоғам» жылы деп жариялады. Еліміздегі дін қызметкерлеріне жолдаған Бағдарлық баяндамасында Бас мүфти: «Бұл – әрбір азаматтың қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыруға бағытталған маңызды қадам деп санаймын. Адалдық ұғымы Алламен қатынаста иманымызды күшейтуге, адамдармен қарым-қатынаста туралықты ұстануға, ал өз-өзімізбен қарым-қатынаста ар-ождан тазалығын кірлетпеуге үйретеді. Бұл бастама әрбір адамды өз ісіне адал болуға, әділдік пен жауапкершілікті өмірлік ұстаным етуге үндейді. Осы жолда баршамыз бірлесе еңбек етсек, әділетті, берекелі, рухани тұрғыдан қуатты адал қоғам қалыптасуға үлес қосамыз» деп атап өтті.
\r\n\r\nАдалдық – ардың ісі. Адалдық – жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның тірегі. Ол сенім мен берекенің, әділет пен татулықтың негізі болмақ.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Талғат ӘСЕМБАЙ,
\r\n\r\n«Шымкент» медресе колледжінің директоры
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-04-06_170049049.png","field_name":"2026-04-06T17:00:51.285043+05:00"},{"id":168,"title":"АДАЛ ҚОҒАМ ҚҰРУ – ОРТАҚ МАҚСАТЫМЫЗ","text":"","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-04-13_112911320.png","field_name":"2026-04-13T11:29:13.156483+05:00"},{"id":169,"title":"ПАЙҒАМБАРЫМЫЗДЫҢ АНАСЫ","text":"Оның толық есімі – Әмина бинт Уаһб ибн Абдуманап ибн Зуһра ибн Килаб ибн Мурра әз-Зуһрия әл-Құрайшия.
\r\n\r\nТегі мен тәрбиесі. Әмина бинт Уаһб Құрайыш тайпасының ең ардақты әулеттерінің бірі – Бәни Зуһрадан шыққан. Әкесі Уаһб ибн Абдуманап өз қауымында беделді, абыройлы тұлға болса, анасы Барра бинт Абдулұзза да асыл текті, тәрбиелі әулеттен шыққан еді. Осындай өнегелі отбасында өскен Әмина ар-намысты, мінезі көркем, әдебі кемел жан болып қалыптасты.
\r\n\r\nҚұрайыш қауымы арасында ол тектілігі мен көркем әдебі үшін «Зуһрату Құрайыш» – «Құрайыштың гүлі» деген құрметті атпен танылды. Ибалылығы мен ұяты көпшілік көзінен сақтап, ерекше құрметке бөленді.
\r\n\r\nБерекелі неке, ауыр тағдыр. Абраханың Қағбаға жасаған шабуылынан бірнеше ай бұрын, Абдулмутталиб сүйікті ұлы Абдуллаға Құрайыш көсемдерінің бірі Уәһб ибн Абдуманапқа барып, қызын айттырып алады. Осылайша Құрайыш ішіндегі екі асыл әулет құда болып, Алланың қалауымен берекелі неке жүзеге асады.
\r\n\r\nАлайда бұл бақыт ұзаққа созылмады. Абдулла сауда жасау мақсатымен Шам еліне аттанып, қайтар жолында Ясрибте (Мәдинада) ауырып, жиырма бес жасында дүниеден өтті. Оны нағашылары Бәну Адий ибн ән-Нәжжәр Мәдина қаласында жерледі. Абдулла қайтыс болған кезде жұбайы Әмина бинт Уәһб Алла елшісіне жүкті еді. Әмина анамыз күйеуімен бірнеше ай ғана отасып, құрсағында шаранамен жесір қалды. Оның жалғыз жұбанышы – бүкіл әлемдерге рақым етіп жіберілетін Алланың соңғы Елшісі еді.
\r\n\r\nЖүктілік және босануы. Әмина анамыз жүктілік кезеңін жеңіл өткерді. Өзге аяғы ауыр әйелдер жиі сезінетін ауырсыну, жерік болу сияқты белгілерді бастан өткізбеді. Риуаяттарда айтылғандай, ол Пайғамбарға жүкті болған кезде оған: «Сен бұл үмметтің мырзасына жүкті болдың. Ол дүниеге келген сәтте: «Оны әрбір қызғаныш иесінің жамандығынан Бір Аллаға сыйынамын» деп айт, кейін оған Мұхаммед деп ат қой», – делінгені айтылады.
\r\n\r\nӘмина Мұхаммед ибн Абдулланы Әбу Тәліптің шатқалында дүниеге әкелді. Оның босануына Абдуррахман ибн Ауфтың анасы Шифа жәрдемдесті. Әмина анамыз оның туған сәтінде өзінен бір нұр шыққанын, сол нұрдың Шам аймағындағы сарайларды жарықтандырғанын көргенін айтқан. Бұл – болашақ пайғамбарлық нұрдың белгісі еді.
\r\n\r\nҚұран Кәрімде есімі тікелей аталмаса да, адамзат тарихында өшпес із қалдырған, «әлем әйелдерінің таңдаулылары» қатарынан орын алатын ардақты аналар бар. Солардың ішінде өзіндік айрықша орны бар, бірегей тұлға, адамзаттың соңғы пайғамбары Мұхаммедтің анасы – Әмина бинт Уаһб.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Піл жылы, дүйсенбі күні, Рабиғуләууәл айында Мекке шаһарында дүниеге келді. Анасы Пайғамбарымызды босанған соң, бұл қуанышты хабарды атасы Әбдімүтәліпке жеткізу үшін сүйінші сұрап адам жібереді. Қуанышты хабарды естіген атасы Әбдімүтәліп немересін Қағбаға апарып, Аллаға шүкіршілік етіп, есімін «Мұхаммед» деп қойды. Бұл есім ол кезде арабтардың арасында кең тарала қоймаған, сирек кездесетін есім еді. Құрайыштықтар Әбдімүтәліптен немересінің атын кім қойдың деп сұрағанда, аспанда да, жерде де мақтаулы болсын деп, атын «Мұхаммед» қойдым деген.
\r\n\r\nАлла елшісі алғашқы жылдарын сүт анасы Халима әс-Сағдияның қолында өткізді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) анасының жанында көп уақыт болмағанымен, сол қысқа мерзімде Әмина оған ар-намыс, адалдық, сүйіспеншілік және жауапкершілік сияқты ең асыл қасиеттерді бойына сіңіре білді. Сондықтан ол уахи түспей тұрып-ақ, Алланың қорғауында, көркем тәрбие арқылы таза болып өсті. Жетімдігі мен кедейлігі оған кері әсер еткен жоқ. Керісінше, Мекке халқының бәрі оны құрметтеп, жақсы көретін.
\r\n\r\nПайғамбарлыққа дейінгі Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмірінде бірде-бір масқара іс, бірде-бір арсыздық орын алмаған. Ол жәһилият дәуірінің лас істерінен бойын аулақ ұстап, жақсы қасиеттерін ғана сақтады. Сол себепті ол ел ішіндегі ең көркем мінезді, ең сабырлы, ең әділ әрі ең сенімді адамға айналды. Халық оны «Әл-Амин» – «Сенімді» деп атайтын.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) алты жасқа толған шағында, анасы Әмина бинт Уәһб оны Ясрибке (қазіргі Мәдина) нағашылары Бәни Ади ибн Нажжар әулетін және сонда жерленген әкесі Абдулланың қабірін зиярат ету үшін жолға шығады. Олармен бірге қызметшісі Умму Айман да жолға шығады. Үшеуі екі түйеге мініп, Пайғамбардың әкесі Абдулла ибн Әбдімүтәліптің қабіріне жақын орналасқан Дару ән-Набиғаның үйіне түседі.
\r\n\r\nМәдинада шамамен бір ай тұрған соң, Меккеге қайтар жолда Әмина анамыз кенеттен ауырып, Әбуа деген жерде дүниеден өтті. Осылайша Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) алты жасында анасынан айырылды.
\r\n\r\nӘминаны жерлеп болған соң, Умму Айман Пайғамбарымызды алып, Меккеге қайтты. Бұл сәт – адамзат тарихындағы ең ауыр әрі ең мұңды көріністердің бірі еді.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарлық келген соң анасының қабірін зиярат еткенде анасына деген сағыныш жүрегін елжіретіп, жылады. Бұл көрініс сахабалардың да жүрегін тебірентіп, олар да қосылып жылады.
\r\n\r\nӘһлі-сүннет ғалымдары Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ата-анасы құтылушы топтардан деген. Құранда: «Біз бір пайғамбар жібермейінше ешкімді азаптамаймыз» – делінген.
\r\n\r\nПайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өзі: «Мен әрдайым таза әкелердің белінен, пәк аналардың құрсағынан өтіп отырдым», – деген. Бұл сөз Әмина анасының да рухани тазалығына айқын дәлел.
\r\n\r\nМәлики мәзһабының ғалымы Ибн Араби: «Пайғамбардың әкесін тозақта деу – Пайғамбарға тіл тигізу», – деп айтқан.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда,
\r\nӘмина бинт Уаһб – тарихтағы жай ғана ана емес. Ол – пайғамбарлық нұрды көтерген, адамзаттың соңғы пайғамбарының анасы. Ол ұлын жетімдікпен қарсы алып, өзі де ерте дүние салды. Бірақ сол жетім бала кейін күллі әлемге рақым болып жіберілді.
Әмина – Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) анасы – Ислам тарихында ерекше орын алады. Ол басқа ешбір әйелге бұйырмаған, бүкіл әлемдерге рақым етіп жіберілген соңғы Пайғамбарды дүниеге әкелу құрметіне ие болды.
\r\n\r\nАлла Тағала бізді Пайғамбарымызбен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) оның отбасына деген құрмет пен әдептен айырмасын. Әмин.
\r\n\r\n
\r\n
\r\nМедет ҚҰРМАШҰЛЫ
\r\n«Иман» журналы, №3, 2026 жыл
Әр дәуірдің, әр заманның ардақты аналары, ару қыздары қилы кезеңдерді бастан кешсе де, әйелге тән ұлылықты биік ұстаған. Әйел әдебі – қоғамның ең маңызды құндылықтарының бірі. Ол тек бір адамның жеке мінез-құлқын сипаттайтын ұғым емес, тұтас бір әулеттің, ұрпақтың, тіпті қоғамның болашағына тікелей әсер ететін рухани негіз. Әйел – отбасының өзегі, тәрбиенің қайнар көзі, баланың өмірдегі алғашқы ұстазы. Сондықтан оның бойындағы әдеп, көркем мінез, сабыр мен парасат баланың санасына ерте сіңіп, оның болашақта қандай адам болатынын айқындайды. Әдеп бар жерде тәрбие бар, тәрбие бар жерде ұлттың болашағы жарқын.
\r\n\r\nӨткен тарихымызға көз жіберсек, ел билеген Айғаным, қол бастаған Бопай ханымдар, ұлт анасына айналған Айбике, Зере, Ұлжан сынды әжелеріміздің орны ерекше. Олар ақыл-парасатымен, қайтпас қайсарлығымен елге үлгі бола білді.
\r\n\r\nҚандай заман болса да, әйел адам ұрпағының қамын ойлап, ұлттық рухты бойына сіңірді. Ғасырлар бойы даналықтың дара үлгісін көрсетіп, ана есімін биіктетті. Парасаттылықтың, ар-ұяттың, әдептіліктің, имандылықтың дәнегін ұрпақ бойына еге білді. Әйел – отбасының өзегі, тәрбиенің қайнар көзі, баланың өмірдегі алғашқы ұстазы. Сондықтан оның бойындағы әдеп, көркем мінез, сабыр мен парасат баланың санасына ерте сіңіп, оның болашақта қандай адам болатынын айқындайды.
\r\n\r\nӘйелдің әдебі ең алдымен оның сөзі мен ісінен, қарым-қатынасынан, өзіне және өзгеге деген құрметінен байқалады. Әдепті әйел – артық сөзге бармайтын, сабырмен ойлап, парасатпен әрекет ететін тұлға. Оның әрбір қадамы, әрбір айтқан сөзі бала үшін тәрбие мен өнеге. Анасының әрекетін көріп өскен бала әдепсіздікке, дөрекілікке, жауапсыздыққа бармайды. Өйткені, әдепті күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі ретінде қабылдайды. Осы тұрғыдан алғанда, әйел әдебі – ұрпақ тәрбиесінің ең мықты құралы.
\r\n\r\nӘдеп ұғымы имандылықпен тығыз байланысты. Халық даналығында «Әдеп бар жерде – иман бар, әдеп жоқ жерде – иман жоқ» деп бекер айтылмаған. Әйел әдебі иманмен ұштасқанда ғана шынайы көркем мінез қалыптасады. Мұндай әйел отбасында тыныштық пен бірлікті сақтайды, қиын сәттерде сабыр танытады, жақындарына мейірім мен жанашырлық көрсетеді. Ол отбасының рухани тірегіне айналып, берекенің сақталуына себепші болады. Иманды әрі әдепті әйел бар жерде ұрыс-керіс азайып, түсіністік пен сыйластық артады.
\r\n\r\nӘйел әдебі тек отбасы шеңберінде ғана шектелмейді, ол қоғамға да тікелей әсер етеді. Әдепті әйел – қоғамдағы мәдениеттің, адамгершіліктің айнасы. Оның жүріс-тұрысы, киім киісі, сөйлеу мәнері, үлкенге құрметі мен кішіге ізеті қоғамдық ортада да үлгі болады. Осындай әйелдер көбейген сайын қоғамда тәртіп нығайып, рухани құндылықтар алдыңғы орынға шығады. Ондай қоғамда ұят, ар-намыс, жауапкершілік секілді асыл қасиеттер сақталады.
\r\n\r\nӘйел әдебінің тағы бір маңызды қыры ол отансүйгіштік пен ұлттық сананың қалыптасуына әсер етеді. Ана баласына ең алдымен туған тілін үйретеді, салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты бойына сіңіреді. Өз ұлтының мәдениетін құрметтеп, оны баласына жеткізеді. Нәтижесінде ұлттық болмысын сақтайтын, елін сүйетін, тамырынан ажырамаған ұрпақ өсіп шығады. Бұл – кез келген мемлекеттің тұрақты дамуы үшін аса қажет негіз.
\r\n\r\nҚазіргі заманда әйел әдебінің маңызы одан әрі артып отыр. Ақпарат ағыны көп, ықпалы күшті, түрлі теріс әрекеттер тез тарайды. Осындай кезеңде әйел әдебі – баланы жат әсерлерден қорғайтын қалқан. Ана бойындағы парасат пен жауапкершілік баланың дұрыс жолды таңдауына көмектеседі. Әдепті әйел баласына тек сөзбен емес, өз ісімен тәрбие береді. Бұл тәрбие ең әсерлі, ең берік тәрбие болып саналады.
\r\n\r\nӘдеп – еңбекке, табысқа, жетістікке де жол ашады. Әдептілік пен жауапкершілік бар жерде тәртіп орнайды да нәтижеге жету жеңіл болады. Осындай ортада өскен бала ерінбей еңбек етуге, адал жолмен жетістікке жетуге ұмтылады. Ол қоғамға пайдалы азамат болып қалыптасады. Сондықтан әйел әдебі – тек рухани құндылық емес, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына да ықпал ететін фактор. Халық қаһарманы, қазақтың батыры Бауыржан Момышұлының келіні Зейнеп Ахметова апамыздың көп еңбектерінде, сұхбаттарында ұлтты сүю, ұрпақты тәрбиелеу, халықтың перзенті болу жолындағы ойлар айтылады. Бауыржан атамыздың бойындағы асыл қасиеттерін насихаттай жүріп, келін, әйел, ана ретінде өз міндетін адал атқарып жүргеніне куәміз.
\r\n\r\nЗейнеп апамыз бір сұхбатында: «Ата: «Балам, ұлттық құндылықтарды, ұлттың қадір-қасиетін мен саған айтам, сен балаңа айтасың. Ол өзінің баласына айтады. Сөйтіп, бір әулетте қазақтың қадір-қасиеті сақталады», – дейтін. Үстелді тарс еткізіп ұрып: «Көзіме тура қара. Алдыңда қазулы көр тұрса да шындықты айтқын. Жақсы адамның жақсылығын айт, бірақ, жағымпазданба. Жаман адамның жамандығын бетіне бассаң да, жала жаппа. Қатарыңнан ассаң да, халықтан аспайсың, халықтың алдында басыңды иіп жүр», – дейтін. Сол өсиетпен шамам келгенше ел-жұрттың алдында басымды иіп, үйде отырып-ақ қазаққа, халыққа қарлығаштың қанатымен су сепкендей септігімді тигізіп, ұлттық рухтың өзегінен жастарға нәр беріп, солар білсе екен деп жүрмін», – дейді.
\r\n\r\nМіне, біздің ұрпағымыз бүгінгі күні осындай асыл аналарымыздың өмірлік тәжірибесінен үлгі алуы тиіс. Қорытындылай келе, әйел – көркем мінездің бастауы, имандылықтың айнасы, ұрпақ тәрбиесінің өзегі. Сондықтан әдепті болсақ, отбасымыз берекелі, қоршаған ортамыз мәдениетті, болашағымыз жарқын болмақ. Әдепті әйел – үйдің шырағы, саналы ұрпақтың негізі, кемел қоғамның кепілі.
\r\n\r\nКерімбек СӘРСЕМБАЙҰЛЫ,
\r\nЖетісу облысының бас имамы
\r\n«Иман» журналы, №3, 2026 жыл
Асыл дінімізде қыз баланың, әйел адамның орны ерекше. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қыз балалардың қадір-қасиеті жайында былай деген: «Кімнің үш қызы болып, оларға дұрыс тәрбие берсе, маңдай терімен тапқанына киіндіріп бақса, олар сол (қыздарын тәрбиелеп өсіргені) үшін тозақ отынан қалқан болады», – деген.
\r\n\r\nПайғамбарлар қиссаларына үңілсек, әйел затының тарихи рөлі мен рухани биіктігін айқын көруге болады. Қазақ мұсылман әйелінің сипаты – Құран мен сүннеттің нұрын бойына сіңірген, пайғамбарлардың асыл жарлары мен аналарынан үлгі алған, қазақ даласының «Ақылды аналар» мектебінен тәлім алған кемел тұлға. Олар Ажар (Алла оған разы болсын) анамыздай тәуекелшіл, Мәриям (Алла оған разы болсын) анамыздай пәк, Айша (Алла оған разы болсын) анамыздай зерек, Хадиша (Алла оған разы болсын) анамыздай жарына адал, Әсия (Алла оған разы болсын) анамыздай рухы мықты. Мұсылман әйел – қоғамның ар-ожданы, адамзаттың асыл аманаты. Оның әрбір іс-әрекетінен иманның иісі, жүзінен ұяттың нұры, сөзінен парасаттың лебі есіп тұруы тиіс. Оларға тән сипаттың бірегейі – иба мен инабат. Қазақ халқының ар-намысы болған қыз баланың бойынан осы сипаттар қалай көрінеді? Жалпы иба, инабат деген сөздердің мағынасы не? Тахауи Ахтанов: «Өңіне қарап ынжық деуге бола ма? Жоқ, жоқ, ол – шығыс әйелінің ана сүтімен бойына сіңген сыпайылығы, ибасы», – деп жазған екен.
\r\n\r\n«Иба» мен «инабат» сөздері – қазақ мәдениетіндегі әдептілік пен сыпайылықты білдіретін ұғымдар. Олардың мағыналары бір-біріне өте жақын:
\r\n\r\nИба – үлкенді сыйлау, кішіпейілділік таныту және әдеп сақтау. Бұл – адамның өзін-өзі ұстай білуі, артық сөйлемеуі және өзгелерге құрмет көрсетуі. Көбіне ибалы деп әдепті, инабатты жанды айтады.
\r\n\r\nИнабат – имандылық пен сыпайылықтың жиынтығы. Ол адамның ішкі мәдениетін, биязылығын және ізеттілігін білдіреді. Инабатты адам – өнегелі, тәрбиелі және өз ортасында сыйлы жан. Қысқаша айтқанда, бұл екі сөз де ар-ұят, әдептілік пен ізеттілік деген мағынаны білдіреді.
\r\n\r\n«Ұяты бардың – иманы бар» деген осы бір ауыз сөзде қаншама сыр жатыр десеңізші?! Өзін мұсылман санайтын әр пенде өзінің жүрегіне иненің жасуындай ұяттың сәулесін құйса, тәкаппарлық, мейірімсіздік, қатігездік атаулы теріс қасиеттер жанымызға жат болар еді-ау.
\r\n\r\n«Әрбір діннің өзіне тән мінез-құлқы бар, Ислам дінінің мінезі – ұялу», – делінген хадистерде. Бұл жерде «ұят» сөзі адамның айыпты істерді істеуден бас тартуы, ондай істерге қатысты жиренішті сезімде болуы дегенді білдіреді. Сондықтан ар-ұят адамдардың кішіпейілдік сияқты асыл мінезге бойсұнып, тәкаппарлықтан бойды аулақ ұстауды да аңғартады. Демек ұятсыздық – арға кірбің түсіретін кесел іспеттес. Одан ерте жастан арылмаса, адам теріс жолға түсіп, өзінің өміріне де қылау түсіруі мүмкін.
\r\n\r\nАл енді Құран қиссаларына назар салсақ, «Қасас» сүресінде Шұғайып (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың қыздары жайлы баян етілген аяттар бар. Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар Мысырдан шығып, Мәдиан деген қалаға келеді. Бір құдықтың жанында ағаштың көлеңкесінде демалып отырғанда, көз тастам жерде қой баққан екі қыздың құдыққа жақындай алмай тұрғанын көреді. Оларға барып, жағдайларын сұраса, құдықтың басында әлдебір адамдар малдарын суарып, су алып жатқандықтан, екі қыз құдыққа жақындай алмай тұрғаны және әкелерінің қарт адам екені анықталады. Олар Мұсаға (оған Алланың сәлемі болсын): «Мына адамдардың бәрі кеткенін күтіп тұрмыз, сосын біз суарамыз», – дейді («Қасас» сүресі, 23-аят).
\r\n\r\nСол кезде Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбар қыздарға жәрдемдескісі келіп, өзінің күштілігінің арқасында олардың қойларын суарып беріп, шығарып салады. Біраз уақыттан кейін екі қыздың біреуі Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) отырған жерге келеді. Алла Тағала сол қыздың ұятын былай сипаттайды: «Сонда екі қыздың бірі ұяла келіп: «Әкем, малымызды суарып бергенің үшін ақыңды төлемекке шақырып жатыр», – деді» («Қасас» сүресі, 25-аят).
\r\n\r\nБізге Алла Тағала бұл қыздың ұяла келген жүрісін сипаттап, әрі мұнда ойланған адамға үлкен ғибрат бар екенін жеткізеді. Тәпсіршілер Мұсаның (оған Алланың сәлемі болсын) қыздардың үйіне ілесіп баруы істеген жақсылығына ақы алу үшін емес, әкесі жүре алмайтын үлкен ақсақал екенін біліп, оның сөзін жерге тастамау мақсатында барғандығын жеткізеді.
\r\n\r\nЕнді екеуінің қыздың үйіне қалай барғандарына тоқталсақ. Мұса (оған Алланың сәлемі болсын) алдында, ал қыз артында жүріп отырады. Мұса (оған Алланың сәлемі болсын): «Егер оң жаққа бұрылу керек болса – оң жаққа, сол жаққа бұрылу керек болса – сол жаққа тас лақтыр», – дейді. Осылайша, Алладан ұялған күйде, екеуі бір-бірінің ар-намысын сақтаған бойда барған екен. Мұндай оқиғалардан біз, мұсылман әйелдерге, үлкен тәлім, үлгі алып, бойымызға ұялу сезімін сіңіруге тиіспіз.
\r\n\r\nҰяттың үш түрі бар:
\r\n\r\n«Руыңды сақтаймын десең, ұлыңды тәрбиеле, еліңді сақтаймын десең, қызыңды тәрбиеле» дейді қазақ даналығы. Бұл сөздің астарында үлкен мағына бар. Өйткені қыз – болашақ ұрпақтың анасы. Қазіргі таңда қыздардың тәрбиесіне аса мән беруге тиіспіз. Қыз баланың абыройы мен арын, өзіне сай сымбаты мен сырын сақтау үшін, қырық үйден тыю арқылы оның бойына мұсылманға тән қасиеттерді сіңіре аламыз. Қыз баланы тәрбиелеу – бір адам емес, бәлкім, бір ұрпақты тәрбиелеу. Өйткені салихалы қыз ғана ұлт болашағын баянды ете алады.
\r\n\r\nӨз үйінен ұшып, бөтен үйдің босағасын аттап, өмірлік серігімен қол ұстасып үлкен өмірге қадам басады. Ата-анасының берген тәлім-тәрбиесімен бойындағы инабаттылық, ибалық және ұятымен қайын жұртына бақыт сыйлайды.
\r\n\r\n«Келіні жақсы үйдің керегесі алтын» деген. Қазақ жұртына ибалы келін атанып, сол шаңыраққа құт-береке әкелген келіндерімізге қызыға қарайтынымыз анық. Келін болып түскенде, биязылыққа қоса, ұстамдылық сезімдеріне ие бола білу, ашу-ызасын тежеп, жасыра білу, кейістіктен даналығымен қайта білу қажет. Олай болмағанда, отбасының берекесі қашады. Күйеуіне дүрсе қоя бергіш, салғыласуға құмар, реніш үстінде сөз талғамайтын келіншек ерінің абыройына нұқсан келтіреді, көңілін қалдырады, суындырады. Не болса, соны сөз қылып, күйеуінің құлақ етін жейтін, әр нәрсеге ұрыс шығаратын, нақақтан нақақ кінә тағатын әйел күндердің күнінде ерін безіндіріп, бақытынан біржола айырылып қалуы ғажап емес.
\r\n\r\nҚазақтың ата салтында келіннің келген жеріне ізет жасауы үлкендер мен келін арасындағы қарым-қатынасқа жылу, сыйластық, инабаттылық дарытады. Ибалы келін қашанда үлкенге де, кішіге де ілтипат көрсетіп, ашық мінезімен баурап алу арқылы сол отбасының бақ-берекесіне айналады. Жаман келін көреалмаушылық пен ызақорлықтан таяқ жеп, өзін-өзі масқара етеді. Ал иманы берік келін өзінің ақ жүрегімен ортасын баурап алатын, инабатты ибалы жанға айналады.
\r\n\r\nҚұрметті мұсылман әпке-сіңлілер! Жоғарыда айтқанымыздай, әрбір діннің өзіне тән мінезі бар. Ислам дінінің мінезі ұялу болса, бұл мінез – мұсылманға тән сипат. Әйел адамның ибалылығы мен инабаттылығы оның ұятының өлшемінен көрінеді. Егіннің көктеуі үшін су қандай маңызды болса, мұсылман әйелдің өмірінде ұяттың алатын орны да сондай болмақ. Алла Тағала бәрімізге шынайы ұяттың ақиқатын біліп, Алладан, періштелерден, адамдардан ұялуды нәсіп етсін. Әмин!
\r\n\r\n
\r\nДинара НҰРҒАЛИЕВА,
\r\nҚМДБ Әйел-қыздар секторының жетекшісі
\r\n«Иман» журналы, №3, 2026 жыл
Ислам – әйел затының, ананың қадірін биік қойып, нәзік жандылардың ар-намысы мен абыройын қорғаған дін. Әйел затының қоғамдағы рөлі, отбасындағы орны туралы қасиетті Құран Кәрімде және Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде көп айтылған. Асыл дініміз әйел затына тек мейіріммен, махаббатпен және сыйластықпен қарауды бұйырады. Елдің болашағы, ұрпақ тәрбиесі нәзік жандылардың қолында екенін ескертіп, үлкен жауапкершілік жүктейді.
\r\n\r\nЕсімдері ерекше құрметпен еске алынатын аналарға келсек, олар – Мәриям, Әсия, Хадиша және Фатима (оларға Алла разы болсын) аналарымыз.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Мәриям бинт Имран (оған Алла разы болсын) – Иса пайғамбарды өмірге әкелген асыл жан. Мәриям анамыз екі дүниеде де пәктіктің символы саналады. Яғни, өмірінде ер адаммен жақындаспағанымен Алла Тағаланың құдыретімен бойына бала бітіп, оны өмірге әкелген. Ол жастайынан Алланың үйінде тәрбиеленіп, құлшылыққа ерекше берілген жан еді. Мәриям – Құранда аты аталған жалғыз әйел. Қасиетті Құранның «Мәриям» сүресінде оның пәк, Аллаға толықтай бойұсынған жан болғаны баяндалады. Алла Тағала оны: «Сені әлем әйелдерінен үстем етіп таңдады» («Әли Имран» сүресі, 42-аят) деп сипаттайды.
\r\n\r\nМәриям – Алланың сүйікті құлы, ерекше құрметке лайық жан. Оның тақуалығы бірнеше аятта нақты сипатталған: «(Ей, Мұхаммед!) Кітаптағы Мәриямды еске ал! Сол уақытта ол отбасынан бөлініп, шығыс жақтағы орынға кеткен еді» («Мәриям» сүресі, 16-аят).
\r\n\r\nӘсия бинт Музахим – иман мен сабырдың белгісі. Ол – мұсылман қауымының хас дұшпаны Перғауынның жары. Соған қарамастан, жүрегіне иман нұры ұялаған тақуа жан еді. Ол Мұса пайғамбарды бала кезінде асырап алып, қамқорлық жасады. Перғауын өзінің зұлымдығымен Әсия анамызды иманынан қайтаруға тырысты. Бірақ ол сабыр сақтап, иманын жоғалтпады. Қатты азап кезінде Алладан: «Раббым! Маған жәннатта жаныңнан бір үй сал...» («Тахрим» сүресі, 11-аят) деп дұға етті. Алла оның тілегін қабыл етті. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бір хадисінде былай деген: «Әлемдегі әйелдердің ең абзал төртеуі: Имранның қызы Мәриям, Хуайлидтың қызы Хадиша, Мұхаммедтің қызы Фатима және Перғауынның әйелі Әсия» (Термизи).
\r\n\r\nТірісінде жәннаттық болған төрт әйелдің бірі – Хадиша бинт Хуайлид. Екі дүниедегі ең үлкен атағы – Алланың елшісі болған Мұхаммед Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) алғашқы жары. Ол кісі ақылдылығымен, парасаттылығымен және даналығымен тарихта қалды. Ол Исламның ең ауыр, қысымға толы алғашқы жылдарында Пайғамбарға рухани тірек болды. Ел-жұрт теріс айналғанда, Хадиша анамыз қолдап, жаны мен малын дін жолына арнады. Алланың ризашылығы үшін бүкіл байлығын Исламның дамуына жұмсады. Оның бұл ісі – тақуалықтың үлкен белгісі.
\r\n\r\nХадиша анамыздың Ислам тарихындағы орны ерекше. Ол кісінің есімі көптеген оқиғалармен байланысты әрі ғұмыр жолы ғибратқа толы. Себебі, Хадиша бірінші болып мұсылмандықты қабылдады.
\r\n
\r\nИслам тарихында таңғажайып құбылыстардың бірі – Хира үңгірінде Пайғамбарымызға уахи келгенде алдымен жұбайы Хадиша анамызға айтқан. Сонда ол ешбір күмәнсіз сеніп: «Сізді Алла ешқашан қор етпейді» – деп жұбатты. Пайғамбарымыз хадисінде: «Маған ешкім сенбегенде, ол сенді. Ешкім қолдамағанда, ол қолдады. Ешкім ештеңе бермегенде, ол мал-дүниесін берді», – деп Хадиша анамызды ерекше бағалаған.
Алла Тағала Жәбірейіл періште арқылы Пайғамбарымызға: «Хадишаға жәннатта інжуден салынған үй бар, онда уайым мен қиындық болмайды», – деп сүйінші хабар жіберген (Бұхари, Мүслим).
\r\n\r\nХадиша анамыздың асыл бейнесін, ғибратты ғұмыр жолын бүгінгі қоғамда кез-келген әйел адамға үлгі етіп көрсетуге болады. Оның тақуалығы, сабырлығы, жомарттығы, отбасы мен дінге деген шынайы жанашырлығы сынды қасиеттері «Мүмин әйел қандай болуы керек?» деген сұраққа ең әдемі жауап.
\r\n\r\nИслам тарихында есімі ерекше аналардың бірі – Пайғамбарымыздың сүйікті қызы Фатима (Алла оған разы болсын). Оның анасы – жәннатпен сүйіншіленген Хадиша бинт Хуайлид. Фатима анамыз да – тақуалығымен көпке үлгі болған Алланың сүйген құлы. Ол – асыл мінездің, тақуалықтың, қарапайым өмірдің және шынайы құлшылықтың көркем үлгісі. Фатима бала күнінен Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қасында жүріп, Исламның алғашқы ауыр кезеңдерін бастан өткерді. Ол сабырлы, қанағатшыл, Алланың бұйрығына толық мойынсұнған жан болып өсті. Ислам тарихындағы атақты сахабалардың бірі Әли ибн Әбу Тәліпке тұрмысқа шықты. Ол үйде диірмен тартып, су тасып, барлық шаруаны өзі атқаратын. Қолы күстеніп қатты шаршаған соң Пайғамбарымыздан қызметші сұрағанда Алла елшісі: «Қызым, егер қаласаң, саған қызметші беремін. Бірақ одан да жақсысын айтайын ба? Ұйықтар алдында 33 рет «Субханаллаһ», 33 рет «Әлхамдулилләһ», 34 рет «Аллаһу әкбар» айт. Бұл – қызметшіден де артық», – деп жауап береді. Фатима анамыз бұл насихатты қуана қабыл етті. Бұл оның Алла разылығын дүниеден жоғары қойғанын көрсетеді. Фатима анамыз үнемі ғибадатпен, түн ортасына дейін Алланы зікір ететін. Ол өмірін шүкір мен құлшылыққа арнады.
\r\n\r\nИслам дінінде ең мәртебелі және тірі кезінде жәннат уәде етілген төрт мұсылман ананың әрқайсысының ғұмырында мол ғибрат, әр сөзінде өнегелі өсиет бар. Сондықтан, келер ұрпағымызға осы жандардың өмірбаянын үлгі ретінде айтып отырсақ және болашақта осы кісілердей тақуа, кішіпейіл, қанағатшыл, адамгершілігі мол етіп тәрбиелейтін болсақ, Алланың сүйген құлдарының қатарынан орын алатынына күмән жоқ.
\r\n\r\nАқерке ТҰРҒЫНБАЙ,
\r\nҚМДБ Әйел-қыздар секторының
\r\nПавлодар облысындағы жауапты маманы
\r\n«Иман» журналы, №3, 2026 жыл
Экстремизм мен радикализм қоғам және жалпы әлемге үлкен қауіп төндіреді. Бұл екі құбылыс зорлық-зомбылыққа, алауыздыққа, жанжалға әкелетін шектен шыққан және бітіспес көзқарастармен сипатталады. Біздің заманымызда экстремизм де, радикализм де өмірдің әртүрлі салаларында көрініс табуы мүмкін.
\r\n\r\nОның бір көріністері – діни радикализм мен діни экстремизм. Ислам діні бейбітшілікті, мейірімділікті, адам өмірін құрметтеуді насихаттайтынын есте сақтағанымыз жөн. Асыл дініміздің шынайы ұстанымдары түрлі радикалды және экстремистік идеологияларға қарсы.
\r\n\r\nСол себепті мұсылмандар бейбітшілік, адамгершілік, қоғамдық келісім сияқты құндылықтарға қайшы келетін идеяларды қабылдамай, білімді болып, әр нәрсеге сыни тұрғыдан қарауы керек.
\r\n\r\nБұл 10 кеңес сізге және жақындарыңызға экстремизм мен радикализм торына түсіп қалмауға көмектеседі:
\r\n\r\nДініңізді таныңыз
\r\n\tИсламның тарихы мен сенімді дұрыс дереккөздерден үйреніңіз. Исламды және оның миссиясын дұрыс түсіну үшін ғалымдар мен имам-ұстаздарға жүгініңіз.
\r\n\r\nАқпаратты сыни тұрғыдан бағалаңыз
\r\n\tҚазіргі уақытта ақпаратқа ғаламтор пен әлеуметтік желілер арқылы оңай қол жеткізуге болады. Дегенмен, абай болып, алынған ақпаратты сыни тұрғыдан бағалаңыз. Дереккөздің сенімді екеніне және оның Исламның шынайы ілімдеріне сүйенетініне көз жеткізіңіз.
\r\n\r\nСыни тұрғыдан ойлауды дамытыңыз
\r\n\tАсығыс қорытынды жасамас бұрын немесе күмән келтіретін ақпаратты қабылдамас бұрын оны дұрыс талдап, түсінуді үйреніңіз. Радикализм мен экстремизм көбінесе діни мәтіндерді бұрмалап түсіндіруге негізделгенін есте сақтаңыз.
\r\n\r\nАта-анаңызбен және жақындарыңызбен қарым-қатынасты үзбеңіз
\r\n\tРадикалды және деструктивті бағыттар ең бірінші отбасылық құндылықтарды жоюға тырысады. Сондықтан ата-анаңыз бен жақын туыстарыңызбен ақылдасуды және кеңесудің маңыздылығын ұмытпаңыз.
\r\n\r\nЗорлық-зомбылықтан бас тартыңыз
\r\n\tИслам бейбітшілікке, төзімділікке, мейірімділікке шақырады. Кез келген мақсаттарға жету құралы ретінде зорлық-зомбылық пен экстремизмді қабылдамаңыз. Мәселелерді шешу және оларға оң әсер ету үшін бейбіт және сындарлы құралдарды қолданыңыз.
\r\n\r\nҚоғамдағы байланыстарды күшейтіңіз
\r\n\tЖергілікті адамдармен тығыз араласып, белсенді болыңыз. Басқа мұсылмандармен және имам-ұстаздармен тығыз байланыстар орнату үшін және қоғамыңызда радикализмге қарсы тұру үшін жұмыс істеңіз.
\r\n\r\nБілім алуға көңіл бөліңіз
\r\n\tҮнемі білімге ұмтылыңыз. Білім – радикализм мен экстремизмге қарсы күрестің қуатты құралы. Ислам діні мен мәдениетін жақсырақ түсіну үшін ислам тарихына, философиясына және этикасына тереңірек үңіліңіз.
\r\n\r\nҮнемі рухани және интеллектуалдық өсуді сақтаңыз, сол кезде сіз өз сеніміңізде берік болып, радикализмнің әсеріне төтеп бере аласыз.
\r\n\r\nБейбітшілік пен толеранттылықты насихаттаңыз
\r\n\tСіздің сөздеріңіз бен әрекеттеріңіз өзге адамдарға әсер етуі мүмкін. Бейбітшілікті, төзімділікті және әртүрлі мәдениеттер мен конфессияларды құрметтеуді белсенді түрде насихаттаңыз.
\r\n\r\nОй-өрісіңізді кеңейту және теріс пікірді жеңу үшін әртүрлі діндер мен ұлттар өкілдерімен диалогты жалғастырыңыз.
\r\n\r\nИмамдар мен ұстаздардан кеңес алыңыз
\r\n\tИслам дінін түсінуде немесе ғибадат-құлшылыққа қатысты қандай да бір сұрағыңыз болса, имам-ұстаздарға барып, кеңес алыңыз. Олар сізге күрделі мәселелерді түсінуге және Исламның шынайы ілімдеріне негізделген дұрыс нұсқаулар беруге көмектеседі.
\r\n\r\nРадикализмнің негізгі белгілерін есте сақтаңыз
\r\n\tЖақындарыңыз бен достарыңыздың мінез-құлқындағы өзгерістерге мұқият болыңыз. Оқшаулану, сыртқы келбетіндегі өзгерістер және зорлық-зомбылық көріністері сияқты радикализмнің ықтимал белгілеріне назар аударыңыз.
\r\n\r\nМұндай белгілерді байқасаңыз, экстремизмнің таралуын болдырмау үшін тиісті мекемелерден көмек сұраңыз.
\r\n\r\nИсламның бейбітшілік, мейірімділік, және татулық діні екенін түсіну маңызды. Мұсылмандар өз іс-әрекеттері үшін жауапкершілікті қабылдап, Исламның тағылымдары мен сенімдеріне сәйкес әрекет етуі керек.
\r\n\r\nАсыл дініміздің құндылықтарын дұрыс ұстану арқылы біз экстремизм мен радикализмнен аулақ боламыз.
\r\n\r\nБіз бірге сыйластық пен өзара түсіністікке негізделген үйлесімді қоғам құру арқылы, экстремизм мен радикализмнің барлық түрінен бас тарта аламыз.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Ислам МАРАТҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Діни оңалту бөлімінің маманы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-04-27_093752628.png","field_name":"2026-04-27T09:38:08.460642+05:00"},{"id":174,"title":"ҰЛЫЛАРДЫҢ АСЫЛ ӘЖЕЛЕРІ","text":"XIX ғасырдағы қазақ әйелдерінен шыққан қоғам қайраткері Айғаным Сарғалдаққызы 1783 жылы Солтүстік Қазақстанда дүниеге келген. Атақты Абылай ханның келіні, Уәли ханның кіші ханымы, Шоқан Уәлихановтың әжесі. Айғаным – Есілдің бойын мекен еткен атақты Мәлім қажының ұлы Сарғалдақтың қызы. Айғанымның әкесі Бұхарда оқыған білімді кісі еді. Айғаным әкесінен араб, парсы, шағатай тілдерін үйреніп, шығыс ойшылдарының шығармаларын оқып өскен. Орыс, француз тілдерін де жетік меңгерген. Өте білімді, саяси сауатты болған. Бұл сөзімізге жазушы И.Стрелькованың мына бір сөзі дәлел: «Младшая жена хана Вали, умная и властная Айганым была женщиной образованной, знала несколько восточных языков, обладала незаурядным поэтическим талантом и прозорливостью опытного политика».
\r\n\r\nЕл мен жер тағдырына алаңдаған Айғаным ханым орыс ұлықтарымен хат жазысып, халқының мүддесін қорғау жолында аянып қалмаған. Академик Әлкей Марғұлан зерттеуіне қарағанда Айғаным жазбаларының саны жүзден асады екен.
\r\n\r\nШоқанның әжесінің тағы айтуға тұрарлық ісі – патша үкіметінің қаржысына медресе-мешіт салдыруы. Өзі салдырған мешітке Құтмұхаммед Иманқұлов деген молданы алдырып, өзінің және ауыл балаларын оқытады. Шоқан 1835 жылы туған, азан шақырып қойған аты – Мұхаммед-Ханафия. Айғаным өзінің ертедегі атабабасының атын немересіне қоюы тегін емес екені түсінікті. Шоқанның 1847 жылы Омбыдағы әскери оқу орны – Сібір кадет корпусына түсіп, сана-сезімі ерте оянып, тез жетілуі – әжесінің тәлім-тәрбиесінің нәтижесі. Белгілі ғалым Әлкей Марғұлан: «Айғаным Шоқан үшін халық даналығының сарқылмас бұлағы болды», – деп баға берген.
\r\n\r\nАяулы әжесінің өмірден өткендігі туралы Шоқан былай жазған: «1852 жылы қазан айының он тоғызы күні бейсенбіде, екінті намазының кезінде қазақтың орта жүзінің ханы марқұм Уәлидің жесірі Айғаным Сарғалдаққызы 70 жаста дүние салды. Ертеңіне жұмада жерленді. Оның тоғыз ұлы бар еді: екеуі жас кезінде, екеуі жиырмалар шамасында қайтыс болған».
\r\n\r\nЗере Бектемірқызы (азан шақырып қойған аты – Тоқбала) 1785 жылы Жарма ауданының табиғаты әсем Қалбатау бөктерінде туған. Руы – Найманның ішіндегі Матай. Атасы Бектемір өз кезінің атақты байы, еліне беделді азаматы ретінде танылған. Бектемірдің Құттықадам, Теңізбай деген ұлдары болған. Теңізбайдың қызы осы Зере апамыз. Әкесі Теңізбай өз шаруасын ғана білген орта дәулетті момын адам болса керек. Жастайынан сүйкімді, зерек болған Зере атасы Бектемірдің бауырында өскендіктен байдың қызы атанған. Сол себепті өз әкесінің аты ұмытылып, Бектемірдің қызы ретінде ел есінде қалған.
\r\n\r\nАтақты айтыс ақыны, сұңғыла шежіреші Қалихан Алтынбаевтың айтуынша, Бектемір бай: «Ұл ұрпақтарымнан үміттенбеймін. Шықса қыз ұрпағымнан шығады» деп айтады екен. Шынында да солай болды. Бектемірден өрбіген ұрпақтар ішінен Тоқбала ақылдығымен, көсемдігімен дүйім елге танылды. Шыңғыстаудағы атақты Ырғызбай би ауылына ұзатылып барғанда жас келін Тоқбала мұрнына алтын шығыршық әшекей – зере тағып жүргендіктен оны Зере атап кеткен екен. Зереден Құттымұхамед (жастай шетінеген), Құнанбай, Тайбала туған. Өскенбайдың Зереден басқа да әйелдері бар еді. Ел берекесін ойлаған аса зейінді, ақылды Зере ана отбасының бірлігін сақтап, күндестікке бой бермеген, өте бауырмал болған. Құнанбайдың жалғыз өспеуін ойлап, Өскенбайдың Таңшолпан деген тоқалынан туған Майбасарды, күйеуінің аталас ағайыны Ералының баласы Бөжейді, бозбала кезінде барымтада қаза болған Болсамбекті және өз қызы Тайбаладан туған Ізқұттыны бауырына салып өсірген.
\r\n\r\nҚұнанбай алған бетінен қайтпайтын қатал басшы болғанымен анасының сөзін екі етпепті. Сол себепті Құнанбайға ісі түскен кісілер ең алдымен оның шешесіне жолығады екен. «Алып анадан, тұлпар биеден туады» демекші, Құнанбайдай дара тұлғаны өмірге әкелген ана – Зере әже болатын. Ақылды, мейірімді Зере әже Құнанбайға ғана емес, өзінің сүйікті немересі Абай Құнанбайұлыға да үлкен әсер еткен. Абайдың ұлт ақылманы, Хәкім дана болып өсуіне Зере әжеміздің ролі ерекше болған. «Зере мен Ұлжан Абайдың емес, қазақтың анасы» деп Бауыржан Момышұлының баға беруі тегін емес.
\r\n\r\nНемерелері ішінде Абайды ерекше жақсы көріп еркелеткен, оны бала күнінен өлең-жырға шыңдап, ақынның болашағына үлкен әсер еткен. Абайдың молда алдына сабаққа барғанына ең бірінші қатты қуанған әжесі еді. Ғабитхан молдадан әріп танып, сауатын аша бастаған немерелерін қызықтаған асыл әже балаларға оңаша киіз үй тіккізіп, оның жылы болуын да қадалаған. Абайдың оқуға зеректігін байқап, оған жете көңіл бөлген Ғабитханды үйінің төріне отыратын ең сыйлы адамының дәрежесіне жеткізген де зерделі Зере әже еді.
\r\n\r\nДінәсіл Малдыбайқызы 1820 жылы дүниеге келіп, 1907 өмірден өткен. Мұхтар Әуезовтың әжесі, Әуездің бәйбішесі, Омарханның анасы, Ақтайлақ бидің шөбересі. Найман ішіндегі Сыбанның беделді адамдарының бірі Жарқынбайдың қарындасы – Дінәсілден Омархан дүниеге келген.
\r\n\r\nАқылды, мейірімді, жұмсақ мінезді адам болған. Немерелері ішінен өзі өте жақсы көретін сүйкімді, кішкентай Мұхтарды еркелетіп: «Қоңыр қозым» деп атаған. 6 жасар Мұхтарды Абайдың киіз үйіне апарып, ақ батасын алғызған. Дінәсілдің сөзге шешен, кісілік қасиеті Мұхтар Әуезовтің бойына дарыған. Жазушы өзі туралы мақалаларында әжесін құрметпен еске алып былай деген: «Әжем мен атам бізді күндізтүні кітаптың бетінен түсірмейді. Әсіресе Абайдың өлеңдерін оқытып, мағыналарын талқылап берді. Кешкі дастарханда ол маған әр ырғақты, әр ойды түсіндіруге тырысатын».
\r\n\r\nБауыржан Момышұлы «Ұшқан ұя» повесінде: «Әжемнің аты Қызтумас еді. Қартайғанда сары кемпір атанған. Жарықтық, аса ажарлы, ақ дидарлы кісі екен. Ондай ару ол кезде ел арасында некенсаяқ», деп әжесін суреттей келе берген тәрбиесі жайлы былай дейді: «Әжем малдың «тілін» ұғуды үйретуші еді. - «Қозы маңырайды, бұзау мөңірейді, құлын кісінейді, бота көзі мөлдіреп ақсайды, қодық ақырады...» Әжем маған зұлым қасқыр, жымысқы түлкі, дәрменсіз қоян, сүйкімді құс, сұрапыл сұңқар жайлы ертегілер айтатын...».
\r\n\r\n«Ертексіз өскен бала – рухани мүгедек адам. Біздің қазіргі балаларымызға әжелері не шешелері ертек айта бермейді. Содан қорқам. Ал менің кәрі апам Қызтумас ертекті, әлди әнді көп айтатын. Арада неше заман өтті, Қызтумас апамның сүйегі әлдеқашан қурап кетті, ал әлди ән айтқан үні әлі құлағымда тұр. Бөстекке отырып алып, басымды бауырына қысып, кәрі алақанымен арқамнан томп-томп қағып қойып: – Балам менің қайда екен? – Қыздарменен тауда екен. – Тауда неғып жүр екен? – Алма теріп жүр екен. – Алмасынан кәнеки? – Жаңа теріп жүр екен. – Қызыл алма қолында – Қыз-бозбала соңында, – деуші еді-ау», – деп еске алады шығармасында.
\r\n\r\n«Әжемнің әрбір айтқан сөзі мен үшін заң еді» – дейді Бауыржан. Әжесі балаларын еркелетіп қана қоймай, өмірге дайын болуға баулиды. Батыр атамыздың «Мені ер азамат қылған – әжемнің сөзі мен тәрбиесі» деуі содан.
\r\n\r\nҚызтумас әже тек Бауыржанның әжесі ғана емес, қазақ әйелінің даналығы мен мейірімінің, ұлттық тәрбиенің белгісі ретінде сипатталған. Өмірдің талай қиыншылығын көрсе де, сабырын серік еткен, көреген, сөзге шешен адам. Ол ауылдағы үлкен-кішіге ақыл айтатын, ел ішінде беделді ана. Оның әрбір сөзі – нақыл, әрбір ісі – өнеге.
\r\n\r\n
\r\n«Иман» журналы, №3, 2026 жыл
\r\nКеулімжай ҚҰТТЫ
Қазіргі кезде әлеуметтік желілерде «орамалды блогер» ретінде танылып жүрген ару қыздарымыз көбейіп келеді. Олардың бәрі бірдей шариғатты айтып, дін уағыздайды дей алмаймыз. Діни саланың әйел ұстаздарынан бөлек, ас пісіріп, мәзір түрін бөлісіп жүрген, инфобизнес, коуч, фудблогерлікпен айналысатын аруларымыз да бар. Ал көпшілікке спорт журналисі ретінде танылған Назерке Сұлтанбектің әлеуметтік желідегі жеке парақшасы өзінің сүйікті жұмысы спорт журналистикасымен тығыз байланысты.
\r\n\r\nКейіпкеріміз әлемнің 32 елін аралап, 84 қалада болса да, өзін тревел блогер санамайды екен. Оның себебін өзінің сөзімен жеткізейік.
\r\n\r\n«Мен өзімді блогермін деп айта алмаймын. Өйткені менің парақшамды блогерлер секілді жүргізетін нақты контент-жоспарым жоқ. Тек өзімнің негізгі қызметіме қатысты жұмыстарды, үлкенді-кішілі жобаларды жариялап отырамын. Мәселен, ұлттық құрама спортшыларымен әрдайым біргеміз. Желі қолданушыларына рингтен тыс сәттер қызық көрінеді. Соны жұртшылық назарына ұсынып, құраманың ішкі атмосферасын көпшілікке көрсетіп отырамын.
\r\n\r\nНегізі бұрын әлеуметтік желіге жұмысыма қатысты контенттер жарияламаушы едім. Соңғы уақытта ғана мұны қолға алдым. Оған спортқа қызығатын жас тілшілер, журналистика факультетінің студенттері себепкер болды. Өйткені олар бокс федерациясының баспасөз қызметінде екенімді, ресми парақшасын жүргізетінімді біліп, жеке өзіме хат жаза бастады. Осылайша, спорт журналистикасындағы жиырма жылға жуық тәжірибемді ізімізден ерген іні-сіңлілеріме бөлісейін, оларға бұл саланың қызық және қиын тұстарын да көрсетейін деген мақсатпен жұмысымды жеке парақшамда да жариялап жүрген жайым бар».
\r\n\r\nӨзінің айтуынша, жеке парақшаға қызмет барысынан контенттер ұсынып, атқарған жұмысын баяндап отырудың пайдалы тұсы да аз емес. Мәселен, Назерке Сұлтанбекті бұрын, яғни, жеке парақшасын жұмысына қолданбай тұрған кезде тек сала мамандары, спорт тақырыбында жазатын журналистер мен ізденушілер ғана таныса, қазір әлеуметтік желіде танымалдығы артқан. Бұл өзінің жеке имиджінен бөлек, қазақ боксының насихатына, ұлттық құрама сапындағы спортшылардың да танымалдығына оң әсерін тигізген. Бұған бір жағынан кейіпкеріміздің кәсіби біліктілігі мен коммуникацияға ашықтығы да сеп болғаны айдан анық.
\r\n\r\nНазерке Сұлтанбек спорт саласымен қатар саяхаттағанды ұнатады. Кейіпкеріміздің сөзіне сүйенсек, әсіресе, мұсылман мемлекеттеріне бару ерекше сезімге бөлейді.
\r\n\r\n«Қанша елге саяхаттасам да Марокко Корольдігіне сапарымның орны бөлек болып қала бермек. 2020 жылы әпкем екеуіміз саяхаттап, Маркокконың алты-жеті қаласын араладық. Бұл ел өзінің тарихи келбетін сақтап қалуымен ерекшеленеді. Мешіті өте көп, тарихи әрі зәулім ғимараттары сол күйі сақталған. Адамдарға, жалпы мұсылман қауымға өте қолайлы жағдай жасалған. Мешіттері көп бола тұра, кез-келген жерінде ерлердің бөлек, әйелдердің бөлек дәрет алып, намаз оқуына кішігірім болса да орын табылады. Вокзалда пойыз күтіп отырсаң да, уақыты келіп тұрса, емінеркін намазыңды оқи аласың. Одан бөлек халқынан мұсылманға тән көркем мінезді байқадық. Жергілікті халық қандай да бір қиындық туғанда көп көмектесті. Жол нұсқауда, қызмет көрсетуде ешқандай ақысыз жәрдемдесіп, тамақ ұсынса, жанына сыйлығын қосып беріп бауырмалдық танытты.
\r\n\r\nМарокко қалаларының басқа елдің қалаларына ұқсамайтын, аутентика дейді ғой, сондай өзіндік әдемілігі бар. Одан кейін Касабланка қаласындағы мұхиттың жағасында орналасқан мешіт қатты ұнады. Жалпы саяхаттағысы келетін жандарға Марокко мемлекетін ұсынар едім. Оған арнайы екі апта арнап, асықпай аралап көрген ерекше әсер сыйлайды деп ойлаймын. Бұдан бөлек араб елдеріне де саяхат жасадым. Қазіргі уақытта Сауд Арабиясы спортқа көп көңіл бөліп жатыр ғой. Алдағы уақытта жұмыс бабымен барар болсам, мен үшін үлкен тәжірибе болғалы тұр».
\r\n\r\n«Мен өзімді әлеуметтік желіде спорт журналисі, саяхатшы-жиһанкез ретінде ғана көрсетем. Яғни, контенттерімнің дені мамандығыма және әлемді шарлаған саяхаттарыма қатысты әзірленеді. Енді сол посттарым Инстаграмда көптің назарына ұсынылған сәтте жазылған пікірлердің 99%-ы жағымды екенін байқаймын. Ал қалған 1%-ы негатив пікір десек, ол да контенттерімнің сапасына, түсірілуіне немесе менің сөз саптауыма емес, орамалыма қатысты жазылады. Көбінесе танымал спортшылармен, елге белгілі азаматтармен кездесіп, ірі жобалар жасағаныма қарап оқырмандар «Қалайша орамалды қыз осындай жерде жүр?» деген сарында түсінбей жазып жатады.
\r\n\r\nБұл меніңше орамалдағы аруларға қатысты қалыптасқан жағымсыз стереотип секілді. Яғни орамал таққан арулар білімді, іскер бола алмайды деген түсінік шығар. Әйтпесе, мені жақсы танитындар қайда, қалай білім алып, қандай жерлерде жұмыс істегенімді жақсы біледі. Іздену мен тұлғалық дамуға көп көңіл бөлемін. Мысалы, кәсіби мамандығымнан бөлек ағылшын тілін меңгеріп, қазіргі уақытта кез-келген ортада, халықаралық іс-шараларда ойымды еркін жеткізе аламын. Маған жұмыс беруші тарап әрқашан өмірлік ұстанымыма, жеке қағидаларыма құрметпен қарап келеді. Менен тек жұмысыма қатысты кәсіби шеберлік талап етіледі. Орамалға қатысты теріс пікірлерді әлеуметтік желіден тыс та естіп-көріп жүрміз. Кейде жауап беруге тура келетін кездер де болады. Бірақ оған жүйкемді, күшім мен уақытымды құртқым келмейді. Бастысы, айналамызда білімімізді, жұмысымызды бағалайтын жандар бар және солар қызмет етуімізге үлкен мүмкіндіктер беріп отыр».
\r\n\r\nБұрын спорт журналисі, комментатор десе, бірінші еске түсетін марқұм Амангелді Сейітханды көзкөргендер «Спортшылардың қайрағы» деуші еді. Өйткені ол өзі арнайы репортаж жасап барған Олимпиада, әлем және құрлықтық жарыстарда қатардағы журналист қана емес, спортшыларды қайрап отыратын психолог-мотиваторы, бейресми кеңесшісі болатын. Ал бұл күнде кейіпкеріміз Назерке Сұлтанбек әсіресе, қазақ елінің көк туын әлемдік ареналарда желбіретіп жүрген боксшы арулардың досы, сенімді серігі һәм жанашыр әпкесі іспетті. Амангелді Сейітханға қаншама дарынды бала еліктеп комментаторлықты таңдаса, Назерке Сұлтанбекке еліктеп, қазіргі кезде оның қызметін әлеуметтік желілерде бақылап жүрген талантты қыздар спорт журналистикасына келіп жатыр. Бұл Назеркенің көпке пайдам тисе игі, пайдалы болсам игі деген ниетінің жемісі іспетті.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-04-27_093948370.png","field_name":"2026-04-27T09:40:04.438605+05:00"},{"id":176,"title":"КІТАП – ДАНАЛЫҚ БАСПАЛДАҒЫ","text":"Адам баласы – Алла Тағаланың махаббатпен әрі көркем бейнеде жаратқан жаратылысы. Егер әрбір адам өзін жоқтан бар етіп жаратқан Иесін танимын десе, алдымен өзінің жаратылысына жақсылап мән берсе жеткілікті. Адамның періштелерден ерекшелігі: тәні мен нәпсі қалауы, өмірде таңдау еркі бар, ал хайуаннан артықшылығы – ақылының және жан дүниесінің рухани азыққа мұқтаж болуы.
\r\n\r\nМіне, бұл жерде айтылған рухани азықтың төресі – кітап. Ұлтымыздың ардақты перзенті хәкім Абай бір өлеңінде:
\r\n\r\n«Пайда ойлама, ар ойла,
\r\nТалап қыл артық білуге.
\r\nАртық білім – кітапта,
\r\nЕрінбей оқып көруге», – деп білімнің қайнаркөзі кітапта екенін меңзеген.
Қасиетті Құран Кәрімнің де аяттары сахабалар дәуірінде топтастырылып кітап болып басылды. Адамзат тарихындағы Алла тарапынан келген елшілерінің бәрі Хақтың бұйрығын жеткізген болса, әрбір хабардың негізі кітап еді.
\r\n\r\nБұл туралы да толғанған Абай Құнанбайұлы атамыз:
\r\n\r\n«Алланың өзі де рас, сөзі де рас,
\r\nРас сөз ешуақытта жалған болмас.
\r\nКөп кітап келді Алладан, оның төрті
\r\nАлланы танытуға сөз айырмас», – деген еді.
Бүгінде әлемде ең көп басылатын және үздіксіз оқылатын кітап ретінде Құран бірінші аталады. Өйткені Құран Кәрім – атына заты сай, қайта-қайта оқылатын ерекше кітап. Ең ғажабы, Құранның түпнұсқасын қанша оқыса да ешкім жалыққан емес. Құран өзін оқығанды да, тыңдағанды да, ізденіп, ілім алғанды да жалықтырған емес және ешқашан жалықтырмайды. Әрбір мұсылман үшін Құран Кәрім – үйінің төріне іліп, қастер тұтатын кітап қана емес, ол өмірлік бағдар, мұратқа жетудің төте жолы, біздің баға жетпес рухани шамшырағымыз. Оған көзбен назар салсаңыз, әріптерді көресіз, ақылмен зер салсаңыз, ілім-білімді танисыз, ал жүрекпен оқысаңыз, Алла Тағаланың шексіз мейірімі мен құдіретін сезінесіз. Сонымен қатар, Құран Кәрім – қияметке дейін бір әрпі де өзгермейтін ұлы мұғжиза. Бұл жөнінде Алла Тағала «Хижр» сүресінің 9-аятында: «Ақиқатында Зікірді (Құранды) Біз түсірдік әрі Біз оны (өзгерту, бұрмалаудан) сөзсіз, сақтаушымыз» деп баяндаған.
\r\n\r\nҚұран Кәрімнен кейін көп оқылатын кітап – ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сирасы, яғни, өмірбаяны. Алла елшісінің тұтас өмірі ғана емес, бір сәтінің өзі кітапқа жүк болардай. Бір күні екінші күніне ұқсамайтын Пайғамбарлар мырзасының өмір жолы – адамзатқа қияметке дейін үлгі. Оның ғұмырнамасы әртүрлі қырынан зерттеліп, әлі күнге дейін жазылып келеді. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмір дерегін оқудың өзі – ғибадат. Оқып отырып та сауапқа кенелеміз, өйткені ардақты елшінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) есімі кездескен сайын оған салауат айту – мұсылмандық міндетіміз. Хадис кітаптарының да мұсылман өмірінде орны бөлек. Онда шариғат үкімдерінен бөлек, адамға қажетті рухани азық та табылады. Өйткені хадистер – ардақты Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) асыл сөздері мен күнделікті іс-әрекеті, яғни, ол да Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өмірбаяны іспетті.
\r\n\r\nБұдан кейін әр халықтың ұлттық әдебиеті – өзі үшін құнды мұра. Мәселен, қазақ халқының да ауыз әдебиеті, жазба әдебиетінің ұрпақ тәрбиесінде маңызы зор. Көшпенді халқымыздың ауыз әдебиетіндегі классикалық шығармалары бүгінде том-том кітапқа айналды.
\r\n\r\n«Асыл сөзді іздесең,
\r\nАбайды оқы ерінбе.
\r\nАдамдықты көздесең,
\r\nЖаттап, тоқы көңілге», – деп Сұлтанмахмұт Торайғыров айтқандай, Абай шығармалары да – қазақтың бірегей рухани мұрасы. Абайды оқыған адам кез-келген тақырыпта көсіле алады. Абайды оқып, шығармаларына рухани бойлай алған адам Алланы және адамзатты сүйе алмақ. Абайды таныған адам өнер-білімге, оқуға, Хақ пен халыққа қызмет етуге құштар болмақ.
Қазіргі таңда көркем әдебиеттен бөлек психологиялық, мотивациялық, танымдық бағыттағы кітаптар сұранысқа ие болып отыр. Әрине, бұл – заман талабы. Кітап шығарудағы негізгі мақсат – адамдарды кітап оқуға баулу. Өйткені кітап оқығанды қойған адам, ойлануды да қояды. Жасанды интеллект, суперкомпьютерлер қанша жерден мықты болса да, адам ақылының орнын басып, рухани қажетін де өтей алмайды. Ұл-қызымыз ғылым-білімге құштар болсын десек, олардың жастайынан кітап оқуына, кітаппен дос болуына мән беруіміз қажет.
\r\n\r\nЖүйелі түрде кітап оқу пендені терең ойға жетелеп, адамның бойына даналық дарытып, рухын оятады. Аллаға деген ықыласы мен махаббатын арттырып, Оның жазасынан сақтануға жетелейді. Адамның пайдалы кітаптарды оқып, ойлануы артқан сайын білімі артады, білімі артқан сайын амалы көбейеді. Адам Алланың ұлылығы туралы көп ойланса, Оған қарсы келуден тайсалатын болады.
\r\n\r\nТерең ойлану – адамның жүрегіне бір Жаратушының бар екендігіне берік сенім орнатып, иманын қуаттайды. Бір далалық кісіден: «Алланың бар екеніне қандай дәлел айтасың?» – деп сұрайды. Сонда ол: «Түйенің тезегі түйенің бар екенін білдіреді. Жерде жатқан із – жүріп өткен біреудің бар екенін көрсетеді. Ендеше жұлдызға толы аспан, шатқалды-сайлы жер, толқыны таласқан теңіз – соларды жаратқан құдіретті бір Жаратушының бар екенін білдірмей ме?!» – деп жауап берген екен.
\r\n\r\nТерең ойланған адам – өз-өзін есепке тартып, қандай қателік жібергенін түсініп, одан сабақ алады. Осылайша, иманы күшейіп, жаны тазара түседі. Жаратылыс жайлы терең толғану – адамның танымын арттырып, көкжиегін кеңейтеді. Адам табиғат жайлы ой жүгірткен сайын жаңа мағлұмат алады, пайдалы білімдерге қол жеткізеді.
\r\n\r\nХалқымыз: «Көп ойласаң – дана боласың, көп ойнасаң – бала боласың» дейді. Көп ойлану көп кітап оқумен келеді. Мұсылман адамның бойында табылуы керек болған ізгі қасиеттердің бірі – даналық. Даналық дегеніміз – әрбір істі өзіне қатысты орнына қоя білу. Бұл айтылған анықтамаға сай қандай адаммен қалай сөйлесуді, бір мәселені қалай жеткізуді, қай жерде не айту керектігін білетін адамды «дана адам» деп атаймыз. Ғалымдарымыз даналықтың белгісін білім мен ақыл арқылы дұрыс шешім қабылдау деп атаған. Кітап оқу – даналыққа бастайтын баспалдақ.
\r\n\r\nҚандай да бір адамға даналық берілсе, оған үлкен игілік берілгені. Қасиетті Құранда Алла Тағала «Бақара» сүресінің 269-аятында: «Кімге қаласа даналық береді. Ал кімге даналық берілсе, оған көптеген игілік берілген болады. Мұны ақыл иелері ғана түсіне алады» деген. Білімді дұрыс пайдалана білу кез келген адамның қолынан келе бермейді. Осы себепті де қасиетті Құранда Алла Тағала өзінің жолына біліммен емес, «даналықпен шақыр» деп бұйырады. Бұл туралы Құранда: «Адамдарды Раббыңның жолына даналықпен және көркем үгіт арқылы шақыр», – деп бұйырған («Нахыл», сүресі, 125-аят).
\r\n\r\nКітап оқу көрегендікке тәрбиелейді. Көрегендік дегеніміз – нұрлы ақыл мен жылы жүректің тоғысуы. Ғалымдар: «Ақыл мен жүрек үйлессе, ақиқат туады» деген. Көрегендік қасиеті дарыған адам сананы торлаған сан мыңдаған күмәндардан біржола арылады. Көрегендік – ақ пен қараны, ақиқат пен жалғанды ажырататын қарым-қабілет. Бұл қабілет кітап оқыған сәтте сараптау, талдау, салыстыру, ой жүгірту секілді дағдылар қалыптасқан кезде дами түседі.
\r\n\r\n2024 жылы Үкімет Қаулысымен Қазақстанда «23 сәуір – Ұлттық кітап күні» болып бекітілген еді. Бұл мереке Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлының қоғамда кітап оқу мәдениетін қалыптастыру мақсатында үшінші Ұлттық құрылтайдың негізгі сессиясында берген тапсырмасына байланысты белгіленді. Президент Ұлттық құрылтайдың үшінші отырысында сөйлеген сөзінде:
\r\n«Кітапқұмарлық – жақсы қасиет. Көптеген мемлекет Ұлттық кітап күнін атап өтеді. Біз, ең алдымен, жастарды кітап оқуға баулуымыз керек. Сонда жаппай кітап оқитын ұлтқа айналамыз», – деген болатын.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы құрылған күннен бастап елдің рухани дамуына тамшыдай болса да үлес қосуды мақсат етіп келеді. Соның ішінде кітап әзірлеу, оны басып шығару, діни сараптамадан өткізу ісін ертеден-ақ қолға алған еді. Ал 2019 жылы Діни басқарманың төл баспасы – «MUFTIYAT» баспасы ашылып, кітап шығаруды жүйелі түрде жолға қойды. Күні бүгінге дейін баспадан 80-ге жуық кітап жарық көріп үлгерді.
\r\n\r\nЕл тәуелсіздігінің 35 жылдығына орай Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының 2026 жылға арналған «35 айтулы шара» жоспарына сәйкес ҚМДБ орталық аппараты мен облыстардың бас имамдарына арналған «Рухани кітап айлығы» марафонын өткізуді қолға алдық. Бүгінде бұл жоба аясында мешіт жанынан құрылған оқырмандар клубы пайдалы кітаптарды оқып, оны кеңінен талқылап, парасатты пайымдарын бөлісуде. Осы ретте «Иман» журналының оқырмандарын да мешіт жанынан ашылған оқырман клубының жұмысына белсене қатысып, кітап оқып, рухани азық алуға, оны айналадағы адамдарға барынша жеткізуге шақырамын. Алла Тағала баршамызды ойы озық, парасатты, даналық жолын ұстанған пенделерінің қатарынан еткей. Әумин!
\r\n\r\nНаурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Төрағасы, Бас мүфти
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-05-04_094548810.png","field_name":"2026-05-04T09:46:10.442651+05:00"},{"id":177,"title":"Почему в ханафитском мазхабе практикуются не все сахих-хадисы?","text":"Вопрос о том, почему в ханафитском мазхабе на практике применяются не все хадисы, названные достоверными, часто возникает у тех, кто знакомится с исламским правом без предварительного изучения науки хадиса и усуль аль-фикх. На первый взгляд может показаться, что если хадис имеет степень «сахих», то он должен напрямую применяться в любом вопросе. Однако в классической методологии исламского права этот вопрос рассматривается глубже: учитываются не только степень достоверности цепочки, но и уровень передачи, содержание хадиса, его соотношение с Кораном, мутаватир-преданиями, практикой сподвижников и общими принципами шариата.
\r\n\r\nПоэтому ханафитский мазхаб не отвергает достоверные хадисы как таковые. Напротив, он стремится определить их место в общей системе доказательств, согласовать между собой священные тексты и применять их с учетом силы, контекста и правового значения каждого доказательства.
\r\n\r\nДля правильного понимания темы необходимо различать виды хадисов по количеству передатчиков. Согласно мнению большинства знатоков хадиса, предания делятся на два основных вида: мутаватир и ахад. Ученые ханафитского мазхаба, наряду с этими двумя категориями, выделяют также вид машхур. В ханафитской методологии это деление выглядит следующим образом: мутаватир, машхур и ахад [1; 2].
\r\n\r\nМутаватир — это хадис, переданный таким количеством людей в каждом звене цепочки, что практически исключается возможность их сговора для искажения информации. Например, если хадис передали многие сподвижники, затем многочисленные табиины, а после них — следующее поколение ученых, такое предание достигает уровня мутаватир.
\r\n\r\nК этой категории относятся сообщения о широко известных действиях Пророка Мухаммада (мир ему и благословение Аллаха), связанных с такими постоянными обрядами, как омовение, намаз, хадж, пост, азан и другие практики, совершавшиеся на глазах у большого числа мусульман.
\r\n\r\nВ классической усульной литературе подчеркивается, что подлинность мутаватир-хадисов является установленной настолько прочно, что они не нуждаются в обычной оценке вроде «сахих» или «хасан». Их достоверность рассматривается как очевидная и общеизвестная [3].
\r\n\r\nМашхур — это хадис, который в начале цепочки мог быть передан одним или несколькими передатчиками, но во втором и третьем веках по хиджре получил широкое распространение среди ученых и мусульманской общины. Хотя машхур не достигает степени мутаватир, в ханафитской методологии он занимает высокое положение и по правовой силе приближается к нему [2].
\r\n\r\nВ качестве примеров обычно приводятся хадисы о том, что «деяния зависят от намерений», что «Ислам основан на пяти столпах», а также хадисы о дозволенности протирания поверх обуви при соблюдении установленных условий.
\r\n\r\nТаким образом, машхур-хадисы также обладают особой силой, поскольку они были приняты и передавались мусульманской общиной широко и устойчиво.
\r\n\r\nАхад — это хадисы, которые были переданы ограниченным числом передатчиков и не достигли уровня мутаватир или машхур. Следование положениям хадиса ахад в правовых вопросах, как правило, обязательно, если он соответствует установленным условиям принятия.
\r\n\r\nИменно к хадисам ахад чаще всего применяется оценка достоверности: сахих, хасан, даиф или мауду. Это связано с тем, что такие хадисы, в отличие от мутаватир и машхур, требуют более тщательного изучения цепочки передатчиков, содержания и возможного соотношения с другими доказательствами.
\r\n\r\nВажно подчеркнуть: слово «сахих» указывает на достоверность хадиса с точки зрения определенных критериев оценки цепочки передачи и надежности передатчиков. Однако это не означает, что хадис автоматически и без дополнительного анализа становится самостоятельным основанием для правового вывода в каждом конкретном случае.
\r\n\r\nОценка хадиса как «сахих» или «даиф» во многом зависит от условий, которые конкретный ученый применяет к передатчикам и цепочке передачи. Поэтому один и тот же хадис мог оцениваться разными мухаддисами по-разному. Мнение одного ученого в оценке конкретного хадиса не всегда обязывает другого ученого, особенно если у него были иные критерии или дополнительные сведения [4].
\r\n\r\nКроме того, даже достоверный хадис необходимо рассматривать в совокупности с другими текстами по данной теме. В правовой методологии важно не только установить достоверность хадиса, но и понять: не был ли он отменен, не ограничивается ли другим доказательством, не относится ли к частному случаю и как он согласуется с Кораном, мутаватир-хадисами и практикой первых поколений мусульман.
\r\n\r\nУченые ханафитского мазхаба выдвигали ряд условий для принятия хадиса ахад в качестве правового доказательства. Ниже приведены некоторые из них.
\r\n\r\nЕдиничный достоверный хадис не может отменять или ограничивать ясный смысл аята Корана либо мутаватир-предания, если такое ограничение не подтверждается доказательством равной или более высокой силы. Коран и мутаватир-хадисы в вопросах достоверности занимают более высокий уровень, поскольку их передача не вызывает сомнений.
\r\n\r\nНапример, в одном из хадисов сказано:
\r\n\r\n«كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَجْمَعُ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ»
\r\n\r\n«Пророк (мир ему и благословение Аллаха) совмещал магриб и иша, когда спешил в пути» [5].
\r\n\r\nВнешний смысл этого хадиса может указывать на дозволенность объединения молитв во время путешествия. Однако в Коране сказано:
\r\n\r\n«إن الصلاة كانت على المؤمنين كتابا موقوتا»
\r\n\r\n«Воистину, намаз предписан верующим в установленное время» [6].
\r\n\r\nЭтот смысл также подтверждается многочисленными преданиями о совершении каждой молитвы в установленное для нее время. Поэтому в ханафитском мазхабе хадисы о совмещении молитв в пути не понимаются как разрешение совершать две обязательные молитвы в одно время без необходимости соблюдения их отдельных временных рамок.
\r\n\r\nХанафитские ученые объясняли такие хадисы как указание на так называемое внешнее совмещение: например, совершение магриба ближе к концу его времени, а иша — в начале его времени. В результате обе молитвы совершаются последовательно, но каждая остается в пределах своего установленного времени. Такое толкование согласуется с аятом о предписанном времени намаза и позволяет объединить оба доказательства без противоречия.
\r\n\r\nВ ханафитской методологии учитывается не только текст хадиса, но и практическое поведение сподвижника, который его передал. Если сподвижник передает хадис, но сам устойчиво поступает иначе, это может указывать на то, что хадис был отменен, имел особый контекст или понимался не в буквальном внешнем смысле.
\r\n\r\nВ качестве примера приводится хадис Абу Хурайры (да будет доволен им Аллах) о мытье посуды после того, как ее облизала собака. В хадисе упоминается семикратное промывание [7]. Однако от самого Абу Хурайры передается, что он мыл такую посуду три раза [8]. На основании этого ханафитские ученые пришли к выводу, что минимально обязательным является трехкратное мытье, а доведение до семи раз может рассматриваться как желательное действие.
\r\n\r\nПохожий подход применяется и в вопросе поднятия рук в намазе перед поясным поклоном и после него. Хадисы о поднятии рук известны, однако ханафитские и маликитские ученые не считают это действие постоянной сунной в намазе. Одной из причин является то, что Абдулла ибн Умар (да будет доволен им Аллах), несмотря на передачу части этих хадисов, по сообщению его ученика Муджахида, сам не поднимал руки, кроме как в начале молитвы:
\r\n\r\nعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: مَا رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ إِلَّا فِي أَوَّلِ مَا يَفْتَتِحُ الصَّلَاةَ
\r\n\r\nМуджахид сказал: «Я не видел, чтобы Ибн Умар поднимал руки в намазе, кроме как в самом начале молитвы» [9].
\r\n\r\nНа основании подобных сообщений ханафитские ученые рассматривали хадисы о постоянном поднятии рук как отмененные или как относящиеся к раннему периоду практики.
\r\n\r\nЕдиничный хадис не должен пониматься таким образом, чтобы его внешний смысл противоречил твердо установленным принципам шариата. Если такое внешнее противоречие возникает, ученые стремятся дать хадису толкование, согласующееся с более общими и сильными доказательствами.
\r\n\r\nНапример, в хадисе сказано:
\r\n\r\n«Закалывание плода животного осуществляется через закалывание его матери» [10].
\r\n\r\nВнешне это может означать, что если дозволенное животное было заколото по шариату, а в его утробе обнаружен мертвый плод, то мясо этого плода также становится дозволенным. Однако такой внешний смысл противоречит общему значению слов Всевышнего:
\r\n\r\nإِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ
\r\n\r\n«Вам запрещена мертвечина…» [11].
\r\n\r\nКроме того, в шариате дозволенность мяса связана с правильным закалыванием. Поэтому, по мнению имама Абу Ханифы (да помилует его Аллах), мертвый плод животного не дозволяется употреблять в пищу. Упомянутый хадис объясняется так: если плод оказался живым, его необходимо заколоть по правилам шариата, подобно тому как была заколота его мать [12].
\r\n\r\nЕсли хадис касается вопроса, который должен был быть широко известен среди сподвижников из-за частого повторения соответствующей практики, но при этом большинство из них поступали иначе, это становится основанием для более осторожного отношения к внешнему смыслу такого хадиса.
\r\n\r\nПримером является вопрос громкого произнесения «бисмиллях» перед чтением суры «аль-Фатиха» в намазах, совершаемых вслух. В некоторых хадисах упоминается громкое произнесение, однако передается, что большинство сподвижников не поступали так постоянно. Если бы громкое произнесение «бисмиллях» было устойчивой и обязательной практикой, оно не осталось бы малоизвестным, поскольку намаз совершался ежедневно и множество сподвижников молились за Пророком (мир ему и благословение Аллаха).
\r\n\r\nАнас ибн Малик (да будет доволен им Аллах) сказал:
\r\n\r\n«Пророк (мир ему и благословение Аллаха), Абу Бакр и Умар (да будет доволен ими Аллах) начинали намаз со слов: “Аль-хамду лилляхи рабби-ль-‘аламин”» [13].
\r\n\r\nВ другом сообщении, которое приводит Ибн Хузайма, сказано:
\r\n\r\n«Пророк (мир ему и благословение Аллаха), Абу Бакр и Умар (да будет доволен ими Аллах) произносили “бисмиллях” шепотом» [14].
\r\n\r\nХанафитские ученые объясняли хадисы о слышимом произнесении «бисмиллях» тем, что Пророк (мир ему и благословение Аллаха) мог произносить ее вслух на начальном этапе для обучения сподвижников либо произносил ее так, что ее могли услышать только стоявшие рядом. После того как эта практика стала известной, исчезла необходимость в постоянном громком произнесении [15].
\r\n\r\nПодобным образом рассматривается и вопрос поднятия рук в намазе. Если бы это действие было постоянной общеизвестной сунной, оно широко сохранилось бы в практике первых поколений [16]. Поэтому ханафитские ученые не считали его постоянной сунной в каждом намазе. Сходный принцип встречается и у имама Малика, который при оценке хадисов ахад учитывал практику жителей Медины, поскольку она рассматривалась как наследие практики Пророка (мир ему и благословение Аллаха) и его сподвижников [17].
\r\n\r\nПриведенные условия показывают, что ханафитский мазхаб не строит свою методологию на произвольном отказе от сахих-хадисов. Напротив, его задача — определить место каждого хадиса в общей системе доказательств и, насколько возможно, согласовать между собой Коран, сунну, практику сподвижников и правовые принципы шариата.
\r\n\r\nЕсли между текстами возникает внешнее противоречие, ученые сначала стремятся совместить их. Если совместить невозможно, они рассматривают вопрос отмены одного положения другим, более поздним доказательством, либо ограничивают общий смысл частным контекстом. Такой подход позволяет избежать поверхностного понимания хадиса и сохраняет целостность правовой системы.
\r\n\r\nЭта методология имеет основание в практике самих сподвижников. Известен случай, когда мать правоверных Аиша (да будет доволен ею Аллах) услышала хадис о том, что умерший человек подвергается наказанию из-за чрезмерного оплакивания его семьей [18]. Она не приняла внешний смысл этого сообщения, указав, что передавшие могли неправильно услышать или не полностью понять контекст. Затем она привела в качестве довода слова Всевышнего:
\r\n\r\nأَلَّا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ
\r\n\r\n«Ни одна душа не понесет бремя другой души» [19].
\r\n\r\nТем самым Аиша (да будет доволен ею Аллах) показала, что хадис не должен пониматься в противоречии с ясным смыслом Корана. В последующем этот хадис был истолкован так: умерший может быть наказан за оплакивание в том случае, если он сам завещал или одобрял подобные действия своей семье.
\r\n\r\nИмам ан-Насафи, объясняя этот принцип, сказал:
\r\n\r\n«Правильный подход заключается в том, чтобы каждое доказательство занимало свое место. Мы сделали Книгу Аллаха основой, потому что ее подлинность установлена вне сомнений. Что касается сообщения одного передатчика, то оно подчиняется ей: по нему действуют, если оно согласуется с Книгой Аллаха или если в Коране не сказано о том, что содержится в этом сообщении» [20].
\r\n\r\nТаким образом, ответ на вопрос «почему в ханафитском мазхабе практикуются не все сахих-хадисы?» заключается в следующем: степень «сахих» подтверждает достоверность хадиса с точки зрения передачи, но не отменяет необходимости правового анализа. Для вынесения решения учитываются уровень хадиса, его содержание, соответствие Корану, мутаватир-преданиям, общим принципам шариата, практике сподвижников и возможная отмена или уточнение его смысла другими доказательствами.
\r\n\r\nХанафитские ученые не отвергали достоверные хадисы без основания. Они рассматривали их в рамках целостной методологии, стремясь сохранить гармонию между священными текстами и практикой первых поколений мусульман. Поэтому в ханафитском мазхабе некоторые сахих-хадисы не применяются по внешнему смыслу, а толкуются, ограничиваются или рассматриваются как отмененные, если этого требует совокупность более сильных доказательств.
\r\n\r\n\r\n\r\n
Главный имам г.Астаны
\r\n Жусупов Ерболат Нурылдаулы
Расулулла (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) Осман бин Әбиластың көңілін сұрап келді. Ол ауырып жатқан еді. Сырқаты ауыр және шаншитын.
\r\n\r\n– Ауырған жерді оң қолыңмен жеті рет уқала да әрқайсысында: «Әузу бииззәтиллаһи уә қудрәтиһи мин шәрри ма-әжиду уә ухазиру деп оқы!», - деп бұйырды. Осман былай дейді:
\r\n\r\n– Aйтқанындай істедім. Ауруымнан айығып кеттім. (Бостанул-Арифин)
\r\n\r\nАйша анамыз айтқан:
\r\n\r\n– Бір жері ауырса Расулулла (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) «Фәләқ» және «Нас» сүрелерін оқып мүбәрәк қолына үрлеп, ауырған жерін сипайтын.
\r\n\r\nКөзі көрмейтін бір кісі Пайғамбарымызға (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) келіп: «Ия, Расулалла! Алла Тағалаға дұға ет, көздерім ашылсын» дейді. Пайғамбарымыз (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) оған былай дейді: «Жақсылап дәрет ал! Сосын, ия, Раббым, Саған жалынып-жалбарынамын. Сүйікті Пайғамбарың Мұхаммедті (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) уәсилә етіп (араға қойып), Сенен сұраймын. Ей, ең сүйікті пайғамбарым Мұхаммед (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын)! Сені уәсилә етіп, Раббыма жалбарынамын. Сен үшін дұғамды қабыл етуін қалаймын. Ия, Раббым, осы ұлы Пайғамбарыңды (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) маған шапағатшы ет. Оның құрметі үшін дұғамды қабыл ете гөр», - де. Ол кісі дәрет алып осылай дұға етті. Сол мезетте көздері ашылды. (Термези)
\r\n\r\n«Фатиха», «Аят әл-Курси» және «төрт Қул» (яғни «Кәфирун», «Ықылас», «Фәләқ», «Нас») сүрелерін 7 реттен оқып ауру кісіге үрленетін болса, Алланың қалауымен бүкіл қиыншылықтарға, дерттерге, сиқырға, көз тигенге, жануарлардың тістегеніне, шаққанына жақсы көмектеседі.
\r\n\r\nОқылған Құран Кәрімнің және дұғалардың әсер етуі үшін оқып жатқан адам бұған сеніп, науқас харам тағамдар мен күмәнді дәрі-дәрмектен барынша сақтануы керек. Ықыласпен, шын көңілмен тәубе етуі тиіс. Дұға да дәрі сияқты, Алла Тағала қаласа әсер етеді. Шипаны Алла Тағала беретініне сену керек.
\r\n\r\nПайғамбарымыз (Алланың оған салауаты мен сәлемі болсын) үш түрлі ем қолданған: Құран Кәрім, дұға оқыған және ғылыммен табылған дәрілерді қабылдаған. Сондықтан дәрігерлерге де қаралу керек. Ол да бір себеп. Алла Тағала барлық нәрсені себеппен жаратып, соларға ден қоюға әмір еткен.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-05-04_094708312.png","field_name":"2026-05-04T09:47:25.625026+05:00"},{"id":179,"title":"ӘБУ ХАНИФАНЫҢ ХАДИСТЕГІ ОРНЫ","text":"Имам Әбу Ханифа – Ислам әлеміндегі сүнниттік танымал төрт мәзһабтың бірі саналатын ханафи мәзһабының іргетасын қалаған ғалым. Ол һижраның 80 жылында (миләди 699 жылы) Ирактың Куфа қаласында дүниеге келіп, 150 жылы (миләди 767 ж.) 70 жасында Бағдат қаласында көз жұмған.
\r\n\r\nОл «Әбу Ханифа» деген лақап есіммен танымал болған. Ғалымның Әбу Ханифа деп аталу себебіне бірнеше деректер келтіріледі.
\r\nӘбу Ханифа «Ханиф» ислам дініне шынайы беріліп, соның жолымен жүрген, яғни «Діннің әкесі» деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар «ханиф» сөзі парсыларда сол кезде сия сауыттың аты болған деседі. Имам Ағзам сол кезде сия сауытын жанынан бір елі тастамайтын еді. Кейбір деректерде имам Әбу Ханифаның «Ханифа» атты қызы болған. Соның құрметіне Ханифаның әкесі деген мағынада «Әбу Ханифа» деп аталғандығы айтылады.
Имам Ағзам Әбу Ханифаның өзін ілімге арнауы, өмірін ілім үйренумен және оны басқаларға үйретіп, шәкірт тәрбиелеумен өткізуі, осы жолдағы шынайы ниеті мен қажырлы еңбегі ол кісінің Ислам тарихында есімі алтын әріптермен жазылуына себеп болды. Имам Шафиғи (Алла оны рақымына алсын) Әбу Ханифа жайында: «Адамдар фиқһ ғылымында Әбу Ханифаға қарыздар. Кімде-кім Әбу Ханифаның кітаптарын оқымаса, ғылымға бойламағаны және фиқһ ғалымы болмағаны», – дейді.
\r\n\r\nИмам Ағзам Әбу Ханифа – Ислам дінінің қайнар көздері Құран мен хадис ілімін терең меңгерген ғалым. Ол төртінші халиф Хазіреті Әлидің (Алла оған разы болсын) дәуірінде мұсылмандардың астанасы болған әрі уақыт өте келе ислам ілімдерінің ошағына айналған Куфа қаласында туып, сол жерде білім алды. Ол сонымен қатар ілім үйрену жолында қасиетті Мекке қаласына бірнеше мәрте сапар шекті.
\r\n\r\nИмамның шәкірті Әбу Юсуфтың (оны Алла рақымына алсын) айтуы бойынша: Әбу Ханифа он алты жасында әкесімен бірге Исламның бес парызының бірі – қажылықты өтеуге жолға шығады. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салуаты мен сәлемі болсын) мешітін зиярат етіп, Мәдина қаласына да барады. Сонда айналасына адамдар топталып алған бір қарт кісіні көзі шалған кішкентай Нұғман әкесінен әлгі қарт кісінің кім екендігін сұрайды. Әкесі: «Бұл Алла елшісін көрген сахаба. Аты-жөні Абдулла Жузу әз-Зубәйди» деп жауап береді. Әбу Ханифа: «Оның қандай артықшылығы бар?» деп тағы сұрайды. Әкесі: «Ол Пайғамбарымыздан (оған Алланың салуаты мен сәлемі болсын) хадистерді естіп-білген», - дейді. Әбу Ханифа қасына апаруын әкесінен өтінеді. Әкесі кідірместен айтқанын істейді, топты жара әлгі сахабаға жақындатады. Әбу ханифа әлгі сахабадан мынадай хадис естіп көкейге тоқиды: «Кімде-кім Алланың дінінде ғалым болса (фақиһ) Алла оның қайғы-мұнын жойып, күтпеген жерден несібесін береді».
\r\n\r\nСенімді деректерде Әбу Ханифаның хадис үйренуге қатты әуес болғаны туралы мәліметтер көп. Мысалы, әйгілі ғалым әз-Зәһәби «Сияр ағлам ән-нубәлә» атты еңбегінде Әбу Ханифаның Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбардың хадистерін үйренуге көңіл бөліп, осы мақсатта бірнеше мәрте сапарға шыққандығын жазады. Ол аталмыш еңбегінде Әбу Ханифаның хижра жыл cанағының 100-жылынан бастап, бұл мәселеге ерекше ден қойғанын айтып өтеді.
\r\n\r\nОның мүжтәһид ғалым екенін оны жақтаушылар да, оған сыни көзқараста болған ғалымдар да мойындаған әрі куәлік еткен. Сондықтан, оның кейінгі буынға қалдырған фиқһ іліміне қатысты мұрасы Ислам дінінің қайнаркөзі Құран мен сүннетке негізделеді деп нық сеніммен айтуға толық негіз бар. Соның бір айғағы ретінде «Муснадул-Имам Әби Ханифа» атты хадис жинағын айтуға болады. Бұл – Ханафи фиқһының қайнаркөзі болып табылатын хадистерді қамтыған құнды еңбек.
\r\n\r\nСуфиян ибн Уяйнә (Алла оны рақымына алсын): «Мені хадис ғылымына бағыттаған және мені хадис маманы еткен Әбу ханифа еді» деп, Оның хадис ғылымындағы басшылығын да тілге тиек етсе, Абдулла ибн әл-Мүбәрак (Алла оны рақымына алсын): «Егер хадис белгілі болып, оған байланысты бір ой-пікір керек болса, онда Мәлик пен Суфиян және Әбу Ханифаның пікірі дайын тұратын еді. Ал Әбу Ханифа – олардың ішіндегі ең зерегі, фиқһта терең бойлағаны, үшеуінің ішіндегі фиқһты да терең білетіні сол еді», - деген.
\r\n\r\nҰбайдулла ибн Амр әр-Раққи (Алла оны рақымына алсын): «Біз Әғмаш пен Әбу Ханифаның жанында отырғанымызда, біреу Әғмаштан бір мәселе туралы сұрап еді, Әғмаш: «О, Нұғман! Пәтуасын бер», – деді. Сөйтіп Әбу Ханифа оның пәтуасын беріп еді, әлгі кісі: «Мұны қайдан алдың?» – деп сұрады. Сонда Әбу Ханифа: «Өзіңіз келтірген хадистен алдым» – деді. Сонда Әғмаш: «Сендер – дәрігерсіңдер, ал біз – дәріханамыз», – деп айтты.
\r\n\r\nӘбу Яхия әл-Химмани (Алла оны рақымына алсын) былай дейді: «Мен Әбу Ханифаның былай дегенін естідім: «Түсімде Пайғамбардың (оған Алланың салуаты мен сәлемі болсын) қабірін қазып жатқанымды көрдім. Сөйтіп Басраға барып, бір кісіні Мұхаммед ибн Сиринге осы түсті жоруын сұрауды тапсырдым. Сонда Ибн Сирин: «Бұл – Алла Елшісінің (оған Алланың салуаты мен сәлемі болсын) хадистерін тарататын адам», – деді». Басқа бір риуаятта: «Бұл – пайғамбарлықтың ілімін таратып жүрген адам», – деп келген.
\r\n\r\nХатиб әл-Бағдади (Алла оны рақымына алсын) «Тариху Бағдад» кітабында былай деп келтірген: «Сағид ибн Сәлим әл-Басри былай дейді: Әбу Ханифаның: «Атоны Меккеде көріп, одан бір мәселе туралы сұрадым. Сонда ол: «Сен қай жерденсің?» – деп еді, мен: «Куфа еліненмін», – дедім. Ол: «Сен діндерін бөлшектеп, топ-топ болған жерденсің ғой?» – деп еді, мен: «Иә» – дедім. Ато: «Сен қай топтансың?» – деді. Мен: «Бұрынғыларға тіл тигізбейтін, тағдырға иман келтіріп, ешкімді күнәсі үшін кәпір демейтін топпын», – дедім, Ато маған: «Жақсы біледі екенсің, осы жолыңнан тайма!» – деді».
\r\n\r\nХакім Абайдың «Болмасаң да ұқсап бақ, бір ғалымды көрсеңіз» деген өсиетті сөзіне сай, біз де имам Әбу Ханифаның (оны Алла рақымына алсын) тағылымға толы ғұмырын өзімізге үлгі етіп, артында қалған мол білім мұрасын терең танып, ықыласпен оқып, оны өмірімізде жүзеге асыруға бар ынта-ниетімізді салуымыз қажет.
\r\n\r\nИслам МАРАТҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Діни оңалту бөлімінің маманы
\r\n\r\nМұнара газеті, №3
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-05-12_101930133.png","field_name":"2026-05-12T10:19:45.675485+05:00"},{"id":180,"title":"ҚҰРАН ЖӘНЕ ТАБИҒАТ","text":"Табиғат – тіршілік атаулының құтты қонысы, жер бетіне көрік беріп тұрған Алланың жаратылысының бірі. Айналамызға көз салсақ, кездейсоқ болуы мүмкін емес керемет сұлулықты, үйлесім мен ерекше жүйені байқаймыз. Алла Тағала Құранның «Фатиха» сүресінің 2-аятында: «Әлемнің Раббысы Аллаға мақтаулар болсын», – деп Өзінің бүкіл жаратылыстың, әлемдердің Иесі екенін айтқан. Ал табиғатты біздің пайдалануымыз әрі ғибрат алуымыз үшін жаратқан.
\r\n\r\nАлла Тағала Құранда: «Сондай-ақ көктер мен жерді және олардың арасындағыларды алты күнде жараттық әрі (одан) Бізге еш шаршау болған жоқ» («Қаф» сүресі, 38-аят), – деген. Алла Тағала бұл әлемді жаратып қана қоймай, оны ерекше сұлу, көркем еткен. Құран Кәрімде жаратылыс туралы айтылған аяттардың бірінде: «Адамдардың қолымен істегенінен (күнәларының кесірінен) құрлық пен теңізде бүлік (апаттар, кесел-кесапаттар) пайда болды. (Ондай апаттар) олардың істегенінің бір бөлігін (жазасын) татуы үшін (пайда болды)! Бәлкім, олар (тәубеге) қайтар» («Рум» сүресі, 41-аят). Тәпсір ғалымдары бұл аяттағы «бүлік» сөзі адамдардың күнәсі мен қарсылығының кесірінен қуаңшылық, өрт және селдің салдарынан көбейіп, берекенің жоғалып, зиянының көбеюі деген. Өйткені жер мен көктің түзелуінің адамдардың бағынуына қатысы бар.
\r\n\r\nҚұранда экологиялық жауапкершілік пен табиғатқа қамқорлық туралы да айтылады. Алла Тағала: «Жер түзетілгеннен соң, жер бетінде бұзақылық жасамаңдар. Алладан қорқып, Оның мейірімінен үміт етіп Оған дұға қылыңдар»,– деген («Ағраф» сүресі, 56-аят). Бұл табиғатты қорғау, оған зиян келтірмеу керектігін білдіреді. Өйткені адамзат қоршаған ортасыз, табиғатсыз өмір сүре алмайды. Алланың мейірімен адам баласы табиғатты пайдаланып, өз қажеттілігін алады. Сондай-ақ Алла Тағала Құранда табиғаттың даналықпен жаратылғаны жөнінде былай дейді: «...Ақиқатында, осыларда, сөзсіз, түсінетін адамдар үшін жер бетінде белгілер бар» («Рағыд» сүресі, 4-аят). Бұл табиғаттың бізге ұсынатын сабақтары мен даналығына көз жеткізу үшін оны зерттеп, түсінуіміз керек екенін көрсетеді.
\r\n\r\nҚұранда табиғат Алланың мейірімі мен құдіретінің белгісі екені айтылады. Алла Тағала былай дейді: «Жерді жемісті ету үшін сендерге көктен жаңбыр жаудырды, одан сусын берді және сол арқылы мал жаятын өріс шығарды» («Нәхл» сүресі, 10-аят). Бұл – Алланың мейірімі. Адамзаттың игілігі үшін барлығын жаратқан Аллаға шүкір етуімізді еске салады.
\r\n\r\nТабиғатқа жанашырлықпен қарау – құлшылық әрі үлкен сауап. Алла Тағала адам баласын жер бетін көркейтуге, түрлі бүлінуден қорғауға шақырады. Шариғатта табиғи байлықтарды пайдаланудың өз ережесі мен заңдылығы бар. Құранның талабы бойынша, табиғатты пайдаланудың ең маңыздысы – ысырап етпеу және шектен шықпау. Алла Тағала Құранда: «Ішіп-жеңдер, бірақ ысырап етпеңдер», – деп әмір етеді. Ысырап және табиғи байлықтарды оңды-солды шашу – жаратылыс заңдылығына қайшы. Өйткені Алла өлшеп, белгілі дәрежеде жаратқаны жөнінде «Қамар» сүресінің 49аятында: «Шын мәнінде әр нәрсені бір өлшеумен жараттық», – дейді. Табиғи байлықты шектен тыс пайдалану әлемдік тепе-теңдікті бұзады. Сондай-ақ қоршаған ортаны бүлдіріп, зиян тигізу де экологиялық апаттарға алып келетінін ұмытуға болмайды.
\r\n\r\nҚұранда табиғаттың Алланың бірлігі мен хикметінің белгісі екені айтылады. Алла Тағала Құранда: «Өздерің көріп жүрген көкті ешбір тірексіз жаратқан – Алла. Сосын Аршыны меңгерді. Және күн мен айды бағындырды», – дейді («Рағыд» сүресі, 2-аят). Аятта көктің ешбір тіреусіз Алланың құдіретімен тұрғаны айтылады. Бұл да – осыны жаратқан, бар еткен хикмет иесі болған Алланың бар екенінің бір дәлелі. Жаратушы Иеміз күнді де, айды да пенделеріне пайдалы етті.
\r\n\r\nҚұранда табиғатты қорғау және қалпына келтіру қажеттігін де атап өтеді: «Жер бетіндегі қандай да бір жануар не қос қанатты құстар; (барлығы да) өздерің (уа, адамдар) секілді үмбеттер» («Әнғам» сүресі, 38-аят). Алла Тағала «Уақиға» сүресінің 63-аятынан бастап егін, ағаш, су жайлы айта келіп 82-аятта: «Расында берген ризыққа шүкір етудің орнына оны жасынға шығарасыңдар ма?» – дейді. Бұл аяттар – Алланың жалғыз дара екеніне және құдіретіне дәлел. Табиғатты қорғау және қалпына келтіру қажеттігін айтып, қоршаған ортаға қатысты бағыт-бағдар береді. Бұл бағыт-бағдарлар адамдарға табиғатты сақтау мен қорғаудың мүмкіндіктері мен жолдарын түсінуге, оның берген мүмкіндіктеріне ризашылық білдіруге, өсімдіктерді қорғау мен қамқорлық жасауға бағытталған. Себебі нығметке шүкірлік ету оны сақтаумен, қорғаумен және
\r\nаялаумен іске асады.
Қорыта айтқанда, Құран мен табиғат бізге құлшылық пен шүкірлік туралы сабақ береді. Жаратқанның разылығы үшін жаратқанына шүкірлік етіп, табиғатқа зиян тигізбей пайдалануымыз керек. Табиғат Алланың хикметінің, бірлігінің белгісі екенін ұмытпайық!
\r\n\r\n\r\n\r\n
Арман ҚУАНЫШБАЕВ,
\r\n\r\nРАНТ мүшесі
\r\n\r\n«Иман» журналы, №7, 2023 жыл
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-05-12_102022708.png","field_name":"2026-05-12T10:20:37.976783+05:00"},{"id":181,"title":"Маулид — любовь к Пророку или нововведение?","text":"Как сказал мудрый Абай: «Аллах - совершенен изначально, Пророк - истинен, если ты верующий, учись и старайся подражать ему», - таким образом, каждому мусульманину вменено в обязанность познавать своего Создателя и своего Пророка.
\r\n\r\nВ Священном Коране сказано: «Скажи (о, Мухаммад): «Если вы по-настоящему любите Аллаха, то следуйте за мной, тогда Аллах возлюбит вас и простит ваши грехи...» (Сура «Али Имран», аят 31), этот аят повествует о том, что любовь к Аллаху берёт своё начало в подчинении Пророку. В отношении этого аята Хасан Басри (да будет доволен им Аллах) сказал: «Аллах испытывает этим аятом тех людей, которые говорят, что любят Его».
\r\n\r\nУчёный ханафитского мазхаба, имам Ибн Абидин (да будет доволен им Аллах), в своём анализе труда Ибн Хаджара о Маулиде, сказал: «Одно из похвальных нововведений (бид'а) — это проведение мероприятий в месяц рождения нашего Пророка (да благословит его Аллах и приветствует)». Вместе с тем, учёный добавил: «Собираться, чтобы послушать историю Пророка Мухаммада (да благословит его Аллах и приветствует), — это одно из самых великих видов поклонения, приближающих к Аллаху. Поскольку такие истории содержат много чудес и салаватов».
\r\n\r\nВыдающиеся сподвижники делились друг с другом воспоминаниями о Пророке (да благословит его Аллах и приветствует) и тем самым утоляли свою тоску. Кроме того, они сделали привычкой рассказывать своим семьям о нравоучительной жизни Пророка. Табиины, последовавшие за сподвижниками, также жили с любовью к Пророку. Их особое уважение к Пророку (да благословит его Аллах и приветствует) чувствовалось в каждом слове и действии. Например, имам Малик тщательно готовился к урокам по хадисам. Он совершал омовение, надевал свою лучшую одежду или тюбетейку и проводил урок с особым вниманием и прилежностью. А у хадисоведа Уакиг ибн Джарраха во время урока хадисов наступала такая тишина, что был слышен звук пролетающей мухи. Табиина Саида ибн Мусаяба как-то спросили об одном хадисе. Учёный в это время был болен и лежал в постели. Тем не менее, он нашел в себе силы, чтобы приподнятся и рассказать хадис. Таких примеров любви сподвижников и табиинов к Пророку (да благословит его Аллах и приветствует) очень много. Бесспорно, в наше время, когда ценности деградируют и искажаются, крайне важно изучать нравоучительную жизнь Султана обоих миров, получать уроки из его жизни и наставлять этим людей.
\r\n\r\nИбн Хаджар Аскалани (да будет доволен им Аллах) сказал: «Основа Маулида – это бид'ат (новшество, сформировавшееся со временем). Мы не знаем преданий о чем-либо подобном от мусульман, живших в первые три века Ислама. Однако, обычай проведения Мавлида имеет и хорошие, и плохие стороны. Если брать его хорошие стороны и оставлять плохие, то Мавлид можно назвать благим новшеством. В противном случае, проведение его нельзя назвать хорошим делом. Я нашёл шариатские доказательства для Мавлида в двух сахихах (то есть в трудах Бухари и Муслима). Когда Пророк (да благословит его Аллах и приветствует) переселился в Медину, он увидел, что иудеи постятся в день Ашура. На вопрос о причине они ответили: «Это день, когда Аллах утопил фараона в море и спас Мусу. Поэтому, мы постимся в этот день в знак благодарности Аллаху». (Бухари, Муслим). Из этого хадиса мы понимаем, что необходимо благодарить Аллаха за Его милости или за спасение от трудностей и бед. И эта благодарность повторяется каждый год в тот же день. Благодарность выражается посредством нескольких видов поклонения: земной поклон (суджуд), пост, раздача милостыни, чтение Корана. А есть ли большая милость, чем ниспослание Милосердного Пророка (да благословит его Аллах и приветствует) человечеству? Поэтому Мавлид должен проходить в рамках поклонения, выражающего благодарность Аллаху. Например, чтение Корана, угощение людей и воспевание Пророка (да благословит его Аллах и приветствует)».
\r\n\r\nОшибочно категорично заявлять, что Маулид — это бид'а и противоречит нашей священной религии. Бид'а, строго запрещённая шариатом — это то, что противоречит Корану, сунне, пути сподвижников и единому мнению учёных.
\r\n\r\nКогда Пророка (да благословит его Аллах и приветствует) спросили: «Почему вы поститесь по понедельникам и четвергам?», он ответил: «В этот день я родился. И в этот день мне был ниспослан Коран». (Абу Дауд).
\r\n\r\nДействительно, в наше время, когда ценности искажаются, крайне важно изучать и распространять жизнь Пророка (да благословит его Аллах и приветствует), являющегося идеалом совершенного человека, и обучать этому как молодежь, так и людей почтенного возраста. Цель, обладающего глубокой историей Мавлида — донести до народа поучительную жизнь и образцовый путь Пророка (да благословит его Аллах и приветствует), рассказать о его Сунне. Наши предки в месяц Маулид собирались вместе, читали Коран, исполняли посвященные Маулиду стихи имама Барзанджи, и произносили салаваты, выражая свою любовь к Пророку (да благословит его Аллах и приветствует).
\r\n\r\nОтносительно Маулида, учитель имама Науауи, Абу Шама (да будет доволен им Аллах) сказал: «Лучшее из новшеств — это празднование дня рождения Пророка (да благословит его Аллах и приветствует), которое произошло в городе Ирбил: раздача милостыни, хорошие дела, нарядная одежда, радость. А также выражение благодарности Аллаху за Пророка, который был послан как милость для миров. Впервые это начал шейх Омар бин Мухаммад в городе Мосул, современник полководца айюбидов Нуриддина Махмуда Занки.
\r\n\r\nПервое посвящённое Пророку стихотворение было написано при его жизни. Эта касыда называется «Бурда». Упомянутая касыда является произведением поэта по имени Ка'б бин Зухайр. Когда поэт читал эту поэму, Пророк (да благословит его Аллах и приветствует) в знак прощения накинул на его плечи свою накидку. Вот почему касыда была названа «Бурда» (накидка). Ка'б ибн Зухайр происходил из семьи поэтов. Его отец и дед также были поэтами. Не будучи ещё мусульманином, Ка'б читал стихи, высмеивающие Пророка (да благословит его Аллах и приветствует). Когда Мекка была завоевана, его брат Буджайр отправил Ка'бу письмо, сообщая о случившемся. В послании Буджайр сказал Ка'бу: «Если ты признаешь свою ошибку и придёшь просить прощения, он простит». Поэт понял, что его стихи, порочащие Посланника Аллаха (да благословит его Аллах и приветствует), далеки от истины, и раскаялся. Он решил просить прощения, и чтобы искупить свою вину, написал поэму. Прибыв в Медину, он в присутствие Пророка (да благословит его Аллах и приветствует) начал читать своё стихотворение и, когда он дошел до строк: «Посланник Аллаха — это свет, Острый меч, вышедший из ножен Аллаха», — Пророк (да благословит его Аллах и приветствует) снял и отдал ему свою накидку. Это было знаком прощения поэта. Таким образом, эта поэма проложила путь для стихов, посвященных Пророку (да благословит его Аллах и приветствует).
\r\n\r\nПодводя итог, можно сказать, что Маулид имеет глубокий смысл и поучительное значение. В Маулиде можно ознакомиться с жизнью Пророка (да благословит его Аллах и приветствует), узнать тайны Сунны и мудрость хадисов. Это даёт прекрасную возможность познакомиться с ценностями нашей религии - Ислам.
\r\n\r\nВ нашей священной религии положение средства, способствующего достижению цели, имеет тот же ранг, что и положение самой цели. Шариат говорит: положение действия, способствующего выполнению фарда (обязательного), также является фардом. Например, совершение намаза – это фард, а ключ к намазу – омовение. Точно так же действие, способствующее выполнению обязательного дела, также является обязательным. Познание Пророка – это обязанность каждого мусульманина. Следовательно, изучение его биографии на том же уровне является обязательным. В хадисе говорится: «Вы не станете совершенными в вере, пока не полюбите меня больше, чем своих родителей, своих детей и всех людей», (Бухари), таким образом, любовь к Пророку – неотъемлемая часть веры. Каждый шаг, ведущий к любви к Пророку, является обязательным. В связи с этим хадисом Ибн Раджаб Ханбали (да будет доволен им Аллах) сказал: «Любовь к нашему Пророку бывает двух ступеней. Первая – обязательная. Это принятие шариата, принесенного нашим Пророком от Всевышнего Аллаха, с любовью и довольством. Не отклоняться от пути, указанного Пророком. Неукоснительно выполнять каждое его повеление, избегать каждого его запрета. Вот это и есть обязательная мера любви к Пророку. И без этого вера не будет полной. Вторая ступень – это добровольная (фазилет). Это значит считать нашего Пророка (да благословит его Аллах и приветствует) примером во всех обстоятельствах. Следовать его Сунне, брать пример с его нрава и поведения. Даже в повседневных действиях, таких как одевание, еда и питье, брать пример с Пророка».
\r\n\r\nВ заключение хотелось бы подчеркнуть, что чтение Мавлида имеет огромное значение и глубокий смысл. В Маулиде знакомятся с жизнью нашего Пророка (да благословит его Аллах и приветствует), изучаются тайны Сунны и мудрость хадисов. Это дает большую возможность приблизиться к пониманию и ценностям нашей священной религии.
\r\n\r\nТолеби ОСПАН,
\r\n\r\nГлавный имам города Алматы
\r\n\r\nМұнара газеті, №17
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-05-18_115458154.png","field_name":"2026-05-18T11:55:07.443839+05:00"},{"id":182,"title":"ЫҚЫЛАС ПЕН ТАҚУАЛЫҚТЫҢ ӨЛШЕМІ","text":"Ықылас – асыл дініміз Исламдағы мұсылманға қажетті ең маңызды қасиеттің бірі Ықылас ұғымы ниетті барлық бөтен мақсаттардан тазарту, барлық іс-амалды тек Алланың разылығы үшін жасау деген мағынаны білдіреді. Ықылассыз жасалған амалдан қайыр жоқ. Ал шынайы ниетпен жасалған кішкентай амалға үлкен сауап жазылады.
\r\n\r\nАдам өз ісін өзгелердің мақтауы, пайдасы немесе атақ үшін емес, тек Жаратушының разылығы үшін жасауы керек. Исламда әрбір амал ең алдымен ниетке қарай бағаланады. Ардақты Мұхаммед пайғамбар (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Амалдардың қабыл болуы ниетке байланысты. Кімде кім неге ниет етсе, оның қарымтасын алады», – деген. Біз бұл хадистен кез келген құлшылықтың басты шарты дұрыс ниет екенін анық аңғарамыз.
\r\n\r\nАдам барлық амалдарын тек Алланың разылығы үшін істеуге ұмтылуы қажет. Ислам тарихына қарасақ, кітап иелері өздеріне ақиқаттың айқын дәлелі келгеннен кейін өз араларында бөлініп кетті. Кітап иелері ақырғы Пайғамбар келген соң кейбіреулері оған иланса, енді біреулері мойындамай өз араларында қайшылыққа түсті. Әйтпесе кітап иелері оған дейін кітаптарындағы сүйінші хабар мен белгілерге қарап соңғы Пайғамбардың келетініне қатысты өзара келісімде болатын.
\r\n\r\nБұл туралы Алла Тағала былай дейді: «Әйтпесе оларға да хақ дінді шын көңілден толық қабылдап, «таухид» сенімімен бір Аллаға риясыз құлшылық ету, намаз оқуға, зекет беруге бұйырылған еді. Нағыз тура, мінсіз дін, міне осы!» («Бәйинә» сүресі, 5-аят). Ықылас адамды риядан және екіжүзділіктен сақтайды, құлшылығын мәнді етеді, ал амалдарына береке береді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла тек Өзі үшін шынайы ықыласпен жасалған амалдарды ғана қабыл етеді», – деген.
\r\n\r\nАбай Құнанбайұлы:
\r\n«Руза, намаз, зекет, хаж – талассыз іс,
\r\nЖақсы болсаң, жақсы тұт бәрін тегіс.
\r\nБастапқы үшті бекітпей, соңғы төртті,
\r\nҚылғанменен татымды бермес жеміс», – деп жырлайды. Әрине ораза, намаз, зекет, қажылық – әр мұсылманға міндетті, күмәнсіз парыз амалдар. Шынайы мұсылман осы парыз амалдардың талаптарын толық ұстануы керек. Бұл өлеңде Абай атамыз ең маңызды нәрсеге ишара етеді. «Бастапқы үш» дегені – иман (сенім), ықылас (ниет), ихсан, яғни тақуалық (ішкі рухани тазалық). Яғни, адамның жүрегі түзелмей, амалы түзелмейтінін меңзеп тұр. Осылайша: «Қылғанменен татымды бермес жеміс» дейді. Сыртқы ғибадаттар, мысалы намаз, ораза, қажылық сынды амалдар толық орындалса да, егер ішкі таза ниет, мықты иман мен ықылас болмаса, оның рухани пайдасы аз болады.
Алла Тағала пендесін түрлі нәрселермен сынайды. Бұл сынақтардың түпкі мәні – пендесін тақуалыққа тәрбиелеу. Соның бірі – құрбан шалу рәсімі. Себебі «құрбан» сөзі «жақындау» деген мағынаны білдіреді. Демек пенде Алланың разылығын көздеп, Оның мейіріміне бөленуді шынайы қалап құрбан шалу арқылы Жаратқанның жарылқауына бөленеді.
\r\n\r\nҚұрбан шалудың шариғаттағы анықтамасы мынадай: Құдайға құлшылық ниетімен белгілі бір уақытта ереже-шарттарын сақтай отырып, мал шалу. Кімнің бір қойды сатып алып, оны құрбандыққа шалуға шамасы жететінін Алла жақсы біледі. Құдай біздің ішкі ниетімізден де толық хабардар. Сондықтан құрбан шалудың негізгі мақсаты – адамды Аллаға жақындату. Тіпті құрбан шалуға шамасы келмеген адамдар бұл күндері мұқтаждарға садақасын беріп, Құдайдың мейірімінен үміт етеді. Құрбан айт күндері әр адам өзінің материалдық мүмкіндігі аясында құрбан шалып, жақсы істерге ұмтылатыны сондықтан.
\r\n\r\nҚұрбан шалу – Аллаға деген ықыластың үлкен белгісі. Исламдағы барлық құлшылықтың түпкі мәні мен мақсаты – пенденің ықыласын арттыру, шынайы ниетті шыңдау. Өйткені қорасында қойы бар шаруа немесе қолында қаражаты бар адам малдың ең жақсысын, яғни семізін, ірісін Алла жолына арнап, құрбандыққа шалады.
\r\n\r\nЖаратушы Иеміз Құранда мұсылман баласына ең жақсы көрген нәрсені садақа етуді, яғни Алла жолында жұмсауды бұйырған. Бұл туралы қасиетті кітабымызда былай делінген: «Жақсы көрген нәрселеріңді Алла жолында жұмсамайынша жақсылыққа қол жеткізе алмайсыңдар. Не берсеңдер де Алла оны сөзсіз толық біледі» («Әли Имран» сүресі, 92-аят). Жомарт жан Алла үшін барын аямайды. Жақсы көретін дүниесінің ең жақсысынан құрбан шалып, садақа береді. Мұндай игі ыждағатпен орындаған адам міндетті түрде жақсылыққа кенеледі.
\r\n\r\nИслам тарихынан белгілі, Ибраһим пайғамбар (оған Алланың сәлемі болсын) қартайған шағында қаншама жыл күткен баласын құрбандыққа шалып жатқанын түсінде көреді. Бұл Раббысының әмірі екенін түсінген ол шынайы берілу, толық мойынсұну ниетімен ауыр сынақ бола тұра үлкен құрбандық жасауға бел буады.
\r\n\r\nАлланың сынағынан сүрінбей өткен Ибраһим пайғамбарға (оған Алланың сәлемі болсын) көктен көк қошқар түсіріледі. Құрбан шалу рәсімі осы сәттен бастап мұсылман үмбеті үшін сүннет амал болып қалды.
\r\n\r\n«Құрбан шалу – Ибраһим бабаларыңның салып кеткен жолы. Құрбандыққа шалған малдарыңның әрбір тал қылшығы үшін сауап аласыңдар», – деген хадистің мәні осында жатыр.
\r\n\r\nАдам баласы қажет кезде Алла жолында ең құнды нәрсесін қия білуі керек. Ибраһим пайғамбар (оған Алланың сәлемі болсын) үшін ең бағалы, ең құнды, ең сүйікті, жүрегімен жақсы көрген перзенті болса, соның өзін Алла үшін еш ойланбастан құрбан етуге дайын болған еді. Алдында екі таңдау тұрғанда еш қиналмастан Жаратушысының разылығын таңдады. Біз бұдан Алланың разылығы ең жоғары құндылық екенін жіті түсінеміз.
\r\n\r\nШын мәнінде Алла біздің мал-мүлкімізге, бала-шағамызға, атақ-абыройымызға, мансабымызға мұқтаж емес.
\r\n\r\nҚасиетті Құранда: «Аллаға олардың еттері де, қандары да жетпейді. Оған жететін нәрсе – жүректеріңізге ұялаған тақуалықтарың (шынайы ниеттерің)» («Хаж» сүресі, 37-аят) делінген. Алла Тағала біздің шынайы ықыласымыздың дәрежесіне қарай мәртебемізді де жоғары көтереді. Өйткені тапқан табысының белгілі бір үлесін Алла жолына арнау үлкен жомарттықты қажет етеді. Бұл – сараң адам үшін ауыр амал. Тіпті ондай адамдарға құрбандық жасау бақыты бұйырмайды.
\r\n\r\nҚұрбан шалу рәсімінің жеке адамға тигізер пайдасына келер болсақ, ең әуелі пенде бұл арқылы Аллаға жақындай түседі, тақуалығын арттырады. Құрбан шалу амалы адамның Аллаға деген шүкірін көбейтеді. Жүрегіміздегі Аллаға деген махаббатты оятып, ықыласымызды арттыра түседі. Сонымен қатар дүниеге деген сүйіспеншілігімізді азайтады. Жүректі дүниеқұмарлықтан тазартады.
\r\n\r\nЖүректі кір шалса, ол жерге иман ұяламайтыны белгілі. Шын мәнінде Жаратушыға жақындататын амалдардың бірі – Алла жолында дүние жұмсау. Хақ Тағала жақсылық жолында шынайы ниетпен дүние жұмсаған адамның байлығына береке нәсіп етеді.
\r\n\r\nҚұранда: «Сендер игілік жолында не сарп етсеңдер де, Алла оның орнын толтырады. Ол ризық берушілердің ең қайырлысы» («Сәбә» сүресі, 39-аят) делінген.
\r\n\r\nҚұрбан шалудың қоғамға тигізер пайдасы да ұшан-теңіз. Сол үшін асыл дініміз жағдайы келген мұсылманға құрбан шалуды міндеттеген. Тіпті Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Шамасы жете тұра құрбан шалмаған жан намаз оқитын орнымызға жақын да жоламасын!» – деп қатаң ескерткен. Иә, байдың малында кедейдің ақысы бар. Қара суды қанағат тұтып жүрген жандар мейрам күндері ет жеп, мәз-мейрам күй кешеді.
\r\n\r\nҚұрбан айт – бай мен кедейдің арасына мейірімділік сезімдерін сыйлайтын сәт. Расында айт – ағайын арасын жақындастыра түсетін, адамзат баласын имандылыққа ұйытып, қанағат пен тәубеге шақыратын ұлық мейрам. Бұл күндері барша мұсылман құрбан шалумен ғана емес, Ұлы Аллаға ұнамды әрбір ізгі амалы арқылы Раббысының разылығына, рақымына жақындай түседі.
\r\n\r\nЖаратушыға иман келтірген үмбеттің әрбір ғибадаты, құлшылығы, тіршілігі Алла Тағалаға бойсұнушылыққа, шынайы тақуалыққа негізделген. Хақ Тағала Құран Кәрімнің «Әнғам» сүресінде былай деп бұйырды: «Шын мәнінде, менің намазым да, құлшылығым да, тіршілігім де, өлімім де әлемдердің Раббысы Алла үшін» деп айт. Сондықтан да мүміннің қуанышы, мерекесі де Жаратушымен бірге, Раббысының әмір-тыйымын орындау арқылы болады.
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) мұсылман үмбетін таныған адамға да, танымаған жанға да ас беруді, оған қайырымдылық жасауға үндеген. Шын мәнінде Құрбан айт ренжіскен кісілердің көңілін жібітеді. Құрбан айт қоғамда әлеуметтік мәселелерді шешуге оң ықпал етіп келеді. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жыл сайын Құрбан айт мейрамы кезінде жомарт жандардың көмегінің арқасында мыңдаған тұрмыс жағдайы төмен отбасыларға, жетімдерге, қараусыз қалған қарттарға, жалғыз басты аналарға, жалпы көмекке мұқтаж жандарға құрбандық етін үлестіріп келеді. Имамдарымыз Құрбан айт күндері қоғамға қайырымдылық істерді дәріптеуге барынша үлес қосуда.
\r\n\r\nҚұрбан айттың негізгі мәні – мұсылмандар арасында өзара мейірімділік, жомарттық, қайырымдылық, қанағат сынды адамгершілік құндылықтарды қалыптастыру екенін естен шығармаған абзал. Алланың рақым нұры төгілетін айтта жұртымызға жақсылық жасап, көпшіліктің ризашылығына бөленейік.
\r\n\r\nАлла Тағала еліміз бен жерімізге берекесін жаудырып, шалған құрбандықтарымызды, берген садақаларымызды, айт күндері амалға асырған әрбір игі істерімізді қабыл еткей. Әумин!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-05-18_115524412.png","field_name":"2026-05-18T11:55:33.857903+05:00"},{"id":183,"title":"ЗҰЛ-ХИЖЖА АЙЫНЫҢ 10 КҮНІ","text":"Алла Тағала Өзінің пенделеріне мейірім етіп, олардың ізгі амал жасап, сауапқа кенелуіне үшін кейбір күндер мен түндерді өзгелерінен артық етіп бекітті. Сол ерекше берекелі уақыттардың бірі – зұл-хижжа айының алғашқы он күні. Бұл күндер – мұсылман баласының Раббысының кешіріміне бөленуге ұмтылып, құлшылық пен игі амалдарға ерекше ынта танытуы қажет кезең.
\r\n\r\nЗұл-хижжа айы – Исламдағы ең қадірлі әрі қасиетті айлардың бірі. Әсіресе, оның алғашқы он күнінде жасалған әрбір ғибадаттың сауабы еселеніп, Алланың алдында дәрежесі жоғары болады. Сондықтан бұл берекелі күндерді бос өткізіп алмай, намаз, ораза, зікір, садақа және басқа да қайырлы амалдарды көбейту – әрбір мұсылман үшін үлкен мүмкіндік әрі сауапқа бастар жол.
\r\n\r\nАлла Тағала қасиетті Құранның «Фәжр» сүресінің алғашқы екі аятында: «Таң шапағына серт. Және (мүбәрак) он түнге серт», – деп айтқан. Ибн Аббас (Алла оған разы болсын) аталмыш аятты: «Бұл аятта зұл-хижжа айының алғашқы он күніне байланысты айтылған», – деп тәпсірлеген. Алла Тағаланың қасиетті Құранда қандай да бір нәрсемен ант етуі – сол нәрсенің маңыздылығын білдіреді. Ендеше бұл аятта зұл-хижжа айының он күнінің ерекшелігі мен артықшылығы айтылып тұр. Алла елшісінің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Алла Тағалаға осы (он) күнде істелген игі істен жақсырақ амал жоқ», – деді. Сахабалар: «Уа, Алланың елшісі! Сонда Алла жолындағы күресу де оған тең келмей ме?» – деп сұрады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла жолында күресу де оған тең келмейді. Тек жанымен әрі малымен күресіп, кері қайтпаған адамның жағдайы бөлек», – деп жауап берді (имам Бұхари).
\r\n\r\nТөменде осы бағалы әрі санаулы он күнде мұсылман үмбеті атқаратын негізгі амалдарды тарқатып айтуды жөн көрдік.
\r\n\r\nҚажылық «әл-хажжу» деп айтылып, тілдік мағынасы – ұлық тұтқан нәрсеге талпыну және ниеттену, оны мақсат тұту дегенді білдіреді. Терминдік мағынасы: «Шариғат тарапынан белгіленген уақытта арнайы құлшылық рәсімдерін атқару үшін Қағбаны ғана мақсат етіп жолға шығу» дегенді білдіреді.
\r\n\r\nАлла Тағала қасиетті Құрандағы «Әли Имран» сүресі, 97-аятында: «Алланың үйін зиярат етуге шамасы келетін әрбір адам үшін қажылыққа бару – оның мойнындағы Алланың ақысы. Ал егер кімде-кім күпірлік етіп, қажылықты жоққа шығарса, біліп қойыңдар, Алла ешкімге мұқтаж емес, керісінше бүкіл ғалам Оған мұқтаж», – деп айтқан.
\r\n\r\nҚажылық – исламдағы бес парыздың бірі. Қажылық – зұл-хижжа айының белгілі күндерінде орындалатын әрі белгілі уақытпен шектелген ғибадат түрі. Ол мұсылмандардың бірлігін, теңдігін, бауырластығын көрсететін ұлы құлшылық саналады. Әлемнің түкпіртүкпірінен жиналған мұсылмандар бір киімде, бір ниетпен, Жаратушыға құлшылық жасап, Исламның ұлылығын паш етеді. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) қажылықтың сауабы турасында: «Кімде-кім Алла үшін қажылық жасап, жаман сөз бен әрекеттерден аулақ болса, анасынан туғанда қандай күнәсіз болса, сондай болып күнәларынан арылып қайтады», – деген (имам Бұхари).
\r\n\r\nАрапа – зұл-хижжа айының тоғызыншы күні. Ол – дін кемеліне келіп, нығмет толыққан әрі Алланың құлдарын тозақтан азат ететін ұлы күндердің бірі. Бұл берекелі күні Құрандағы ең ұлы аяттардың бірі түсті. Алла Тағала қасиетті Құранда: «Міне, бүгін діндеріңді кемеліне жеткіздім, сендерге деген нығметімді тәмамдадым және сендер үшін дін ретінде Исламды таңдадым», – деген («Мәида» сүресі, 6-аят). Сондай-ақ Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадисінде: «Алла бір құлын тозақтан азат ететін күндердің ішінде Арапа күнінен артық күн жоқ», – деп айтқан (имам Мүслим).
\r\n\r\nБұл күні қажылық парызын өтеуге барған кісілер Арафат жазығына бір мезет тұрақтайды. Олар арапа күні ораза ұстамайды. Ал қажылыққа бармаған кісі арапа күні ораза ұстауы сауап болмақ. Зұл-хижжаның тоғызыншы, яғни арапа күні ораза тұту – сүннет. Өйткені, Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ол күні ораза ұстап, сахабаларын ораза тұтуға шақырған. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) арапа күні ораза ұстау жөнінде былай дейді: «Арапа күнгі ораза арқылы Алла Тағаланың өткен және келер жылғы күнәларды кешіруін үміт етемін» (имам Мүслим).
\r\n\r\nЗұл-хижжа айының алғашқы он күнінде Алла Тағаланы көбірек ұлықтап, мақтау сөздерін айтып жүру қажет. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алла Тағаланың құзырында осы он күнде жасалған ізгі амалдан абзал әрі сүйкімді іс жоқ. Ендеше, ол күндері тасбих (субханалла), тахмид (әлхамду лиллә), тәһлил (лә иләһа илләлла), тәкбір (Аллаһу акбар) сөздерін айтуды көбейтіңдер», – деген (имам Ахмад).
\r\n\r\nАл тәкбір ташриқ айту – намаз оқу міндет болған әрбір мұсылманға уәжіп. Алла Тағала «Бақара» сүресінің 203-аятында: «Санаулы күндері Алланы еске алыңдар!», – деп бұйырған. Аяттағы «санаулы күндер» дегенді Әзіреті Әли (Алла оған разы болсын) арапа күнгі таң намазынан бастап, айттың төртінші күні екінті намазының соңы деп түсіндірген. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өз хадисінде: «Ташриқ күндері – тамақтану, су ішу және Алла Тағаланы еске алу күндері», – деген (имам Мүслим).
\r\n\r\nМәшһүр Жүсіп бабамыз: «Айтылды: «Алла-акбар» екі жерде, намаз бен құрбан шалу келді бірге», – деп, бұл күндері Алла Тағаланы ұлықтаудың артықшылығы жөнінде айтқан. Тәкбір ташриқ: «Алла ұлық, Алла ұлық. Алладан өзге тәңір жоқ. Алла ұлық, Алла ұлық. Барлық мақтау Аллаға тән», – деп айтылады. Жәбирден (Алла оған разы болсын) жеткен хадисте: Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) арапа күні таң намазын оқығаннан кейін сахабаларына бұрылып: «Аллаһу әкбар, Аллаһу әкбар. Лә иләһа иллаллаһу уаллаһу әкбар. Аллаһу әкбару уә лилләһи-л-хамд», – дейтін. Осылайша арапа күнінің таң намазынан бастап, соңғы тәшриқ күнінің екінті намазына дейін айтатын», – делінген (имам Дарақутни).
\r\n\r\n«Айт» сөзі «әл-ғиду» сөзінен енген. Айт намазы шариғат тарапынан мұсылмандарға уәжіп етіліп һижраның екінші жылында енгізілді. Әнастың айтуынша, Алланың елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Мәдинаға келгенде мәдиналықтар тойлайтын екі күн болатын. Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Бұлар не қылған екі күн?» – деп сұрайды. Олар: «Исламнан бұрын осы екі күнде ойнап, көңіл көтеретінбіз» – дейді. Сонда Алланың елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында, Алла ол екеуін одан да жақсырақ мерекелерге: Құрбан айт пен Ораза айтына айырбастады», – деді. Мерекенің алғашқы күні айт намазына ғұсыл құйынып, әдемі, таза киім киіп, үстіне хош иіс сеуіп барған жөн. Имам Мәлик: «Мен ғалымдардың айт күндерінде жасанудың және хош иіс жағудың абзал екендігі туралы көп айтатынын естігенмін», – деген. Сонымен қатар Құрбандық етімен ауыз ашу үшін намаздың алдында ештеңе жемеу мұстахап амал саналады. Хадис шәріпте: «Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ораза айт намазына тамақ ішпей бармайтын, құрбан айт намазына тамақ ішпей баратын еді», – делінген (имам Тирмизи).
\r\n\r\nЖұма намазы парыз болған әр мұсылманға айт намазын оқу – уәжіп. Айт намазының уақыты күн бір немесе екі найза бойындай деңгейге көтерілгенде кіріп, оның аспан биігіне жетуімен шығады. Яғни күн шыққан соң жарым сағат өткенде айт намазының уақыты кіреді. Айт намазын имаммен бірге атқаруға үлгермеген адам оның қазасын өтемейді. Құран Кәрімдегі «Кәусар» сүресінің, 2-аятында Алла тағала: «Раббың үшін намаз оқы және құрбан шал!» – деп бұйырған. Тәпсірде бұл аяттың Құрбан айт намазы мен құрбан шалу турасында екендігі айтылған.
\r\n\r\nЫбырай Алтынсарин бабамыз «Мұсылманшылықтың тұтқасы» еңбегінде: «Мұсылмандарға жыл сайын зұлхижжа айының оныншы күнінде, яғни оразадан екі ай он күн өткен соң құрбан шалу уәжіп. Құрбан шалу Ибраһим пайғамбар уақытынан бері мирас болды», – деп жазған. Құрбан айтта құрбандық шалу – әрбір ақыл-есі сау, жолаушы болмаған, мал-дүниесі нисап мөлшеріне жететін мұсылман адам үшін уәжіп. Алла Тағала қасиетті Құранның «Хаж» сүресінің 34-аятында: «Біз әрбір үммет үшін өздеріне берген малдардан, Алланың атын атап құрбан шалуды бекіттік», – деген.
\r\n\r\nҚұрбандық шалу жай ғана мал сою емес. Ол – адамның ықыласы, иманының беріктігі, тақуалығы мен өзгеге деген мейірімінің айқын көрінетін сәті. Бұл құлшылықта пенденің нәпсісімен күресі, жомарттығы мен сараңдығы, кеңдігі мен тарлығы да сынға түседі. Сүннетке сәйкес құрбан етiн үшке бөлiп, бiр бөлiгiн мұқтаж жандарға, екiншi бөлiгiн туған-туыстарға немесе көршiлерге, ал қалған бөлiгiн өз отбасына алып қалуға болады.
\r\n\r\nТүйіндей келгенде, зұл-хижжа айының алғашқы он күні – әрбір мұсылман үшін өте маңызды, қадірлі уақыт. Бұл күндерде жоғарыда айтылған ізгі амалдармен қоса өзге де сауапты амалдарды барынша көп жасауға тырысу ләзім. Алла Тағала әрбір амалымызды шынайы ниет және ықыласпен орындауды және оның қабыл болуын нәсіп етсін!
\r\n\r\nҚазыбек АНУАРБЕКҰЛЫ,
\r\n\r\nҚМДБ Уағыз-насихат бөлімінің маманы
\r\n«Иман» журналы №5
Құрбан айт – мұсылман үмбеті үшін ерекше маңызы бар ұлық мерекелердің бірі. Бұл күндері Алла разылығы үшін құрбан шалу – шамасы жеткен әрбір мұсылманға міндет амал. Құрбандық – тек діни рәсім ғана емес, ол – ізгілік, жомарттық және қоғамдағы өзара қамқорлықтың айқын көрінісі. Заманауи технологиялардың дамуы бұл құлшылықты орындаудың жаңа, ыңғайлы әрі тиімді жолдарын ұсынуда. Соның бірі – онлайн құрбан шалу қызметі.
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының бастамасымен 2020 жылы елімізде алғаш рет онлайн құрбан шалуға тапсырыс қабылдау платформасы іске қосылды. Бұл бастама әлемді жайлаған пандемия кезеңінде ерекше өзектілікке ие болды.
\r\n\r\nКарантиндік шектеулерге байланысты халықтың мешіттер мен қасапханаларға бару мүмкіндігі шектелді. Осындай күрделі кезеңде мұсылман қауымның діни міндеттерін орындауына жағдай жасау уақыт талабы еді. Онлайн платформа дәл осы қажеттіліктен туындап, халыққа үйден шықпай-ақ құрбандық шалуға мүмкіндік берді.
\r\n\r\nЖобаның басты мақсаты – халықтың діни міндеттерін қауіпсіз жағдайда орындауына жағдай жасау, құрбандық рәсімін орталықтандырылған түрде, шариғат талаптарына сай ұйымдастыру және мұқтаж жандарға көмекті жүйелі түрде жеткізу.
\r\n\r\nБастапқыда уақытша шешім ретінде іске қосылған бұл жоба бүгінгі күні халық тарапынан үлкен қолдауға ие болып, тұрақты жүйеге айналды. Онлайн құрбандық қызметі енді тек пандемиямен байланысты емес, жалпы қоғамдағы цифрландыру үдерісінің бір бөлігіне айналды.
\r\n\r\nҚазіргі таңда qurban.muftyat.kz платформасы жаңа, заманауи интерфейспен жұмыс істейді. Барлық процесс толықтай автоматтандырылған. Бұл өз кезегінде қызмет сапасын арттырып, қолданушыларға ыңғайлы әрі түсінікті жүйе қалыптастырды.
\r\n\r\nОнлайн құрбан шалудың қадамдары өте қарапайым:
\r\n\r\nҚолданушы qurban.muftyat.kz платформасына кіреді;
\r\n\tАрнайы форманы толтырады;
\r\n\tҚұрбандыққа шалынатын мал түрін таңдайды;
\r\n\tЖеке деректерін енгізеді;
\r\n\tАвтоматтандырылған төлем жүйесі арқылы тапсырыс береді.
\r\n\t6.Қолданушының ұялы телефонына растау SMS хабарламасы жолданады.
\r\n\r\nОсыдан кейін барлық жауапкершілік ҚМДБ-ға қарасты дін қызметкерлеріне жүктеледі. Арнайы мамандар қолданушының атынан құрбандық шалып, оның бейне есебін тапсырыс берушіге жолдайды. Бұл – ашықтық пен сенімділіктің нақты көрінісі.
\r\n\r\nҚұрбандыққа шалынатын малды іріктеуден бастап, оны шариғат талаптарына толық сай сою, етін тиісті тәртіппен мүшелеу, үйіту, арнайы гигиеналық талаптарға сәйкес пакеттерге бөлу және соңында мұқтаж отбасыларға жүйелі түрде жеткізу жұмыстарының барлығы бір орталықтан ұйымдастырылып, кәсіби дін қызметкерлері мен жауапты мамандардың қатаң бақылауымен жүзеге асырылады.
\r\n\r\nБір қарағанда, онлайн платформа тек сайт немесе қызмет сияқты көрінуі мүмкін. Алайда оның артында үлкен еңбек жатыр. Жобаның табысты жүзеге асуы үшін 1000-нан астам дін мамандары мен қызметкерлер жұмылдырылған.
\r\n\r\nОлардың қатарында сайттың тұрақты әрі үздіксіз жұмысын қамтамасыз ететін техникалық мамандар, халықпен тікелей байланыс орнататын колл-орталық қызметкерлері, қасапхана жұмысына жауапты тұлғалар, тәжірибелі қасапшылар, діни рәсімдердің шариғатқа сай орындалуын қадағалайтын имамдар, процесті үйлестіретін операторлар және қайырымдылық іске үлес қосатын ерікті азаматтар бар.
\r\n\r\nОнлайн платформа үш негізгі бағытта қызмет көрсетеді:
\r\n\r\nҚұрбан шалуға тапсырыс қабылдау: Қолданушылар өз атынан немесе жақындарының атынан құрбандық шалуға тапсырыс бере алады.
\r\n\tМұқтаж отбасыларды тіркеу: Кез келген мұқтаж отбасы немесе олардың жақындары платформа арқылы тіркеліп, көмек алуға мүмкіндік алады.
\r\n\tТапсырыстың күйін бақылау: Қолданушылар өз тапсырысының орындалу барысын бақылап, нәтижесімен таныса алады.
\r\n\tҚұрбандықтың негізгі мәні – Аллаға жақындау, сондай-ақ қоғамдағы әлсіз топтарға қолдау көрсету. Онлайн платформа осы міндетті жүйелі түрде жүзеге асыруға мүмкіндік беріп отыр.
\r\n\r\nБүгінгі цифрлық дәуірде көптеген қызметтер онлайн форматқа көшіп жатыр. Бұл – уақыттың талабы. Дін саласы да бұл үрдістен шет қалмауы тиіс. Онлайн құрбандық – дәстүрлі құндылық пен заманауи технологияның үйлесімі.
\r\n\r\nОнлайн құрбандық платформасы – ҚМДБ-ның халыққа жасаған маңызды қызметтерінің бірі. Ол қиын кезеңде басталып, бүгінгі күні қоғам қажеттілігіне жауап беретін тиімді жүйеге айналды.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, онлайн құрбандық – тек мүмкіндік қана емес, бүгінгі қоғам үшін қажеттілік. Ол – имандылық пен инновацияның тоғысқан тұсы.
\r\n\r\nТимур СЕРІКҚАНҰЛЫ,
\r\nҚМДБ Цифрлық даму бөлімінің меңгерушісі
\r\n«Иман» журналы №5
«Құрбан» сөзі араб тілінде «жақындау» деген мағынаны білдіреді. Сондай-ақ араб тілі мамандары оған: «күн тас төбеге біршама уақыт қалғанда сойылатын қой немесе құрбан айт күндері бауыздалатын мал», – деп түсіндірме берген. Ал шариғаттағы мағынасы – Алла Тағаланың ризашылығына жақындау ниетімен белгілі бір уақытта ереже-шарттарын сақтай отырып мал шалу.
\r\n\r\nҚұрбан шалудың мән-мағынасы туралы Жаратқан Жаббар Хақ былай дейді: «Өздерің жақсы көргенді Алла жолына жұмсамайынша игілікке жетпейсіңдер» («Әл-Имран» сүресі, 92-аят).
\r\n\r\nБұл аяттың мәні пенде қашан мал-мүлкінің ең жақсыларынан қайырға, садақаға, зекетке бермейінше, Раббысының разылығына жетпейді дегенге саяды. Демек, Алла Тағала разылығы үшін құрбандық шалғанда мұсылманның ықылас-ниеті, Иесінің әміріне бойсұнушылығы сыналады. Ибраһим пайғамбар (оған Алланың сәлемі болсын) сондай сынақтан өткен. Жалпы адамзатқа осы дүниеде мал-мүлік ақыреттегі азаптан сақтайтын қалқан, Алланың разылығына жетуге себепкер болуы үшін де берілген.
\r\n\r\nАлла Тағала жануардың қанының аққанына, оның еті мен терісіне мұқтаж емес. Қасиетті аятта айтылғандай, Жаратқан Иеге керегі ол емес, пендесінің ақ пейілі, ықылас-ниеті ғана. Хақ Тағала ол жайында Құранда былайша баяндайды: «Аллаға олардың еттері де, қандары да жетпейді. Алайда Оған сендердің тақуалықтарың ғана жетеді» («Хаж» сүресі, 37-аят).
\r\n\r\nРасында да, Алла Тағала үшін маңыздысы – құлшылықтың формасы емес, мағынасы. Пенденің ықылас-пейілі, тақуалығы басты назарда болмақ. Құрбандық шалу һижраның екінші жылында заңдастырылған. Жалпы құрбандық шалудың көптеген пайдалары мен хикметтері бар. Біз төменде олардың кейбіріне тоқталып өтсек:
\r\n\r\n1. Алланың берген нығметтеріне шүкіршілік ету
\r\n\r\nАлланың адам баласына берген нығметі өте көп, оны есептеп, санына жете алмайсың. Алла Тағала Құранда: «Егер Алланың нығметін санасаңдар, санына жете алмайсыңдар», – дейді («Ибраһим» сүресі, 34-аят).
\r\n\r\nҚұрбан шалу – Алла Тағаланың берген сансыз нығмет-несібелеріне әрі жылдан жылға аман-есен жеткенге шүкіршілік ретінде һәм жыл бойы жіберген күнә-қателіктерді жуу үшін орындалатын ғибадат.
\r\n\r\nИман, құлшылық, есту, көру, мал-дүние, бала-шаға – бұның барлығы Алланың берген нығметі. Бұл нығметтер жалғасымды болуы үшін оның шүкіршілігін білдіру қажет. Алланың берген нығметіне шүкіршілік ету жолдарының бірі – Алла жолында мал-дүниені жұмсау.
\r\n\r\nЕндеше құрбан шалу Аллаға шүкіршілік етудің бір айқын көрінісі екен.
\r\n\r\n2. Ибраһим пайғамбардың (оған Алланың сәлемі болсын) сүннетін жаңғырту
\r\n\r\nҚұрбан шалу – Ибраһим пайғамбардың (оған Алланың сәлемі болсын) сүннеті. Құрбан шалу арқылы Алланың әміріне бойұсынуды және сабырлықты үйренеміз. Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) мен Исмайыл (оған Алланың сәлемі болсын) пайғамбардың Алланың әмірін орындауға әрі бекем тұрған оқиғасын еске алар болсақ, олардың Аллаға деген бойсұнуы мен махаббаты барлық нәрседен жоғары тұрғанын байқаймыз. Әрине бұл Алланың әмірін орындауға ынталандырады әрі сабырлы болуға жігерлендіреді.
\r\n\r\n3. Ақыретте мол сауапқа кенелу
\r\n\r\nҚұрбан шалу ақыретте сый-сияпатқа, мол сауапқа кенелтеді. Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабалары бұл ғибадаттың мәнін сұрағанда: «Құрбан шалу – Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) бабаларыңның салып кеткен жолы», – деді. Олар: «Бұны орындасақ бізге қандай сауап беріледі?» – деп сұрағанда, ол (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Құрбандыққа шалған малдарыңның әрбір тал қылшығы үшін сауап аласыңдар», – деп жауап берген (Ибн Мәжә, №3127).
\r\n\r\nТағы бір хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адам баласы құрбан айт күні (құрбан шалып) қан ағызудан да сүйікті басқа іспен Алла Тағалаға жақындаған емес. Қаны ағызылған мал қиямет күні мүйіздері, тұяқтары және жүндерімен келеді. Ағызылған қан жерге тамбай жатып, Алла Тағаланың құзырында үлкен мақамға жетеді. Сондықтан құрбандарыңды шын ықыласпен шалыңдар», – деген (Термизи, №1493).
\r\n\r\n4. Қоғамдағы бауырмалдық пен мейірімділікті арттыру
\r\n\r\nМұсылман адам шалған малының етінен бала-шағасына, ағайын-туысына, көршілеріне, сондай-ақ мұқтаж жандарға таратады. Құрбандық етінен отбасына, жақын туыстарына, көршілеріне, достарына және мұқтаж жандарға үлестіру мұсылмандардың арасында махаббат пен сүйіспеншілікті арттырады. Сол арқылы қоғамдағы береке-бірлік, ынтымақ, жанашырлық, ағайындық, татулық арта түседі.
\r\n\r\nСондай-ақ, бір малын қиып, кедей және мұқтаж бауырларына жәрдем беру арқылы жаман қылықтарын бауырмалдық, жомарттық, кішіпейілдік секілді жақсы қасиеттермен алмастырады. Шариғатымызда мұндай істерді істеу талап етіледі әрі жақсы саналған амал саналады.
\r\n\r\nҚорыта айтқанда, құрбан айт – мұсылмандар үшін тек мереке ғана емес, рухани тазалықтың, шүкіршіліктің және мейірімділіктің көрінісі. Бұл күні мұқтаж жандардың жүзіне шаттық үйіріліп, олардың жүрегіне қуаныш ұялайды. Бір адамның көңіліне қуаныш сыйлау – үлкен сауап.
\r\n\r\nАлла Тағала шалған құрбандықтарымызды қабыл етіп, осы дүниеде де, ақыретте де жүзімізді жарқын етсін! Әмин.
\r\n\r\nМедет ҚҰРМАШҰЛЫ
\r\n\r\n ҚМДБ Пәтуа бөлімінің маманы
\r\n«Иман» журналы №5
Бүгінгі таңда дін атын жамылып, өздерінің жымысқы әрекеттері мен мүдделерін ашық әрі жасырын жүзеге асырып жүрген көптеген ұйымдар мен түрлі ағымдар бар. Солардың қатарында «Хизб-ут-Тахрир әл-Ислами» өзін «әлемдік халифат» құруды көздейтін саяси партия ретінде көрсетеді. Осыған орай әлемнің түрлі елдерінде діндар адамдар арасынан өз жақтастарын көбейтумен айналысып келеді.
\r\n\r\n«Хизб ут-Тахрир әл-Ислами» («Ислам азаттық партиясы») – 1953 жылы Иерусалимнің шығыс бөлігінде құрылған халықаралық саяси-діни ұйым. Негізін қалаған – Такиуддин ан-Набхани. Аталған ұйым қазіргі мұсылман елдерінің басқару әрі саяси жүйесі «жасанды» деп есептейді және оны жою қажет деп санайды. «Хизб ут-Тахрир әл-Ислами» ұйымының ұстанымы бойынша демократия мен ұлттық қағидалары Ислам саясатына қайшы деп таниды. Халифатты құру интеллектуалдық және саяси күрес арқылы жүруі керек деген ұстанымды қолдайды.
\r\n\r\nАталған ұйым Ислам атын жамылып, бейбіт елдің тыныштығын бұзуға тырысады. Мемлекетті, үкіметті мойындамайды. Негізгі мақсаты – саяси төңкерістер жасау. Ислам қағидаларын өзгертуге тырысады. Осылайша мұсылмандар арасына жік салғысы келеді. Ислам ғұламаларының бірін мойындап, екіншісін мойындамайды. Мемлекет жүйесін құлатып, билікке қол жеткізуді мақсат етеді. Іс-әрекеттерін әр уақытта жасырын жүргізеді. Қазақ халқының тарихын мойындамайды. Халқымыздың сан ғасырдан бері жалғасып келе жатқан салт-дәстүрін, ұлттық құндылықтарын теріске шығарады. Қолданыстағы заң нормаларын қабылдамайды.
\r\n\r\n«Хизб ут-Тахрир әл-Ислами» ұйымының мүшелері бір-бірін тек лақап атпен ғана атап, шын болмысын, есім-сойын жасырады. Ұйым мүшелері тапқан табысының 10 пайызын орталыққа беріп отырады. Бұл ұйымның халық арасында жүргізіп келе жатқан діни идеологиялық жұмыстарын үшке бөліп қарастыруға болады. Біріншісі – идеялогиялық күрес. Екіншісі – идеялогиялық төңкеріс. Үшіншісі – үкіметті қолға алу. Діни тұрғыдан мәзһабтарды мойындамайды. Ата-бабамыз сан ғасырдан бері ұстанып келе жатқан имам Ағзам мәзһабын теріске шығарады.
\r\n\r\nҚабір азабы, Дажжалдың шығуы, Исаның (оған Алланың сәлемі болсын) түсуі туралы сенімді қабылдамайды. Бұл сенімдегілерді күнәһар санайды. Жақсылыққа бұйыру және жамандықтан қайтару сынды ізгі амалдарды қазіргі таңда парыз емес деген ұстанымды алға тартады. Өзге мемлекеттерді айыптағандай, біздің де елімізді «кәпірлер елі» деп санайды. Әруақтарға Құран бағыштау ісін құптамайды. Әруақтарға Құран бағыштауға болатыны жөніндегі хадистерді қабылдамайды. Еліміздің киелі орындары саналатын жерлерді бұзып, қирату керек деп санайды. Олардың ойынша, адамдар ол жерлерге барып, Аллаға серік қосады. Кәпірлерге айтылған аят-хадистерді мұсылмандарға қарсы қолданады. Мемлекет қазынасын шығынға батыруды көздейді.
\r\n\r\nҚабірге зиярат жасауға тыйым салады. Ислам дініне қатысты пікір қайшылығын тудыруға тырысады. Исламдағы Құран, сүннет, ижмағ, қияс амалдарына сүйенбей, оны теріске шығарады. «Хизб ут-Тахрир әл-Ислами» ұйымы «азаттық» деген сөзді желеу етіп, мемлекетте төңкеріс, қан төгуді көздейді. Тарихтан белгілі, барлық төңкерістер адам шығынысыз бітпеген. Іштен іріткі салу үшін түрлі діни ағымдар атын жамылып, өз мақсаттарын жүзеге асыруға әрекеттенеді. «Хизб ут-Тахрир әл-Ислами» ұйымына қабылданған азаматтарға әркез: «Сенің амалың дұрыс, өлімнен еш қорықпа, үш секунд шыдасаң болды, көзіңді ашқанда жәннатта боласың» деп тәрбиелейді. Сонымен қатар: «Өзіңді құрбан етсең, шаһид дәрежесіне жетесің» деген сөздермен көтермелеп сөйлейді. «Хизб ут-Тахрир әл-Ислами» ұйымы көсемдері өздерінің үкімдерін шариғатқа сүйеніп емес, өз саяси көзқарасына негіздеп шығарады.
\r\n\r\n«Хизб ут-Тахрир әл-Ислами» ұйымы осындай теріс әрекеттері әрі қауіпті қадамдары үшін әлемнің бірқатар елдерінде, атап айтқанда Ресей, Өзбекстан, Тәжікстан, Қазақстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Германия, Қытай, Индонезия, Пәкістан, Египет, Түркия, Сирия сынды көптеген араб мемлекеттерінде тыйым салынып, экстремистік немесе террористік ұйымы деп танылды. «Хизб ут-Тахрир әл-Ислами» ұйымы Астана қаласы сотының 2005 жылғы 28 наурыздағы шешімі бойынша экстремист ұйым ретінде танылып, Қазақстандағы қызметіне тыйым салынды.
\r\n\r\nЭкстремизмнің мынадай белгісі бар: адам надандыққа, көрсоқырлыққа негізделген өз көзқарасының, пікірінің орындалуын табанды түрде талап етеді. Мұндай адамдар басқа көпшіліктің қажеттіліктері мен жағдайын түсінбейді немесе түсінгісі келмейді. Олар жөн білетін, дұрыс бағыт көрсете алатын адамдардың ешқайсысын мойындамайды. Өз-өзіне сын көзбен қарау деген түсінік – олар үшін жат пайым. Олардың түсінігінше, тек өздерінің ғана сенімдері тура, өзгелердің барлығы – адасушы.
\r\n\r\nСондықтан олар өздерінен өзгелердің бәрін әділетсіз, әрі қатігез деп айыптауды міндет санайды, ал өздерін кіршіксіз, күнәсіз пайғамбардай көреді. Мұның соңы шариғатқа, заңға қайшы келетін әрекеттерге, әртүрлі қақтығыстарға алып баратын жалған пікірлердің қоғамда етек жаюына, мәжбүрлеу арқылы өздерінің пікірлерін тықпалауға жетелейді. Ешқандай қажеттілік болмаса да кез келген істе шектен шығып кетуге бейім тұрады. Басқаларды да соған итермелейді. Нәтижесінде, мұндай жағдайлар адамдар арасындағы қалыпты қарым қатынас бұзылып, қоғамдағы үйлесімді тіршілік арнасынан ауытқып, әлеуметтік толқулардың тууына себеп болады.
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни басқармасының 2013 жылы шығарған пәтуасында былай делінген: «Ислам империясын құру» идеясын көтеріп жүрген бұл ұйымның алдына қойған мақсаты – Ислам дінін, халифат құру идеясын желеу етіп, түбінде өздерінің саяси ойларына жету. Алла Тағала «Ниса» сүресінің 59-аятында: «Ей, мүміндер! Аллаға бойсұнып, Пайғамбарға әрі өздеріңнен болған әмір иелеріне бойсұныңдар», – деген. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінің бірінде: «Менің үмбетім ішіндегі әр түрлілік рахмет-береке», – деген. Құран Кәрім мен сүннет негізінде қаланған «әһл сунна уәл жамағат», ақидадағы екі бағыт (әл-Мәтуриди мен әл-Әшғари) және фиқһ мәселелеріндегі төрт мәзһаб (Ханафи, Шафий, Мәлики, Ханбали) мұсылман үмметінің алауыздығы емес, кеңшілігі мен рахметі деп қабыл аламыз.
\r\n\r\nМұсылмандардың да түрлі мемлекеттерде түрлі тәртіп және даму жолында тіршілік етулері Алланың мейірімі мен шапағаты деп түсінеміз. Ата-бабаларымыз ұстанған бір-ақ жол бар. Ол – «әһл сунна уәл жамағат» жолы. Біздің жолымыз да сол. Ислам діні мұсылмандардың басқа жолдарға бөлінуіне қарсы. Алла Тағала бұл жайлы былай дейді: «Түп-түгел Алланың жібіне жабысыңдар да бөлінбеңдер» («Әли Имран» сүресі, 103-аят). Мұндағы «Алланың жібі» дегенді тәпсіршілер «Құран Кәрім» дейді. Имам Табарани Әбу Саид әл-Худриден (р.а.) риуаят еткен хадисте Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Алланың кітабы – Алланың аспаннан жерге тартылған жібі», – деген. Аллаға шүкір, ақида саласында әл-Мәтуриди, фиқһ саласында имам Ағзам ғалымдарымыз дінді анасы баласының аузына нан шайнап салғандай түсіндіріп берді. Хадисте айтылған сол жіп ешқашан үзілмейді. Оны бекем ұстасақ, тура жолдан адаспаймыз».
\r\n\r\nБұл ұйыммен күресудің жалғыз жолы – дәстүрлі, классикалық Исламның сабақтарын ретті түрде түсіндіре білу, дұрыс оқыту. Кейде кейбір азаматтар тарапынан: «Жалпы қандай да бір діни радикализмге ұрынғандар мен түрлі ағымның жетегінде кеткендер қайтпайды, оңалмайды, олардың бәрін түрмеге тоғыту керек, жою керек» деген көзқарастарды естіп қаламыз. Мұндай қатқыл көзқарастар дұрыс емес және адам құқықтарына қайшы. Олар мүлдем қайтпайды, оңалмайды деп бекініп айтуға болмайды. Ол – үмітсіздік. Үмітсіздікке бой алдыру, оңалмайды деп қолды сілтеу шешім емес. Қандай жағдайда да олармен жан-жақты ақпараттық түсіндірме жұмыстарын жүргізіп, қолдан келген амалдың бәрін жасау керек. Әрине, ол оңай емес. Өйткені бұл – түсініктер мен идеологиялардың шайқасы. Сондықтан біз мұндай теріс идеологиядан өзімізді, жақын адамдарымызды барынша сақтауымыз қажет.
\r\n\r\nБақдаулет НҰРМАТҰЛЫ,
\r\n\r\nШымкент қаласының бас имамы
\r\n\r\nМұнара газеті, №23
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-01_112204934.png","field_name":"2026-06-01T11:22:14.748244+05:00"},{"id":187,"title":"ҚҰРБАН АЙТ – ЖАҚСЫЛЫҚТА ЖАРЫСАТЫН МЕРЕКЕ","text":"Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ,
\r\n\r\nҚазақстан мұсылмандары діни
\r\n\r\nбасқармасының төрағасы, Бас мүфти
\r\n\r\n\r\n\r\n
ҚҰРБАН АЙТ – ЖАҚСЫЛЫҚТА ЖАРЫСАТЫН МЕРЕКЕ
\r\n\r\n\r\n\r\n
Аса қамқор ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Барлық мақтау Аллаға тән. Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммедке Алланың салауаты мен сәлемі болсын!
\r\n\r\nХалық арасында ұлт ұстазы атанып кеткен Ахмет Байтұрсынұлы: «Дін адамды түзейтін, тәртіпке салып тұратын бір күш. Халықтың діні дұрыс болса, рухы да, жолы да түзу болады», – деген.
\r\n\r\nШын мәнінде, Құрбан айт – жалаң құрбандық емес, ол – ішкі жан-дүниеңді тазарту мен рухани тұрғыдан жаңғыру деген сөз. Сұлтанмахмұт Торайғыров бабамыз бір сөзінде дін шын ақыл, ғылыммен бірлік етсе ғана шын дін болатынын, құр көңілге сеніп, құлшылық ету дұрыс емес екенін айтқан.
\r\n\r\nРасында «құрбан» сөзі «жақын болу», «жақындау» деген ұғымды білдіреді. Бұл – шынайы ниет пен Аллаға деген сүйіспеншілікті паш ететін мейрам. Ұлық мерекенің тәрбиелік мәні мен мағынасы осында жатыр. Қасиетті Құранда «Хаж» сүресінің 37-аятында: «Ұмытпаңдар, олардың еті де, қаны да ешқашан Аллаға жетпейді. Оған жететін нәрсе – жүректеріңізге ұялаған тақуалықтарың (шынайы ниеттерің)» делінген.
\r\n\r\nАл ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Адам баласы Құрбан айт күні құрбан шалудан өзге амалымен Аллаға жақындаған емес...» деп, бұл күндері Аллаға ұнамды әрі ең сүйікті амал – құрбан шалу екенін жеткізген.
\r\n\r\nБір сахаба ардақты Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) құрбан шалудың сауабы жайлы сұрайды. Сонда Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Құрбанның әрбір қылы үшін бір сауап бар», – деп жауап береді. Сахаба тағы да: «Уа, Алланың Елшісі, шалынған құрбандық мал қой болса, сауабы қандай болады?» деп сұрағанда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Оның әрбір тал қылы үшін де бір сауап бар», – деп жауап қайырған.
\r\n\r\nМатериалдық мүмкіндігі бар, əрі жолаушы емес мұсылманға құрбандық шалу – уəжіп, мұсылмандық міндет. Ал шамасы келмеген адамға Алла Тағала мұндай міндет жүктемеген. Айт күндері аз да болса садақа беріп, қараусыз қалған қарттарға, жетімдер мен көпбалалы отбасыларға көңіл бөлу – сауапты іс.
\r\n\r\nҚұрбан айт тек құрбан шалумен шектелмейді. Бұл – ағайын арасын жақындата түсетін күн. Араздасқан адамдар татуласып, өзара кешірім жолын ұстанады. Айт күндері туысқанның басын қосып, қарым-қатынасты күшейткен абзал. Құрбан айт – отбасы құндылығын арттыратын мереке. Ата-анамызға, бала-шағамызға сыйлық беріп, оларға арнайы көңіл бөліп, барынша қуантайық. Мұндайда өскелең ұрпақ Құрбан айттың қадірі мен сауабын сезініп, ізгілікке ұмтылады, мерекені асыға күтеді.
\r\n\r\nҚожа Ахмет Ясауи бабамыз бір даналық сөзінде Хаққа қызмет халыққа қызмет етуден басталатынын айтқан. Бұл – халықтың разылығы – Хақтың разылығында деген сөз. Осы ретте еліміздегі барша шаруа қожалықтарының қожайындарын мал құнын қолдан көтермей, халыққа оңтайлы бағаны ұсынуға шақырамын.
\r\n\r\nӘрине, еңбектің ақталғаны жақсы. Дегенмен біз «пайда ойлама, ар ойла» деген қанатты сөзге мән берген халықпыз. Алла Тағала халыққа жасаған жақсылықтарыңызды өздеріңізге еселеп береді. Өйткені Жаратушы Жаббар Иеміз Құранда «Бақара» сүресінің 272-аятында: «Әрбір жақсы нәрседен жасаған қайыр-садақаларың (сауабы) өздеріңе толық қайтарылады, сендерге әділетсіздік істелмейді» деп, мұсылман баласын зор қуанышты хабармен сүйіншілеген. Алланың рақым нұры төгілетін Құрбан айтта жұртымызға жақсылық жасап, көпшіліктің алғысын алайық, ағайын!
\r\n\r\nХалқымыз: «Жыртық үйдің Құдайы бар» деген. Бұл – мұқтаж адамды қуанышқа бөлеген пенде міндетті түрде Алланың игілігіне кенеледі деген сөз. Алла Тағала шалған құрбандығымызды, берген садақамызды қабыл етіп, екі дүние нығметін нәсіп еткей! Әумин!
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-01_112242011.png","field_name":"2026-06-01T11:22:52.040362+05:00"},{"id":188,"title":"МЕЙІРІМ МЕРЕКЕСІ","text":"Құрбан айт – мұсылман әлеміндегі ең ұлық мерекелердің бірі. Бұл мейрам тек діни рәсімдермен ғана шектелмей, адамзатқа мейірімділік, жанашырлық, бауырмалдық секілді асыл қасиеттерді насихаттайтын ерекше күндер. Құрбан айт – жүректерге жылулық сыйлайтын, адамдарды жақындастыратын, қоғамда ізгілікті арттыратын рухани мереке.
\r\n\r\nҚұрбан айт – Алла Тағаланың разылығы үшін құрбан шалу арқылы пенденің ықыласы мен тақуалығын көрсетеді. Бұл күндердің негізінде ұлы сынақ пен шынайы мойынсұнушылық жатыр. Ибраһим пайғамбардың (оған Алланың сәлемі болсын) Алланың әміріне толық бағынуы – осы мейрамның түпкі мәнін айқындайды.
\r\n\r\nҚасиетті Құранда былай делінеді: «(Шындығына келсек), құрбандыққа шалған малыңның еті де, қаны да әсте Аллаға жетпейді, Оған сендерден жететін тек тақуалық қана. Міне, осылайша өздеріңді тура жолға салғаны үшін Алланы (сөз әрі іс жүзінде) ұлықтап, ұлылығын баршаға жар саларсыңдар деп, Хақ тағала сол жануарларды сендерге бағынышты етіп, еріктеріңе берді. (Уа, Мұхаммед!) Ендеше, игі істер істейтін мұхсиндерді сүйіншіле» («Хаж» сүресі, 37-аят). Бұл аят құрбан шалудың басты мақсаты – ет немесе қан емес, адамның жүрегіндегі ықылас, шынайы ниет екенін көрсетеді.
\r\n\r\nҚұрбан шалу – мейірімділіктің көрінісі. Кейбір адамдар құрбан шалуды қате түсініп, оны қатігездікпен байланыстырады. Алайда исламда құрбан шалу – ешқашан жауыздық емес. Керісінше, бұл – мейірімділік пен жанашырлықтың айқын көрінісі. Себебі құрбандыққа шалынған малдың еті мұқтаж жандарға, көршілерге, туыстарға таратылады. Осы арқылы қоғамда қамқорлық пен теңдік орнайды. Бай мен кедейдің арасы жақындап, адамдар бір-біріне жанашыр бола түседі. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімдекім құрбан шалу мүмкіндігі бола тұра оны шалмаса, біздің мешітімізге жақындамасын», – деген. Бұл хадис құрбан шалудың маңыздылығын көрсетеді әрі оның қоғам үшін үлкен игілік екенін білдіреді.
\r\n\r\nҚұрбан айт – туыстық қатынасты нығайтатын, адамдарды бір-біріне жақындататын ерекше мейрам. Бұл күндері адамдар бір-бірін кешіріп, өкпе-реніштерін ұмытып, татуласады. Туыстар бір-бірінің үйіне барып, амандасып, сый-құрмет көрсетеді. Қазақ халқы да ежелден: «Ағайын тату болса – ат көп, абысын тату болса – ас көп» деп, туыстық қарым-қатынастың маңызын ерекше бағалаған. Исламда да туыстық байланысты сақтау – үлкен сауапты іс. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кім ризық-несібесінің кеңейіп, ғұмырының ұзақ болуын қаласа, туыстық қатынасын үзбесін», – деген.
\r\n\r\nҚұрбан айт осы қасиетті байланысты нығайтатын, адамдарды бір-біріне жақындататын ерекше мүмкіндік. Мейірімділік пен кешірімділіктің мерекесі. Бұл мейрам – тек құрбан шалу емес, жүректі тазарту, кешірімді болу, өзгеге жақсылық жасау уақыты. Адамдар жетім-жесірге көмектесіп, мұқтаж жандарға қолұшын береді. Бұл – нағыз мейірімділіктің белгісі.
\r\n\r\nҚұранда Алла Тағала: «(Дұшпанмен соғысу шығынсыз болмайды. Дұшпанға төтеп бере алу үшін алдымен қару-жарақтарың сақадай сай болуы керек). Олай болса, қолдарыңдағы дүние-мүліктен Алла жолында жұмсаңдар және (сараңдық қылып) өз бастарыңды қауіп-қатерге тікпеңдер. Әрдайым жақсылық жасаңдар, істеріңді барынша тиянақты етіп істеңдер. Шүбәсіз, Алла (әр ісі тиянақты, игілікке жаны құмар) ізгі жандарды жақсы көреді» («Бақара» сүресі, 195-аят) дейді. Осы аят әрбір мұсылманды игі істерге шақырады. Құрбан айт – осы жақсылықтарды еселеп жасауға берілген мүмкіндік.
\r\n\r\nҚұрбандық – рухани тазару жолы. Құрбан шалу – адамның нәпсісін тәрбиелеп, Аллаға жақындауына себеп болатын амал. Бұл – тек материалдық емес, рухани құрбандық. Адам өзінің дүниеге деген байланысын әлсіретіп, Жаратушыға деген сүйіспеншілігін арттырады. Құрбан айт – қоғамдағы бірлікті нығайтатын мереке. Бұл күндері адамдар бір-біріне көмектесіп, ортақ қуанышқа бөленеді. Әсіресе, жағдайы төмен отбасылар үшін бұл мейрам – үлкен қуаныш. Қазақ халқы «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» деп ізгілікті дәріптеуді насихаттаған. Құрбан айт – осы игі дәстүрлерді жандандыратын, адамдарды жақсылыққа жетелейтін ерекше кезең.
\r\n\r\nТүйіндей келе, Құрбан айт – мейірім мен қайырымдылықтың, кешірім мен татулықтың, бауырмалдық пен бірліктің мерекесі. Бұл мейрам әрбір адамның жүрегіне жылулық ұялатып, қоғамда ізгілік пен жанашырлықты арттырады.
\r\n\r\nҚұрбан шалу – жауыздық емес, керісінше, Аллаға деген ықыластың, адамдарға деген қамқорлықтың белгісі. Бұл күндері жасалған әрбір жақсылық – үлкен сауапқа кенелтеді.
\r\n\r\nСондықтан Құрбан айт – тек діни мейрам ғана емес, адамгершілік пен мейірімділіктің ұлы мектебі.
\r\n\r\nБейбіт ЖАНСАРИН,
\r\nҰлытау облысының бас имамы
«Иман» журналы №5
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-01_112315709.png","field_name":"2026-06-01T11:23:24.776794+05:00"},{"id":189,"title":"ҚАЗАҚ БОЛМЫСЫНДАҒЫ ДІН МЕН ДӘСТҮРДІҢ ЖАРАСЫМЫ","text":"«Дәстүріңді баққаның - үмітіңді жаққаның» деген халық даналығының астарында терең мән жатқаны рас. Салт-дәстүрін сақтап, ұлттық құндылықтарын қастерлей білген халықтың іргесі берік, келешегі кемел болмақ. Әрбір ұлттың өзіндік болмысы, дүниетанымы, өмір сүру дағдысы мен мәдени ерекшелігі бар. Өзге елге сапар шеккен адам сол айырмашылықтарды көріп қана қоймай, өз халқының қадір-қасиетін, артықшылықтары мен кемшіліктерін де бағамдай түседі. Мұның өзі Жаратушының әр халыққа өзіндік ерекшелік пен тағдыр сыйлағанының айқын көрінісі.
\r\n\r\nҚазақ халқының Ислам дінімен таныс болғанына қаншама ғасырлардың жүзі болды. Осы уақыт ішінде халқымыздың дүниетанымы, әдет-ғұрпы, әдебиеті мен мәдениеті Ислам құндылықтарымен біте қайнасып, біртұтас рухани арнаға айналды. Сондықтан қазақтың көптеген салт-дәстүрлерінен Исламның ізгілікке, адамгершілікке, мейірім мен парасаттылыққа үндейтін асыл қағидаларын анық көруге болады. Шариғат адам баласының бойындағы жақсы қасиеттерді дамытып, қоғамдағы игі дәстүрлерді бекіту үшін келген. Сол себепті халық арасында қалыптасқан жақсы әдет-ғұрыптар Исламда ерекше құрметке ие. Қасиетті Құранда Алла Тағала: «Кешірім жолын ұстан, жақсылыққа бұйыр және надандардан теріс айнал» деп әмір етеді. Бұл аят халықтың игі дәстүрлерін қолдап, қоғамдағы ізгі құндылықтарды дәріптеудің маңызын аңғартады.
\r\n\r\nПайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарлық келген кезде араб қоғамында да әртүрлі әдет-ғұрыптар болған. Алла Елшісі шариғатқа қайшы келмейтін салттарды сақтап, қоғам игілігіне қызмет ететін дәстүрлерді қолдаған, ал адамға зиян келтіретін немесе Алланың әміріне қарсы келетін әдеттерге тыйым салғанын байқаймыз. Сондықтан Ислам ғұламалары да халық арасында орныққан игі дәстүрлерді шариғатқа қайшы келмеген жағдайда құқықтық нормалардың қайнар көздерінің бірі ретінде қарастырған.
\r\n\r\nҚазақ халқының ғасырлар бойы сақтап келген асыл дәстүрлерінің бірі - жеті атаға дейін қыз алыспау қағидасы. Бұл тек ұлттық ерекшелік емес, ұлттың болашағын ойлаған көрегендіктің белгісі. Ата-бабаларымыз отбасы құндылығына, ұрпақ тәрбиесіне және қан тазалығына айрықша мән берген. Ислам діні де дені сау, тәрбиелі әрі текті ұрпақ тәрбиелеуді маңызды құндылықтардың бірі ретінде қарастырады. Хазіреті Омар (оған Алла разы болсын) туыстық шеңберден шығып, алыстан некелесуге үндеген сөзі де осы ұстанымның айғағы. Қазақ халқы бұл қағиданы терең түсініп, жеті атаға дейін қыз алыспау дәстүрін қалыптастырған. Тәуке ханның «Жеті жарғысында» бұл талап заңдық деңгейде бекітіліп, ел бірлігі мен ұрпақ саулығын сақтаудың маңызды тетігі ретінде танылған. «Үш атада тән өзгереді, жеті атада қан өзгереді» деген халық даналығының түп-төркіні де осы өмірлік тәжірибеден бастау алса керек. Бұл дәстүр ұлттың тектілігін сақтап, ұрпақтың сапалы болып өсуіне ықпал еткен маңызды рухани құндылық болып саналады.
\r\n\r\nҰрпақ қамын ойлаған мұндай тағылымды дәстүрлер қазақ халқының салт-санасы мен Ислам құндылықтарының өзара сабақтастығын айқын көрсетеді. Ғасырлар бойы қалыптасқан осы сынды рухани тұтастықтың нәтижесінде халқымыз үлкенге құрмет көрсетуді, кішіге қамқор болуды, жетім-жесірге жәрдем беруді, көрші ақысын сақтауды және мұқтажға қол ұшын созуды өмірлік ұстанымға айналдырды. Бұл қасиеттердің барлығы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен дүниетанымынан айқын көрініс тапқан. «Үлкенге – құрмет, кішіге – ізет» деген бабалар өсиеті, халқымыздың тәрбиелік ұстанымына айналса, қонақжайлық пен кеңпейілділік оның ұлттық болмысының ажырамас бөлігі болды. Мұның бәрі Ислам діні дәріптеген көркем мінез бен адамгершілік құндылықтардың айқын айғағы.
\r\n\r\nТарихымызға зер салсақ, халқымыз асыл дінімізді тек құлшылық жүйесі ретінде ғана емес, бәлки тәрбие мен руханияттың негізі ретінде қабылдағанын көреміз. Бұған ел ішінде Ислам құндылықтарын насихаттап, мешіт салдыру ісіне ұйытқы болған Құнанбай Өскенбайұлының қызметі дәлел бола алады. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің Құнанбайдың Қарқаралыда мешіт салдырғаны туралы пікірі де халқымыздың дінге деген құрметін айқындай түседі. Сонымен қатар неке қию, бата беру, сәлемдесу, үлкеннің батасын алу секілді көптеген дәстүрлер қазақтың діни танымымен біте қайнасып кеткен.
\r\n\r\nДегенмен Ислам діні кез келген дәстүрді бұлжытпай қабылдай бермейді. Егер белгілі бір әдет-ғұрып адамға немесе қоғамға зиян келтірсе, әділетсіздікке, ысырапшылдыққа немесе күнәға бастаса, шариғат оны құптамайды. Сондықтан халқымыз да «Дәстүрдің озығы бар, тозығы бар» деп, салттың пайдалысын сақтап, зияндысынан бас тартқан. Өйткені дәстүрдің басты мақсаты адамды ізгілікке, ар-ұятқа, имандылыққа және тәртіпке тәрбиелеу.
\r\n\r\nОсылайша, қазақтың салт-дәстүрі мен Ислам діні халқымыздың рухани тірегіне айналған қос құндылық. Олар бір-бірін толықтырып, ұлттың тәрбиесін, мәдениетін және адамгершілік болмысын қалыптастыруға қызмет етіп келеді. Дін мен дәстүр үйлесім тапқан қоғамда ұлттық рух нығайып, ұрпақ тәрбиесі толығып, елдің болашағы баянды болады. Сондықтан ата-бабадан аманат болып жеткен асыл дәстүрлерді қастерлеу өткенге тағзым ғана емес, келер ұрпақ алдындағы жауапкершілік. Халқымыз бекерден-бекер «Өткенін білмеген – болашағын болжай алмас», «Дәстүр – елдің көркі, әдет – жердің көркі» деп айтпаса керек. Ұлттық құндылықтарды сақтап, дін мен дәстүр сабақтастығын жалғастыру ұлттың рухани тұтастығын нығайтатын ең маңызды міндеттердің бірі.
\r\n\r\nНұрбек ӘУЕСХАНҰЛЫ,
\r\n\r\nАстана қаласының бас имамы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-08_102003274.png","field_name":"2026-06-08T10:20:13.760810+05:00"},{"id":190,"title":"Жат ағым ұстанымдарына жауап","text":"Ислам діні – ақиқатқа, әділет пен бірлікке шақыратын дін. Алайда, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) заманынан кейін үмбет ішінде түрлі түсінбеушіліктер мен ағымдар пайда болды. Әсіресе алғашқы ғасырларда сенім мен ақида мәселесінде теріс түсініктер тудырған жамағаттар бой көрсетті. Осындай кезеңде Алла Тағала бұл үмбетке сенім ілімін жүйелеп, тура жолды айқындап берген ұлы ғұламаларды нәсіп етті. Солардың бірі әрі бірегейі – Имам Әбу Ханифа Нұғман ибн Сәбит (оны Алла рақымына алсын) болды.
\r\n\r\nОл өз дәуірінде түрлі ағым өкілдерінің қате ұстанымдарына Құран мен сүннетке, ақыл мен нақылға сүйене отырып жауап беріп, Әһлус-суннә уәл-жамағат жолының негізін қалады.
\r\n\r\nИмам Әбу Ханифа хижри 80 жылы Куфада дүниеге келіп, Ислам ілімінің терең қанат жайған ортасында тәрбиеленді. Ол Абдулла ибн Масғудтың ілімін жеткізген ұлы ғалымдардан тәлім алды. Ұстаздарының қатарында Хаммад ибн Әби Сулайман, Ата ибн Әби Рабах, Икрима, Нафиғ секілді табиғин ғалымдар болған.
\r\n\r\nОл шариғат ілімдері - фиқһ, ақида және тәпсір салаларын меңгеріп, ерекше зеректігімен танылды. Әбу Ханифа өз ілімін тек теориялық деңгейде емес, нақты дәлелдер мен қисынды тұжырымдарға сүйеніп жүйеледі. Оның шәкірттері Имам Әбу Юсуф, Мұхаммед әш-Шайбани, Зуфар сынды ғалымдар кейін бұл ілімді кеңінен таратты.
\r\n\r\nИмам Әбу Ханифа — Әһлус-суннә уәл-жамағат жолының сенімдік негізін нақтылап берген тұлға. Ол Алланы сипаттауда, тағдырға иманда, иман мен амалдың арақатынасында нағыз орта жолды ұстана білді.
\r\n\r\nӘбу Ханифа өмір сүрген дәуірде Харижиттер, Муржиттер, Қадария, Жабрия, Муғтазила сияқты ағымдар тараған еді. Бұлардың әрқайсысы сенім мәселесінде шектен шыққан ұстанымдарымен ерекшеленді.
\r\n\r\nХарижиттер – үлкен күнә жасаған мұсылманды діннен шықты деп есептеді.
\r\n\r\nӘбу Ханифа «Иман – жүрекпен сеніп, тілмен айту. Амал – иманның бір бөлігі емес, иманның жемісі», - деп түсіндіріп, үлкен күнә жасаған мұсылманды күпірлікпен айыптаудан сақтандырды.
\r\n\r\nАл Қадария мен Жабрия ағымдары тағдыр мәселесінде шектен шықты. Бірі адамның еркіндігін абсолютті деп санаса, бірі ерікті жоққа шығарды. Әбу Ханифа «Алла Тағала пендеге ерік берген, бірақ оның еркі – Алланың қалауына тәуелді», - деп орта жолды ұстанды.
\r\n\r\nМуғтазила мазһабының өкілдері Алланың сипаттарын жоққа шығарды. Әбу Ханифа Алла Тағалаға «Тірі, естуші, көруші, сөйлеуші, қалаушы, істеуші» деген сипаттарды бекітіп, таухид ұғымын бұрмалаудан қорғады.
\r\n\r\nБұл қағидалар оның «әл-Фиқһул Әкбәр» және «әл-Уасия» еңбектерінде жүйелі түрде баяндалды.
\r\n\r\nҚазіргі замандағы уахабилік және тәкфиршілдік бағыттағы ағымдар да жоғарыда өткен харижиттердің идеясын жаңаша түрмен жалғастыруда. Олар өз түсініктеріне сай келмейтін мұсылмандарды бидғатшы, мүшрик, тіпті кәпір деп айыптауға дейін барады.
\r\n\r\nИмам Әбу Ханифа бұл секілді көзқарас қатерін 13 ғасыр бұрын-ақ ескерткен. Ол өзінің еңбектерінде былай дейді:
\r\n\r\n«Біз мұсылмандардың барлығын иман иесі деп есептейміз. Олар күнә істесе де, Алланың мейірімінен үмітті және азабынан қорқушы болу керек» (Әл-Фиқһул әкбәр).
\r\n\r\nБұл пікір — бүгінгі тәкфиршілдердің ұстанымына нақты қарсы жауап. Өйткені олар иманды тек сыртқы амалмен өлшейді, ал Әбу Ханифа иманның негізі жүрек сенімі екенін нақтылаған.
\r\n\r\nСондай-ақ имам Ағзам Әбу Ханифа «әл-Уасия» еңбегінде: «Біз иманның амалдан бөлек екендігін нақты айтамыз. Өйткені көп жағдайда мүмінге амал міндеттелмейтін кездер болады. Бірақ иманның міндет болмауы мүмкін емес. Мәселен, хайз, нифас кезіндегі әйелге намаз оқу мен ораза ұстау міндеттелмейді. Алайда «Алла Тағала хайз, нифас күйдегі әйелге иманды тәрк етуді бұйырды» деу мүмкін емес. Шариғат мұндай күйдегі әйелге «Оразаны қоя тұр, сосын қазасын өте» дейді. Бірақ «Иманды қоя тұр, сосын қазасын өте» деп айту дұрыс емес. Сол секілді «Кедей адамға зекет парыз емес» деп айту дұрыс. Алайда «Кедей адамға иман парыз емес», - деп айтуға болмайды», - деп иман мен амалдың екі бөлек нәрсе екенін, осылайша қандай да бір парыз амалды орындамаған адамның діннен шықпайтынын, иманнан айырылмайтынын ұғындырған.
\r\n\r\nСондай-ақ, уахабилік ағымның Алланың сипаттарын түсінудегі Аллаға адам сипатын телу бейімдігіне де имам Әбу Ханифа еңбектерінен жауап табуға болады.
\r\n\r\n«Әл-Уасия» кітабында имам Әбу Ханифа: «Егер Алла Тағала Аршқа отыруға немесе орнығуға мұқтаж болса, Аршты жаратпай тұрғанда қайда еді?! Алла Тағала мұндай сипаттардан ұлы әрі жоғары», - деген болатын. Бұл сөзден де біз Құран аяттары мен хадистердегі Алланың сипаттарына қатысты мутәшәбиһ мәтіндерді түсінудегі өзіндік жолы Алланы жаратылыстарға ұқсатушы ағымдардан өзгеше екендігін байқаймыз.
\r\n\r\nИмам Әбу Ханифа — Ислам сенімінің шынайы тұғырын бекіткен ұлы имам. Оның еңбектері арқылы мұсылмандар таухид, иман, тағдыр, амал, сипат мәселелерінде орта жолды таба алды.
\r\n\r\nБүгінгі күні де оның «әл-Фиқһул Әкбәр» мен «әл-Уасия» еңбектеріндегі қағидалар жат ағымдар мен радикалды түсініктерге қарсы ең нақты әрі дәлелді жауап болып қала береді.
\r\n\r\nИмам Әбу Ханифаның ілімі бірлік пен үйлесімге шақырады. Сондықтан қазіргі қоғамда имамның сенімдік қағидаларын түсіндіріп, жастардың жүрегіне сіңіру — әрбір діни қызметкердің міндеті.
\r\n\r\nАсқар ӘБІТАЙҰЛЫ,
\r\n\r\nАбай облысының бас имамы
\r\n\r\nМұнара газеті, №3
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-08_102027161.png","field_name":"2026-06-08T10:20:37.295126+05:00"},{"id":191,"title":"ШАРИҒАТТАҒЫ УАҚЫП ҰҒЫМЫ МЕН ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ АҚҚҰЛА ДӘСТҮРІНІҢ САБАҚТАСТЫҒЫ","text":"Шариғаттағы уақып ұғымы мен қазақ даласындағы Аққұла дәстүрінің сабақтастығы
\r\n\r\nҚазақ халқының сан ғасырлық салт-дәстүрлері ұлттың рухани болмысын, адамгершілік құндылықтарын және қоғамдағы өзара жанашырлық қағидаларын айқын көрсетеді. Солардың бірі – бүгінде көпшілік біле бермейтін, бірақ терең тәрбиелік мәнге ие «Аққұла» дәстүрі.
\r\n\r\nЕртеде егіншілікпен айналысқан қазақтар өздеріне қажетті дәнді сеуіп болғаннан кейін арнайы бір жерге тағы да бөлек дән егетін болған. Бұл алқап «Аққұла» деп аталған. Оның мағынасы - «Құдай жолында» деген ұғымды білдіреді. Өнім жиналған кезде сол аққұладан түскен астық жетім-жесірлерге, мұқтаж жандарға, қайыршыларға және дін жолындағы адамдарға таратылған. Осы дәстүр арқылы халқымыз несібенің Алладан екенін мойындап, оның бір бөлігін қоғам игілігіне арнауды азаматтық әрі рухани міндет санаған.
\r\n\r\n«Аққұла» дәстүрінің негізінде шүкіршілік, береке тілеу, мейірім мен жомарттық сияқты асыл қасиеттер жатыр. Қазақ халқы «Аққұласын айырма» деп, әрбір адамның табысында мұқтаж жанның да үлесі бар екенін ескерткен. Бұл -бүгінгі тілмен айтқанда әлеуметтік жауапкершілік пен қайырымдылық мәдениетінің көрінісі.
\r\n\r\nБұл дәстүр ислам дінінің құндылықтарымен де толық үндеседі. Исламда садақа беру, уақып ету, мұқтаждарға көмектесу сауапты амалдардың бірі болып саналады. Қасиетті Құран мен Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистерінде мұқтаж жандарға қамқорлық жасауға ерекше мән берілген. Әсіресе исламдағы уақып жүйесі қоғам игілігі үшін жасалатын үздіксіз қайырымдылықтың жарқын үлгісі болып табылады. Уақып – белгілі бір мүлікті, жерді немесе қаражатты халық игілігіне арнап, оның пайдасын ұзақ уақыт бойы қоғам қажетіне жұмсау. Ислам өркениетінде мешіттер, медреселер, құдықтар, көпірлер, жолдар және басқа да әлеуметтік нысандар уақып қаражаты арқылы салынып, халыққа қызмет еткен.
\r\n\r\n«Аққұла» дәстүрі мен уақып жүйесінің түпкі мақсаты бір. Екеуі де адамның қолындағы нығметті тек өз қажетіне ғана емес, қоғам игілігіне де жұмсауға үндейді. Аққұладан алынған өнімнің мұқтаж жандарға таратылуы қалай сауапты іс саналса, уақып арқылы халыққа пайдалы игі жобаларды жүзеге асыру да сондай ізгі амал болып табылады. Сондықтан «Аққұла» дәстүрін халқымыздың исламдағы қайырымдылық пен уақып мәдениетін өмір салтымен сабақтастыра білгенінің бір көрінісі деп бағалауға болады.
\r\n\r\nҚазақ халқы ежелден «барлық ризық тек өзім үшін емес» деген түсінікті ұстанған. Сондықтан егін шыққанда да, мал көбейгенде де ең алдымен Құдайысы, көрші ақысы, жолаушы сыбағасы және кедей үлесі қарастырылған. Бұл халқымыздың кеңпейілдігін, адамгершілігін және қоғамдық жауапкершілігін көрсетеді.
\r\n\r\nБүгінгі таңда ұмыт бола бастаған «Аққұла» дәстүрінің тағылымын қайта жаңғырту – қоғамдағы қайырымдылық пен өзара жанашырлықты нығайтудың маңызды жолдарының бірі. Сонымен қатар бұл дәстүрдің мәнін исламдағы уақып мәдениетімен сабақтастыра насихаттау қоғам игілігіне қызмет ететін ізгі бастамалардың көбейе түсуіне ықпал етеді. Өйткені береке бөліскенде артады, ал қайырымдылық пен уақып -қоғамның рухани және әлеуметтік дамуының маңызды тірегі.
\r\n\r\n\r\n\r\n
«Уақып» Корпоративтік қайырымдылық
\r\n\r\nқорының директоры
\r\n\r\nАбдикерімұлы Азамат
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-15_094213667.png","field_name":"2026-06-15T09:42:26.608736+05:00"},{"id":192,"title":"ИНСТИТУТ СЕМЬИ – КАК ЩИТ ОТ РАДИКАЛИЗМА","text":"ИНСТИТУТ СЕМЬИ – КАК ЩИТ ОТ РАДИКАЛИЗМА
\r\n\r\nСовременное общество сталкивается с угрозами радикализации и экстремизма, которые особенно опасны для подростковой и молодёжной среды. Отсутствие стабильных системы ценностных ориентиров и эффективной социализации способствует проникновению деструктивных идеологий. В этих условиях институт семьи выступает первым защитным рубежом, где закладываются базовые моральные принципы, чувство гражданской ответственности, патриотизм и уважение к традиционным ценностям. Сильная и здоровая семья способна служить естественным барьером против радикальных идей и играет ключевую роль в формировании устойчивого мировоззрения подрастающего поколения (Методические рекомендации по профилактике экстремизма в молодёжной среде, безнадзорности и правонарушений несовершеннолетних. М.: Изд. МО, 2014).
\r\n\r\nРадикализация представляет собой процесс перехода от умеренных взглядов к крайним, сопровождающийся готовностью применять насильственные методы для достижения идеологических или политических целей. В материалах международной конференции «Профилактика экстремизма. Успехи и трудности» подчеркивается, что основными факторами, способствующими радикализации, являются социально-экономическое неравенство, ограниченность гражданских прав и отсутствие перспектив для молодежи (Профилактика экстремизма. Успехи и трудности: материалы международной научно-практической конференции, Нур-Султан, 2019). Недостаток традиционных институтов – семьи, школы, сообществ – приводит к информационному вакууму, который экстремистские группы успешно заполняют, предлагая альтернативные модели самоидентификации и обещая решение личных и социальных проблем.
\r\n\r\nСемья является первым и главным институтом социализации, в котором формируются базовые ценности, нормы и установки. Как отмечается в исследовании «Семья как институт предупреждения экстремизма и терроризма (правовые и социальные аспекты)» Буткевич С.А. «Семья как институт предупреждения экстремизма и терроризма (правовые и социальные аспекты)». Вестник Уральского юридического института МВД России, № 1, 2018), именно в семейном кругу ребенок получает первые уроки взаимоуважения, ответственности и патриотизма. Родительский пример, эмоциональная поддержка и стабильная атмосфера в семье являются эффективными средствами противодействия влиянию деструктивных идеологий. Кроме того, укрепление семейных отношений помогает выработать у подростков критическое мышление и устойчивость к манипулятивным информационным воздействиям.
\r\n\r\nГосударственная политика в сфере предупреждения экстремизма всё чаще обращается к поддержке институтов, способствующих формированию здоровой семейной среды. Методические рекомендации по профилактике экстремизма в молодёжной среде подчёркивают необходимость интеграции образовательных программ для родителей, создания систем социальной защиты и развития взаимодействия между школой и семьёй. Такой комплекс мер позволяет не только выявлять ранние признаки деструктивного поведения, но и корректировать его посредством правового и педагогического сопровождения. Практические программы, направленные на формирование у детей устойчивых ценностных ориентиров, способствуют снижению риска вовлечения их в экстремистские группы.
\r\n\r\nОсобое внимание стоит уделить тому, как традиционные ценности, в том числе в рамках исламской культуры, способствуют профилактике радикализма. Исламские традиции придают большое значение институту семьи, рассматривая его как основу нравственного воспитания и духовного роста личности. Согласно этой точке зрения, гармоничные семейные отношения, основанные на взаимоуважении и ответственности, являются мощным противоядием для радикальных идей. Подобный подход акцентирует внимание на воспитании чувства солидарности, милосердия и любви к ближнему, что в свою очередь уменьшает восприимчивость молодёжи к экстремистским учениям.
\r\n\r\nИнститут семьи играет ключевую роль в профилактике радикализма, выступая первым звеном системы воспитания и социализации. Стабильная семейная среда, крепкие родственные узы и правильное ценностное воспитание способны эффективно противодействовать деструктивному влиянию радикальных идеологий. Комплексный подход, включающий правовую защиту, социальную поддержку и образовательное взаимодействие между государственными органами, школами и семьями, является необходимым условием для формирования устойчивого и безопасного общества. Интеграция традиционных культурных ценностей, в том числе исламских представлений о семье, усиливает профилактический потенциал этого института, способствуя воспитанию граждан, способных противостоять экстремизму и терроризму.
\r\n\r\nҚуаныш ЖҰМАБАЙҰЛЫ,
\r\n\r\nГлавный имам Акмолинской области
\r\n\r\nГазета «Мұнара», №8
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-15_094243321.png","field_name":"2026-06-15T09:42:56.346972+05:00"},{"id":193,"title":"РАДИКАЛИЗМ: ҚАУІП ҚАТЕРІ ҺӘМ САҚТАНУ ЖОЛЫ","text":"РАДИКАЛИЗМ: ҚАУІП ҚАТЕРІ ҺӘМ САҚТАНУ ЖОЛЫ
\r\n\r\nЖастар – қоғамның ең белсенді, жаңашыл әрі болашағын айқындайтын буын. Олар – ұлттың үміті, мемлекеттің қозғаушы күші. Алайда, қазіргі заманның ғаламдану және цифрлық дәуірінде жастардың санасына әртүрлі идеологиялық ағымдар мен жалған дүниетанымдық ұғымдардың ықпалы күшейіп келеді. Әсіресе, радикализмнің жастар арасында таралуы – қоғамның тұрақтылығына қауіп төндірері сөзсіз. Бұл құбылыс тек еліміз үшін ғана емес, бүкіл әлем үшін өзекті мәселеге айналды. Сондықтан да радикализмнің табиғатын терең түсініп, оның алдын алудың тиімді жолдарын іздестіру – кезек күттірмейтін міндет.
\r\n\r\nРадикализм – белгілі бір діни, саяси немесе әлеуметтік көзқарастарды шектен тыс қолдап, өз идеяларын күштеп енгізуді көздейтін идеология. Бұл ұғымның жастарға әсер етуінің бірнеше себептері бар.
\r\n\r\nБіріншісі, Рухани ізденіс және бос кеңістік. Жасөспірімдер өмірдің мәнін іздеуге, өзін-өзі тануға ұмтылады. Егер бұл ізденістер дұрыс бағытталмаса, олар радикалдық идеялардың ықпалына түсіп қалуы мүмкін.
\r\n\r\nЕкіншісі, Әлеуметтік әділетсіздік сезімі. Қоғамда экономикалық теңсіздік, жұмыссыздық немесе әлеуметтік шеттетілу мәселелері жастардың радикалдық қозғалыстарға қосылуына себеп болуы ықтимал.
\r\n\r\nҮшіншісі, Ақпараттық қауіп. Интернет пен әлеуметтік желілерде радикалдық идеологияны насихаттайтын контенттің таралуы жастарға қолжетімді әрі тартымды болып көрінуі мүмкін.
\r\n\r\nЖастардың радикалдық идеяларға бой алдыруы олардың дүниетанымына, мінез-құлқына, қоғамдағы орнына теріс ықпал етеді. Бұл үрдіс қоғам үшін қауіпті салдарға әкелуі мүмкін.
\r\n\r\nЖастарды радикалдық идеялардың ықпалынан қорғау – кешенді және жүйелі шараларды қажет етеді. Бұл мәселеде отбасы, білім беру, мемлекет және қоғам өзара тығыз байланыста әрекет етуі тиіс.
\r\n\r\nБіріншіден, Отбасы тәрбиесінің маңызы зор. Себебі отбасы – баланың алғашқы тәлім-тәрбие алатын ордасы. Ата-аналар балаларымен ашық әңгімелесіп, олардың мәселелеріне көңіл бөлуі қажет. Тәрбие процесінде ұлттық және рухани құндылықтарға ерекше мән берген жөн.
\r\n\r\nЕкіншіден, Білім беру жүйесінің рөлі маңызды. Сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру бойынша жастарды жалған ақпаратты ажырата білуге және өзіндік пікір қалыптастыруға үйрету маңызды.
\r\n\r\n- Патриоттық тәрбие бойынша мектептер мен жоғары оқу орындарында елжандылық пен рухани құндылықтарды насихаттайтын іс-шараларды көбейту қажет.
\r\n\r\nСонымен қатар дінтану білімінің сапасын арттыру бойынша жастарға діннің бейбітшілікке, сүйіспеншілікке негізделген негізгі қағидаттарын түсіндірген абзал.
\r\n\r\nҮшіншіден, Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажет. Интернет кеңістігінде радикалдық идеяларды насихаттайтын сайттар мен әлеуметтік желі парақшаларын анықтап, олардың таралуына тосқауыл қою қажет. Сонымен қатар жастарға ақпараттық мәдениетті үйрету маңызды.
\r\n\r\nТөртіншіден, жастардың бос уақытын ұйымдастыру керек. Бұл бағытта әртүрлі мәдени, спорттық және қоғамдық шараларды ұйымдастыру арқылы жастарды пайдалы істерге тарту қажет. Сондай-ақ еріктілер қозғалысы мен әлеуметтік жобалар жастарды қоғамның дамуына үлес қосуға ынталандырады.
\r\n\r\nРадикализм – жастардың жарқын болашағына, елдің тұрақтылығы мен бірлігіне қауіп төндіретін күрделі құбылыс. Оған қарсы күрес тек мемлекеттік деңгейде емес, бүкіл қоғамның бірлескен әрекетін талап етеді. Отбасы, білім беру жүйесі, ақпараттық қауіпсіздік, қоғамдық ұйымдар және мемлекет тарапынан үйлесімді жұмыс жасалған жағдайда ғана радикализмнің алдын алуға болады. Жастарды рухани, интеллектуалдық және әлеуметтік тұрғыдан қолдау – олардың саналы азамат болып қалыптасуына ықпал ететін басты шарт. Болашағымыздың жарқын болуы үшін жастарымызды радикалдық идеялардан қорғау – әрқайсымыздың азаматтық міндетіміз.
\r\n\r\nМадияр Пірімқұлұлы,
\r\n\r\nАлматы облысының бас имамы
\r\n\r\nМұнара газеті, №3
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-29_144955412.png","field_name":"2026-06-29T14:50:05.348625+05:00"},{"id":194,"title":"АШУРА КҮНІНІҢ АРТЫҚШЫЛЫҒЫ НЕДЕ?","text":"Мұхаррам айында келетін Ашура күні – мұсылман тарихындағы айтулы күндердің бірі. «Ашура» сөзі «оныншы» деген мағынаны білдіреді. Яғни, мұхаррам айының оныншы жұлдызы.
\r\n\r\nБиыл Ашура күні 25 маусымға сәйкес келіп тұр.
\r\n\r\nАшура оразасының тарихы жайында хадисте былай айтылған: Құрайш (қауымы) жаһилият заманында ашура күні ораза тұтатын. Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) де ораза тұтатын. Мәдинаға келгенде де сол оразаны ұстады және оны ұстауға бұйырды. Рамазан айының оразасы парыз етілгенде ашура күнінің оразасын ұстауды тастады. Қалаған адам оны ұстайтын, қаламаған адам, ұстамайтын еді[1].
\r\n\r\nАлла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Рамазан оразасынан кейінгі ең абзал ораза – Алланың айы мұхаррам айында тұтылған ораза», – деген[2].
\r\n\r\nПайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) ашура күнінің оразасы туралы: «Өткен жылдың күнә-қателіктерін өшіреді, деп үміт етемін», – деген[3].
\r\n\r\nОсыған орай, ханафи мәзһабында ашура оразасын ұстау – сүннет, ал оған алдыңғы (тоғызыншы), не кейінгі (он бірінші) күнді қосып тұту – мұстахап[4], деп пәтуа берілген.
\r\n\r\nСонымен қатар, Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім ашура күні әйел, бала-шағасына кеңшілік жасаса, Алла оған жыл бойы кеңшілік жасайды», - деген[5]. «Кеңшілік жасау» дегенде дәмді тойымды тамақ әзірлеу, сыйлық беру сияқты сауапты істер түсініледі.
\r\n\r\nАлла Тағала мұхаррам айында, ашура күнінде жасаған құлшылықтарымызды, ізгі істерімізді, дұға-тілектерімізді қабыл алғай!
\r\n\r\nШариғат және пәтуа бөлімі
\r\n\r\n\r\n\r\n
[1] Нәсаи риуаят еткен.
\r\n\r\n[2] Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\n[3] Мүслім риуаят еткен.
\r\n\r\n[4] «Фәтауа Қазихан», 1/129.
\r\n\r\n[5] Табәрани, Бәйһақи риуаят еткен.
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-29_145021908.png","field_name":"2026-06-29T14:50:30.780815+05:00"},{"id":195,"title":"Зікіршілер дегеніміз кімдер?","text":"Қазіргі таңда Ислам дініне қызығушы адамдар өте көп. Әсіресе жастар жағы. Ия, жастардың иманды, әдепті, отансүйгіш болғаны жақсы. Мағжан Жұмабаевтің тілімен айтқандай:
\r\n\r\nАрыстандай айбатты,
\r\n Жолбарыстай қайратты –
\r\n Қырандай күштi қанатты.
\r\n Мен жастарға сенемiн!
Жастар еліміздің мақтанышы, жастар еліміздің дамуына себепші болатын маңызды фактор. Алайда олардың бойында арам ой, ішіп жатарлық, еріншектікпен қатар ішкі жан дүниелерінде де ақау болатын болса, ол жастардан не қайыр, не пайда?! Сол ішкі жан дүниені ластайтын жат діни сенімдерден аулақ болайық. Оның бірі – зікіршілер. Олар туралы не білеміз? Қандай идеалогиясымен қауіпті? Жалпы зікір ету деген Ислам дінінде бар нәрсе. Зікір (зикр) – құдіретті Жаратушы Алланы еске алып, еске тұтып жүру деген мағынаны білдіреді. Құран Кәрімде Алла Тағаланы еске алудың артықшылығы жайында былай деп айтқан: «Ей иманға келгендер! Алланы жиі-жиі көп еске алыңдар, әрі таңертең және кешке Оны дәріптеңдер» («Ахзаб» сүресі, 41-42-аяттар).
\r\n\r\nБір адам келіп Алла елшісіне (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деген: «Уа, Алланың Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Расында, Исламның белгілегені мен үшін өте көп. Сол үшін маған, әрдайым істей алатын сондай бір нәрсені көрсетші». Сонда Алланың Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) былай деді: «Олай болса, тілің әрдайым Алланы еске алатын болсын»».
\r\n\r\nДініміздегі көп айтылатын зікірлер бар: «Әлһамду лилләһи» (Аллаға мақтау болсын), «Субханаллаһ» (Алла пәк), Әлхамду лилләһи (Аллаһқа кемелдік және ихсан сипаттары үшін мақтау), «Аллаһу акбар» (Алла ұлық) және «Лә иләһа илләллаһ» (Алладан басқа құдай жоқ) деген сөздер. Одан басқа да зікірлер өте көп. Ал қазіргі кездегі зікіршілердің зікір айту формасы мүлдем бөлек. Дәстүрлі дінге жат әрекеттерге толы, жағымсыз тұстары да бар. Тіпті Аллаға серік қосатындай дәрежеге дейін көтеріледі. Зікір салу кезінде трансқа түсіп, айқайлап, селкілдеп, бақырып жылайды. Өздерінше ләззат алып, алға еңкейіп, артқа шалқайып бейәдеп әрекеттер жасайды. Және осындай зікірлері бес, алты сағатқа дейін жалғасады. Өздерін дәстүрлі діни ұстанушылардан бөліп, бөлек жамағат ретінде жүреді. Көпшілігі жұма намаздарына қатыспайды. Ахмет Яссауи бабамызды зікірші ретінде біліп, пір тұтады. Дегенімен оның өмірлік қағидаттарына мойынұсынбайды. Араларынан шыққан «пір» ұстаздарына мойынсұнғыш келеді. Пірі не айтса соны орындайды. Ал егерде бір адам зікіршілер тобынан шығам десе, пірлері «шықсан жаман болады, өмірлік жолың ашылмай қалады» деп қорқытады.
\r\n\r\nЗікіршілердің қателескен ұстанымдарының біразын айтып өтейік:
\r\n\r\nБіріншіден, көпшілігінің діни білімі жоқ. Сол үшін «зікір ету» деген ұғымды тар оймен түсінеді. Дәстүрлі дініміздегі зікір ұғымына дұға, Құран оқу, табиғатқа қарап Алланың жаратылысына таңырқау тағы басқа әрекеттер қамтыса, зікіршілерде олай емес.
\r\n\r\nЕкіншіден, зікір дәстүрлі дінімізде - мустахаб амал. Ал зікіршілердің ұстанымы бойынша зікір ету діннің негізгі амалдары - намаз, ораза, зекет, қажылықпен бірдей. Тіпті жоғары деп біледі.
\r\n\r\nҮшіншіден, зікіршілер зікір айту кезінде трансқа түсіп, айқайлап, жылап, тіпті ауыздарынан көбік ағу халіне түседі. Ислам діні бұны құптамайды. Зікір айту, дұға тілеудің өзіндік әдебі бар.
\r\n\r\nТөртінші, Құран мен хадистерден келген дәлелдерге мойынсұнбайды. Өздерінің пірлерінің немесе ұлы тұлғалардың сөздерін дәлел ретінде ұстанып жүреді. Біле білсек, Ислам дінінің негізгі дәлелді қайнар көздері - Құран мен хадис.
\r\n\r\nБесінші, зікіршілер өз көсемдерін «пір» тұтып, қолын сүйіп, аса қатты құрмет тұтады. Тіпті «пайғамбар», «рухани әке» деп дәрежесін көтерген тұстары да бар.
\r\n\r\nАлтыншы, зікіршілер өздерін әулие санайды. Құдайға өздері арқылы ғана жақындаған дұрыс деп есептейді. Дәстүрлі дін бойынша күнәлі істен бойын аулақ ұстап, иманына берік кісіні «Уәлиюлла», яғни «Алланың досы» деп атайды. Имам Құшайридің (Алла оны рақымына алсын) сөзімен айтатын болсақ, әулиелерге тән кереметтің ең ұлысы – Аллаға үнемі бойсыну, күнәлі және дінге жат қылықтардан сақ болу. Адамдардың әулиелік дәрежесі Алланың құзырындағы мәртебесіне қарай өлшенеді. Нағыз әулие адамды ешкім білмеуіде мүмкін. Адамның шынайы әулиелігі тақуалығымен, адамзат үшін жасаған сүбелі еңбектерімен өлшене береді. Әулиелік дәрежелеріне қарай кереметтері де әртүрлі болады. Тарихқа қарайтын болсақ, әулие адам ешқашан өзін әулиемін деп есептемеген. Ибн Хажар (Алла оны рақымына алсын) әулие туралы мынандай анықтаманы береді: «Уәли - Алла Тағаланы таниды, ұдайы Оған бойынсұнып, шын ықыласпен ғибадат етеді».
\r\n\r\nЖетінші, зікіршілер өздерін қолдамайтындардың барлығын бірдей уаһабшылар санайды. Яғни, бұлардың пікірінше, зікірші еместердің барлығы да сәләфи, барлығы да уаһабшы. Тіпті Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен оның басшылығын, қызметкерлерін, жергілікті жерлердегі имам-молдалардың барлығы да «уаһабшы» деп санауға бейілді. Еліміз Құран Кәрім мен Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадис шәріпінен бастау алатын имам Ағзам мәзһабын және шариғатқа қайшы келмейтін халқымыздың озық дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын басшылыққа алады.
\r\n\r\nНаурыз УБАЕВ,
\r\n\r\nБҚО «Ар-Рахман»
\r\n\r\nмешітінің наиб имамы
","photo":"http://u-mk.edu.kz/media/stati/%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2026-06-29_145049128.png","field_name":"2026-06-29T14:50:58.675921+05:00"}]